|
TRẦN DZẠ LỮ
TRẦN DZẠ LỮ
NHÀ THƠ HÁT DẠO
BÊN TRỜI
Nguyễn Vy Khanh
Nhà
thơ Trần Dzạ Lữ (c̣n kư Trần Yên Hồ) tên thật Trần văn Duận, sanh năm
1949, khởi làm thơ từ thập niên 1960 và đă có thơ đăng trên các tạp chí
Văn, Văn Học, Thời Tập, Khởi Hành, v.v. Các tác phẩm Hát Dạo Bên Trời
(NXB Trẻ, 1995) và Gọi T́nh Bên Sông (1997) được xuất bản sau
hơn 30 năm góp mặt với làng thơ. Mở đầu tập Hát Dạo Bên Trời, nhà thơ đă
ghi : "được thai nghén trên 30 năm nay đứa con đầu ra đời và hiện
đang đứng Hát Dạo Bên Trời ...".
Từng được đọc thơ ông từ trước 1975 và mới đây sau khi đọc Hát Dạo
Bên Trời (1995), chúng tôi xin ghi lại một số nhận xét (phần thơ
trích từ tập HDBT và một số tạp chí trước 1975 cũng như trên mạng). Đọc
thơ Trần Dzạ Lữ với những người từng theo dơi văn-chương, cũng là một
cách hồi tưởng, sống lại những năm 1960, 1970 là một thời nghệ thuật
đáng nhớ của những con người từng sống ở miền Nam tự do.
*
Trước hết, thế giới thi ca của Trần
Dzạ Lữ là cả một khung trời t́nh yêu, bắt đầu với thơ t́nh một thời học
tṛ. Ở đây là những mối t́nh hoa mộng, lời hoa mà ḷng gấm, lời đan
thanh mà ḷng đă nhiều đam mê. Không gian học đường đă đóng khung những
bước chân chim non, những gót son thấp thoáng nơi sân trường và tản đi
nhiều phương khi tan trường về. T́nh thuở môi hồng được viết thành thơ :
Anh chưa nh́n sao em đà cúi mặt
Để buổi chiều bẽn lẽn ở sau lưng ?
Bước chân chim h́nh như cũng ngại ngùng
Anh sửng sốt thả rơi t́nh, ân hận...
(...) Anh chưa nh́n sao em đà hấp tấp
Ướt mi chi cho xa lắc trăng rằm ?
Đến mây trời cũng ngừng cuộc lang thang
Để bịn rịn theo ai về cuối ngơ ...
(...) Anh chưa nh́n sao em đà cúi mặt
Hay là anh giống hệt một gă khờ ?
Em - tháng giêng ngon cũng vừa bay mất
Và cuối hồn anh c̣n chút dư hương...
(Tặng người áo trắng)
Những hẹn ḥ khi t́nh đă chín, những nuối tiếc v́ tuổi học tṛ đơn sơ
không tính toán, để phải "bây giờ thu bên đời lận đận" :
Sao không nói những khi ḿnh gặp gỡ
Những khi ngày c̣n chở mộng qua sông,
Để bây giờ ḷng chỉ mới hỏi ḷng
Mà đêm đă chia sầu t́nh vanh vách
(...) Sao không nói những khi trăng c̣n hẹn
Với lầu khuya say ngợp cả đất trời
Để bây giờ trăng bỏ về phương khác
Cho chim buồn kêu lẻ dưới sương rơi
(...) Sao không nói những khi ḿnh vương vấn
Những chiều thu vàng thầm bước theo nhau
Để bây giờ thu bên đời lận đận
Lạ nhau rồi c̣n ai ngóng ai đâu ...
(Sao không nói?)
Người t́nh ấy từng da diết, rồi cũng có lúc chia phôi, t́nh chỉ c̣n
trong nỗi nhớ:
Tháng giêng gợi nhớ môi người,
Trong đêm tóc rối một trời yêu thương.
Bây giờ thêm nhớ mùi hương,
Một giai nhân đă đổi đường chim bay
(Khúc tháng giêng)
Tiếc nuối trên những dấu chân xưa, nơi "phố chợ đó cũng hoang đường cổ
tích":
Người đă xa như một v́ sao nhỏ
Cuối chân trời thương nhớ vẫn chưa nguôi
Tôi đếm những mùa xuân qua hút bóng
Nghe trong hồn hoa cỏ cũng tàn phai ...
1967.
(Xuân lối cũ, HDBT tr. 12)
Tiếc hơn nữa mỗi khi mùa Xuân lại đến rộn ràng, hoa quỳ vàng đă choán
hết kư ức :
Dừng bên cầu hát quạnh / Nghe mưa bụi qua hồn
Mới hay xuân trở lại / Xui nhớ người yêu thương
Mùa nào hoa quỳ nở / Ta trao nhau mộng đầu
Tuổi mười lăm mười bảy / Em ngọt đời như dao
(...) Bây giờ Tết rồi nhỏ / Ḿnh vẫn c̣n xa nhau
Chắc em quàng khăn nhớ / Đợi anh về, xôn xao !
Đừng có buồn nghe nhỏ / Ở thị trấn hoa vàng
Có hồn anh theo nhỏ / T́nh vẫn nồng trăm năm.
1975
(Mùa Xuân gửi thị trấn hoa vàng HDBT tr. 38-39)
Thị trấn hoa vàng của mộng đầu t́nh non xanh tuổi mười bảy. Hoa quỳ vàng
nhắc nhở người yêu bé nhỏ :
Bên sông t́nh tự, nay gọi t́nh bên sông :
Có một lần nhớ quá / ra sông đứng gọi t́nh
t́nh xa, người hoá lạ / chiều mồ côi cánh chim...
Có một đời xưa quen / đă mù sa cổ tích
kỷ niệm sầu chia nhánh / Địa Ngục và Thiên Đàng
(...) Có đôi lần đứng ngóng / ngày t́nh nhân chia ĺa
vỗ đàn mà hát hỏng / nhớ sum vầy xưa kia...
Có nhiều lúc chơi vơi / hôn Cúc vàng thầm lặng
thương ơi tờ lụa mỏng / em biệt dạng bên trời.
1990
(Gọi t́nh bên sông, HDBT tr. 59-60)
Bài thơ sau được dùng lại làm chủ đề cho cả thi tập Gọi T́nh Bên Sông
xuất bản năm 1997.
Rồi cũng có "ngày vẫy biệt khu rừng mơ tuổi nhỏ / ta xuống đời, biết
chắc đă xa em ..." (tr. 29) để đi vào đời, "anh đi lẳng lặng bóng
c̣ / chỉ mang theo lá thư ḥ hẹn xưa" (tr. 30).
T́nh đă dở dang, sao đổi ngôi, hay vật đă đổi sao đă dời :
Trên đời có sao đổi ngôi
Trong em kẻ lạ thay tôi đổi t́nh
Tiếc công giữ mộng, canh h́nh
Gương xưa đă vỡ sao lành được em?
Chong đèn soi cổ tích đêm
Thấy trong tiền kiếp bóng ḿnh ngu ngơ...
1991
(Sao đổi ngôi, HDBT tr. 69).
Lẳng lặng một bóng, nhưng đă là ṇi t́nh th́ t́nh vẫn đeo đuổi măi,
nhưng sau này th́ theo thời thượng vi tính :
Ngày xưa anh nhấp t́nh / Bây giờ th́ nhấp chuột
Dơi t́m trên vi tính / T́nh trôi vào vô minh...
Ấn tay vào bàn phím / Anh lại nhớ về em
Mang mang tà áo tím / Thiếu nữ qua sông buồn!
(...) Nhấp chuột - cũng không vui / Nhấp t́nh - t́nh vời vợi...
Làm sao quên được người / Nụ hoa đỏ trên môi?
Mùa xuân về dưới phố / Gác trọ ḿnh đơn côi!
(Nhấp t́nh)
*
T́nh ở Trần Dzạ Lữ rốt cùng là t́nh
Huế, t́nh với Huế, của Huế, của Huế hôm nay hoặc của quá văng, trong tâm
tưởng, hoặc Huế của trống vắng thần khí. Huế nơi nhà thơ sinh trưởng
nhưng sống ở đó ngắn hơn Sài-G̣n và những chân trời lận đận của chiến
tranh và thời hậu chiến bi ai. Nhớ nhất đôi mắt Huế, mắt của đam mê mời
gọi một thời và xa xôi th́ nhung nhớ thành ám ảnh đời :
Dù ở đâu không thể nào lẫn được
Đôi mắt em thăm thẳm mộng bên trời
Mắt đợi chờ làm điếng cả hồn tôi
T́nh như rứa làm răng tôi cất bước?
(...) Dù đi đâu cũng không thể nào xa được
Mắt - Huế - xưa theo dơi bóng giang hồ
Tôi phải trôi về những cơn mơ
Áo - tím - Huế bay trong chiều lụa - bạch
Đôi mắt ấy thoạt nh́n như sắp khóc
Dẫu đời tôi hoá đá cũng chao ḷng
Mắt u buồn vẫn liếc dáng thuỷ chung
Như mắt mạ chờ cha nơi phố cũ...
Dù ở đâu tôi không thể nào quên được
Mắt - Huế - em ngái ngút vẫn đâm gần
Mắt níu đời quen cho đến trăm năm
T́nh như rứa làm răng tôi cất bước?
(Mắt Huế)
"Đôi mắt em thăm thẳm mộng bên trời" phải chăng là đôi mắt huyền
của Tôn Nữ của một không gian thi-thoại lá ngọc cành vàng ?
Xưa, em buồn trong Nội / Mắt ướt mấy cửa thành
Chiều chiều ra hong tóc / Thấp thoáng mộng ngày xanh...
Ta, thường hay lui tới / Dưới đường mưa âm thầm
V́ yêu đời Tôn Nữ / Mong em, cháy nỗi ḷng...
Khi biết ta hàn sĩ / Giấu nỗi sầu trăm năm
Em che t́nh măi rộng / Ru nhau vào đời ngoan!
Yêu nhau như chim uyên / Đắm như ván trong thuyền
Dẫu búa ŕu dư luận / Bủa vây ta và em
Những con đường thề thốt / Lá thấp mùa sương quen
Dấu chân t́nh ta đẫm / Tuyệt vời phải không em ?
Nhưng rồi tới một ngày / Ta khăn gói ra đi
Mộng tàn trong đáy cốc / Khôn xiết nỗi biệt ly...
Bỏ em sầu trong Nội / Bỏ lại một đoạn ḷng
Ta đi làm lữ khách / Viễn xứ hề long đong!
Ta, đứa lạc trong sương / Mù thêm ngày cô đơn
Lắm lúc mơ vàng - đá / Thấy phai màu uyên ương...
(Tôn Nữ có chờ ta ?)
Tôn Nữ được nhà thơ nhiều lần nhắc đến, như kỷ niệm đầu đời hay đă như
nỗi nhớ khôn nguôi hoặc mùi hương hằng tưởng nhớ. Tôn Nữ được trang
trọng viết hoa, trở thành một cụm từ dễ thương chỉ người đẽp miền sông
Hương núi Ngự, ở các bài khác như : Gửi người áo tím, Đêm mưa nghe tiếng
đàn bầu, Cảnh tượng tháng Giêng, Ngày tàn cuộc, Mùa Hạ về Thành Nội,
v.v. :
T́m đâu ra em hở / Tôn Nữ của ngày xưa
Một thời ai nghiêng nón / Sửng sốt hồn trai tơ! ...
1995
(HDBT tr. 82),
và v.v.
Tôn Nữ hay người nữ tên bắt đầu bằng chữ H. ? H là 'Huế'?
Ḿnh tan loăng vào nhau / từ lúc nào không biết
em như là chiêm bao / mềm trong anh cần thiết
thương lúc nào không biết / mà nghiêng ngửa hồn xưa
(...) nhưng rồi ḿnh xa nhau / bất ngờ như lúc đến
(...) năm năm em mật đắng / vàng lạnh chiếu chăn người
năm năm anh gặm nhấm / dấu ăn năn bên trời
bây giờ thu em ơi / c̣n đâu mà tan loăng
em đă thành dĩ văng / anh là gíó trùng khơi.
1993
(Thơ Tặng H. khi Mùa Thu Đến, HDBT tr. 73-74)
Người t́nh Thành Nội tha thiết trở lại trong Bài thơ thứ hai cho người
t́nh sâu cố xứ:
Hỡi người em lệ sầu mắt đỏ
Áo trắng dài trong nắng vàng rung
Em biết không chiều nay anh nhớ
Thân lạc xứ người hồn đau gửi cố hương
Anh gửi hồn về thăm thành nội
Ơi mùa thu nhả lá đổ sương mù
Chiều xưa em hát như chim hát
Giọng vàng ḷng đá cũng mềm luôn ...
(HDBT, tr. 16)
Ḷng đá cũng phải mềm th́ ḷng trai sao thoát được lưới t́nh?
H. phải chăng là Huyền hay Cúc Hoa, ... và nàng áo tím ?
Ừ nhỉ, mười năm sầu xa xứ
Cô-lữ-hành rung tiếng đàn xưa
Nhớ ai như nhớ t́nh Tôn Nữ
Và màu áo-tím-huế trong mơ ...
1991
(Gửi người áo tím, HDBT tr. 71).
Lưới t́nh bủa vây nhà thơ, ngày kia, người đẹp Cúc Hoa bên cửa giáo
đường Gia Kiệm đă làm ḷng nhà thơ nhói đau, v́ con tim chợt hồi tưởng
mối t́nh tưởng đă xa nhưng hăy hiện diện dù đă mười lăm năm :
Nép ḿnh bên cửa giáo đường
Ta chờ em giữa vô thường trần gian
Mắt nai trôi giữa hồi chuông
Hồn ta trôi giạt theo hương tóc thề
Mười năm, làm cách chim di
Thèm khăn áo mộng đi về với nhau
Nhưng em nào biết ta đau
Chiều Gia Kiệm có con tàu thương ga?
Hồi chuông làm nhớ quê nhà
Môi cười làm nhớ Cúc Hoa tần ngần...
1989
(Chiều Gia Kiệm, HDBT tr. 54)
Huế ở Trần Dzạ Lữ là Huế của tâm hồn, Huế ở âm vang con chữ hơn là ngôn
ngữ Huế sử dụng như với Hoàng Xuân Sơn, một nhà thơ khác của đất Thần
Kinh. Với Trần Dzạ Lữ, Huế là những mối t́nh đam mê đầu đời và da diết,
là không gian của những nơi t́nh tứ như Đồi Vọng Cảnh :
Trên đồi Vọng Cảnh với em
Bao cay đắng cũng hoá nên ngọt ngào
Sá ǵ đất thấp trời cao
Ta bay trong mộng với hào hoa xưa
Cho dù Huế chiều nay mưa
Ta xin nghiêng bóng che vừa t́nh em
Trên đồi chia một trái sim
Nửa ta bối rối, nửa em ngập ngừng ...
1995
(Trên đồi Vọng Cảnh, HDBT tr. 81)
T́nh của nơi Thành Nội những mùa hoa phượng nở, khi mất rồi có t́m về
th́ cảnh đó cũng đă phai bóng người xưa : "Bây chừ hoa phượng nở /
Rưng rưng chiều nội thành / Ta về phơi thương nhớ / Bên đường kỷ niệm
xanh”... (1995. Mùa Hạ về Thành Nội, HDBT tr. 82).
Huế là nơi chốn của những kỷ niệm đầu đời thuở mới lớn, nơi đă chứng
kiến những mối t́nh non dại. Những bài của Trần Dzạ Lữ về Huế là những
bàn t́nh ca trung thật nhất, v́ Huế cũng là nơi sinh trưởng nhưng người
con xứ Huế thân yêu đă phải đi xa lang bạt theo ḍng đời. Những giây
phút chạnh ḷng, nhà thơ nhớ về quê xưa và nếu có những dịp may, con
đường xưa lối cũ dĩ nhiên làm con tim người trở về rộn ràng, hàng cây,
con đ̣, ... và người con gái tên Huyền :
Ta trờ lại con đường mười tám
Heo may về lướt thướt bên cây
Những bầy chim trắng xưa khuất bóng
Tóc mun ai thôi đổ sông dài
Nắng hanh vàng ơi-chiều Đại Nội
Ta vô ra một bóng phiêu bồng
Dấu tích vẫn c̣n rêu phong cũ
Mà t́nh kia quảy gánh long đong
Toà Khâm-vẫn lầu cao c̣n đó
Nhưng em xưa nay đă xa rồi
Câu mái đẩy giờ ai buông giọng
Mà nghe sầu cổ tích chơi vơi
Ta trở lại, nhớ Huyền xưa ơi!
Cốc cà phê Bưu Điện một thời...
Mai đi như gió-đời vô định
Biết dặn ḍ chi nữa hở người.
(Mùa Thu về cố xứ)
*
Mặt khác, 'Hát dạo bên trời' có thể
xem như chủ đề của tập thơ của hơn 30 năm trời lận đận phận người trong
thời ly loạn, chiến tranh. Nhà thơ từng triết lư rằng:
Ôm nửa vầng trăng lạnh / ta về bên trời cao
hát điên đời hiu quạnh / chống gậy nh́n mưa mau
Tuổi nay gần tam thập / sống lẻ như đá ṃn
bằng hữu mù tăm tắp / t́nh nhân như dao đâm
Mấy năm rồi không gặp / hồn nứt nỗi âm thầm
nhất túy buồn thêm đậm / ca ngâm vời cỏ cây
Cùng chỉ màu khói sương / ngẫm nghĩ hoài hương đỏ
mắt mờ đường chiêm bao / Ngắt một cành hoa nhỏ
nhớ thu biếc hôm nào / hồn ta chao chớn gió
nay biết về nơi đâu?
1973
(Hát dạo bên trời, HDBT tr. 32)
Hát dạo trong cuộc đời, rồi ca 'cô lữ' những bản nhạc đời:
Ta đứng lại bên đường xuân hiu hắt
Nghe hồn ḿnh như có bước ai xưa
Gơ sung mà ca chuyện người cô lữ
Mộng rất gần mà thực ở đâu xa ...
1974
(Cô lữ ca, HDBT tr. 36)
Người lữ khách đó theo ḍng đời trôi nỗi. Đà Nẵng cũng là nơi của t́nh
yêu, của môi má, của người thân, nay trở về như 'lữ khách', nơi phải tất
bật 'theo cơm áo' nhân sinh :
Đà Nẵng ơi ta là người về muộn
cuối sân ga môi má ấy em c̣n ?
hay đă tắt nụ cười theo cơm áo ?
mộng tao phùng theo gió trắng qua sông
(...) Đà Nẵng ơi, làm sao có lại một thời
em mắt biếc đi qua trường viện
ta chao về cánh chim chiền chiện
hạnh phúc ghé vào là tấm gương soi !
Đà Nẵng ơi, thương quá một thời
thuở chị đẹp trang đời lóng lánh
giọng Hoàng Oanh bắt đầu ngày ráo tạnh
lúa ngoài đồng hương cốm sinh sôi !
(Đà Nẵng, ngày ta về)
Cũng đành, như phận người, ở một đất nước như Việt Nam từng đă được hơn
một nhà văn đề cập đến. Một buông xuôi bi thảm như thân phận nhược tiểu
không tiếng nói :
Cũng đành người bỏ xa tôi
Để vun bên đó, để vơi bên này
Chim giờ lệch cả đường bay
Trời xanh đă thẳm những ngày hư hao!
Cũng đành buồn chuyện ca dao
Trầu cau đôi ngă, nắng nhàu, mưa xiên...
Cũng đành ngựa lạc, người điên
Suối trôi cô độc, sông biền biệt xa!
Tôi giờ "Trong cơi người ta"
Chiều không, quán vắng, đường xa độc hành...
(Cũng đành)
Thuở trời đất nổi cơn gió bụi, có những lần về phép trở lại thành phố,
người sĩ quan Truyền tin Trần Dzạ Lữ lại phải lên đường bỏ người yêu ở
lại nơi thị tứ hậu phương, nơi cũng đă nhuốm mùi lửa đạn chiến tranh :
Em đừng hỏi ở rừng có ǵ lạ
có ǵ đâu xương ră với hồn đau
và khi không tháng giêng lên núi
đời đày ta và thần thánh xa nhau
(...) Em đừng hỏi ở rừng có ǵ lạ
có ǵ đâu ta từ buổi lên đường
hôn chưa kịp em - bây giờ hôn đất
thay chiếu giường bằng hầm hố cô đơn
Em đừng hỏi ở rừng có ǵ lạ
có ǵ đâu rừng rú điêu tàn
nai lạc dấu ngàn thương trăng cũ
ta nhớ người quay quắt trong sương.
1971
(Thư Gởi Người Ở Lại, HDBT tr. 25-26)
Tâm sự đôi lúc đành gửi bạn tri âm, như Cung Tích Biền, rằng phận chúng
ta đă vậy, bước phiêu bồng đă mỏi, th́ sao không như Đỗ Phủ một thời
Đường thi ? V́ :
Tôi sinh sau đẻ muộn / sao tâm sự giống ông
t́nh mây bay gió cuốn / đau từng câu thơ Đường
Đă đi khắp xứ sở / từng đụng nỗi hàm oan
đời sống và trang kinh / chưa bao giờ là một!
(...) Thà say như Lư Bạch / thà cuồng như Trí Thâm
tỉnh như tôi và ông / chỉ thêm mầm bệnh tật!
Nhưng ḿnh mau nước mắt / mặn nồng với cố hương
lẽ nào ta ngoảnh mặt / trước bức bách đời thường?
1990
(Gửi Đỗ Phủ, HDBT tr. 61-62)
Hết tâm sự đến nỗi nhung nhớ những người bạn thơ, bạn văn một thời chữ
nghĩa khác, những Huy Tưởng, Nguyễn Mộng Giác, Vũ Hữu Định, ... và cả
những chốn vui bạn hữu như Quán cà phê Làng Văn. V́ buồn nhớ nào hơn
những khi một ḿnh "Gối đầu lên hiu quạnh / Ngước nh́n mắt sao khuya /
Tự dưng hồn lay động / Có phải người xưa về ? " (Có phải, HDBT tr. 70).
Nhà thơ bỏ thế giới thi ca cao quí để đối đầu với thực tế cuộc đời. Ở
chợ đời, nhà thơ phải bươn chải với đủ thứ 'nghề', phải vịn lấy để sống
c̣n với đời :
Mười năm ở chợ không tri kỷ
Ta đứng thu thân một nỗi buồn
Sáng bảnh mắt ra, ngồi độc ẩm
Chiều về tra vấn lấy lương tâm
(...) Ở chợ đông, sao hồn cứ lạnh
Đốt thuốc hoài không ấm nửa chiều?
Thiên hạ đùn nhau đi kiếm sống
Nhân ái? Tang-thương-ngẫu-lục nhiều
Ta bán rau xanh, ngày mệt lử
Đêm c̣n ngồi đọc sách thánh hiền
Cố quên cơm áo - ṿng danh lợi
Sao đời nỡ hối thúc bên lưng?
(...) Mười năm ở chợ không tri kỷ
Gác chuyện văn chương thấy chẳng đành
Nên ta độc thoại - Ta đây nhỉ?
Thương nhớ xa xăm một bóng h́nh.
1989
(Ở chợ, HDBT tr. 47-48)
Sau biến cố tháng Tư 1975, nhà thơ lao động nhọc nhằn quá mà vẫn không
nh́n thấy tương lai cũng như không đủ cho hôm nay. Cuộc sống đa đoan đưa
người thơ phiêu lưu đến những nơi hiểm hốc, trở ra miền Trung đi t́m
trầm t́m sống, ḷng nao nao nhớ về Nam nơi người thân sinh sống :
Trong đám đi t́m trầm / Chốn thấm sơn cùng cốc
Có người là nông dân / Bỏ cày lên mạn ngược
Có kẻ ở thị thành / Bẻ bút làm hảo lớn
Cũng có 'Anh-hùng-tận' / Vác rựa lên sườn non
(...) Lại có người xưng thánh / Có kẻ là ma vương
Tất cả đều thượng sơn / Cô hồn chung một lũ
Ngày rừng chan mưa lũ / Râu tóc ướt phiêu bồng...
Nói chung, đám t́m trầm / V́ đói cơm rách áo
Người yêu coi như không / Vợ con là gió thoảng
Chiều nay, qua Ba Ḷng / V́ đâu mà thương nhớ
Đâu phải gị phong lan / Tim tím chiều quyến rũ
Cũng không phải chùn chân / Trước núi rừng muông thú
Nhưng tất cả "binh đoàn" / Đều rưng rưng nước mắt
Lúc leo qua con dốc / Có tên là Mạ ơi
Dốc c̣n cao mong đợi / T́nh c̣n sầu chơi vơi
Riêng ta, th́ em ơi / Nhớ miền Nam tha thiết
Sài G̣n em có biết / Nỗi đau của mưa rừng
Không ngăi cũng t́m trầm / Áo cơm đang nặng nợ.
1985
(Qua dốc Mạ Ơi ở Ba Ḷng HDBT tr. 43-44).
Xa 'cố xứ', t́nh cảnh lưu lạc 'đêm mưa nghe tiếng đàn bầu' sao ḷng
không năo nuột thương đau?
(...) Mưa, mù đường chiêm bao / Đàn bầu rung rung nhớ
Mở ngực đời cô lữ / Chỉ là vết t́nh đau
(...) Tiếng mưa lẫn tiếng đàn / Nhớ ai ngoài nội cũ
Bao năm rồi mẹ hử / Con chưa lần về thăm!
(...) Đêm nay, nghe đàn bầu / Réo rắt, về gác lửng
Chợt hồn ta quay dựng / Quê người ? Quê xưa đâu ? ...
1989
(HDBT tr 49-50).
Trong những cơn khốn cùng, nhà thơ càng trân quư t́nh nghĩa tào khang
của người vợ. H́nh ảnh trở nên đẹp dù trong tăm tối của ngơ cụt:
Ơi ngày ấy đắm cơn mê
Săm soi gương lược ta về với nhau
Ngờ đâu tuổi mộng bay mau
Hai vai lại nặng mối sầu áo cơm
... So dây đàn Thúy âm thầm
Mười lăm năm ấy đoạn trường là bao
Ơi ngày ấy đă chiêm bao
Thôi em ráng bước qua cầu cùng anh ...
1990
(Nói với vợ hiền, HDBT tr. 56)
"Anh trăn trở ngóng, em mường tượng mong", làm người t́nh rồi vợ, người
nữ đă xẻ chia vui buồn cuộc đời. Hoàn cảnh khó nhăn, ngay cả ngày cưới
em nhà thơ cũng không về được, đành làm thơ xin lỗi gửi người em gái quê
nhà 'chơn chất' "Hăy âm thầm lo toan cuộc sống / Cho chính ḿnh, ấy là
đă thương anh" (HDBT tr. 65). Buồn, thất vọng, bất lực trước tàn nhẫn
của cuộc đời, là những lúc nhà thơ đă nghĩ đến người xa xưa của một cơi
hư vô nào !
*
Nh́n chung, nhiều bài thơ Trần Dzạ Lữ
là những vần thơ hay, về Huế, về t́nh yêu, về cuộc lo toan sau 1975. Ông
làm đủ loại thơ nhưng lục bát của ông có những nét rất riêng - những vần
thơ của cuối thập niên 1960 :
Tay tôi vuốt mặt theo ngày
Chim bay về nhánh sầu cây âm thầm
Hồn xưa vừa chín ăn năn
Em đi biển động đă trăm nỗi buồn
Tôi về dáng thú buồn hơn
Trong hang mưa lạnh lưng khom sợi chiều.
1970
(Sợi chiều tà, HDBT tr. 17).
Hai hàng nến thắp áp quan
Người đi nhỏ giọt linh hồn mai sau
Nụ cười sẽ tắt ngàn thâu
Vầng trăng, xiêm áo trên đầu hư vô ...
1966
(Bài hư vô, HDBT, tr. 11)
Chiến tranh đă hiện diện trong thơ Trần Dzạ Lữ một cách b́nh thường, thủ
phận, như không lựa chọn; bài Thầm hỏi trên tạp chí Văn (SG) số 138
(1969) là một điển h́nh:
Sao đêm chưa là đêm mở hội
Cho người về vui từng bước chân chim
Cho người quên tuổi-vàng-chinh-chiến
Đă ba năm dong ruổi trên ngàn
Sao đêm chưa là đêm mở hội
Cho mẹ già quên nỗi tủi chờ con
Cho thiếu phụ quên đời đá-đợi
Đă bao năm cắn lệ thương chồng
(...) Sao đêm chưa là đêm mở hội
Cho tôi về bên ánh lửa đêm đông
Hong thương nhớ những năm dài quạnh quẽ
Bên mẹ già em gái hết buồn trông.
Lời thơ hiền lành, kể cả khi buồn tức tột cùng, lời hằn học nhẹ nhàng
như thoáng qua, như khi 'tṛ chuyện với gác lửng' trong khi vợ "V́ áo
cơm mà em ra chợ / Một hồn buồn giữa cơi rau xanh / Ngày văng tục trên
miệng người láu cá/ Mà em th́ líu lưỡi bởi không quen ..." (HDBT tr.
45-46).
Ở Trần Dzạ Lữ, những h́nh ảnh Tôn Nữ, Hoa quỳ, Tháng Giêng, Thành Nội,
Thành phố Hoa Vàng, ... có mặt thường xuyên; đó là thành tố của một thế
giới thơ lăng mạn, đam mê, mặc dù nhà thơ phải sống "giữa một biển
đời giàu chất quỉ, lắm dạng ma, luôn huyên náo, huyền động, nồng cay
trong từng lời mật ngọt ..." - nói như nhà văn Cung Tích Biền trong
lời Tựa cho tập Hát Dạo Bên Trời (tr. 8). Rồi những chữ dùng của
riêng nhà thơ : cuộc về, giấc ngủ ca dao, đắp chiếu thương đau, chở mộng
qua sông, mùa tôi dựng tóc lạnh màu thanh niên (Cảnh tượng tháng Giêng),
v.v.
Như đă dẫn nhập, đọc thơ Trần Dzạ Lữ đối với những người từng theo dơi
văn-chương, cũng là một cách hồi tưởng, sống lại : hồi tưởng một thời
đại tức thời-gian. Xưa nay yếu tố thời-gian vốn được các nhà phân tích
văn chương xem trọng, trong khi không-gian thường được xem như cái
khung, cái vỏ vây quanh các định mệnh, nhân tố. Thực ra yếu tố
không-gian cũng khá quan trọng trong thế giới nghệ thuật nhất là thi ca;
không-gian liên hệ mật thiết với thực tại, cái sống, làm nền và nội dung
cho nghệ thuật. Huế, Thành Nội, Thành phố Hoa Vàng mà cả Sài-G̣n, Đà
Nẵng, Đà-Lạt, Ba Ḷng, ... đă là những thành tố quan trọng trong sự
nghiệp thơ của Trần Dzạ Lữ; đọc thơ ông tức đọc không-gian Huế (và những
nơi chốn khác). Văn bản ấy được người đọc khám phá như đă được miêu tả,
bao gồm, nhắm đến, mơ tưởng đến, ... Tùy tài năng tác giả mà ấn-bản thơ
trở nên khác nào là một bản địa h́nh táo bạo. Huế mà mọi người đă biết
hoặc sẽ biết trong thực tại hoặc với các nhà thơ Nam Trân, Hàn Mặc Tử,
... chưa hẳn đă là không-gian Huế của nhà thơ họ Trần. Thời-gian bao
trùm, dĩ nhiên, nhưng phải bám vào một địa lư, nơi chốn, để có thể hiện
diện, thành h́nh ảnh. Các địa danh đó khiến cho t́nh ư, tâm sự tác giả
đă-đầy nhưng như vẫn-trống, đó là đặc tính đọc-được của không-gian trong
nghệ thuật, nhất là thi-ca./.
5-2008
Nguyễn Vy Khanh
Nguồn:
https://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=16121
art2all.net
|