vơ công liêm

 

Ư NIỆM MỚI VỀ NGĂ MẠN

 



            Đúng ra đây là đức tính của ích kỷ -the virtue of selfishness- như thể trong đó nói lên bản chất cố vị nơi con người. Thế th́; tại sao không gọi là ích kỷ (selfishness) mà gọi là ngă mạn (egoism)? -Cả hai là một nhưng để chứng tỏ phẩm chất của mỗi chức năng tác động vào đó. Từ ngữ này vừa có tính phản kháng vừa có tính ngăn ngừa, chận lại; có thể sự này không đúng nghĩa để gọi nó như một số người đă nghĩ đến hoặc cho rằng đây chỉ là ư tứ riêng tư. Sở dĩ đặt vấn đề là v́ người ta sợ những ǵ trong-ta và những ǵ ngoài-ta mới sinh ra cái tự-kỷ (self) ám-thị (suggestion) là mạch nối đưa tới một thứ ích kỷ tự tại. Rộng nghĩa của thứ vị kỷ là điều người ta thường chất vấn hay đặt vấn đề, ám chỉ cho một đức tính yếm thế, hẳn nhiên người ta không thể cho đó là công thức hoặc nhận ra đây một thói tính bao gồm cho tất cả. Mà được trả lời một cách rơ ràng cho những ǵ gọi chung của một ư niệm mới về ngă mạn –A new concept of Egoism.


Ư niệm này không qui vào những ǵ mỗi khi nói đến ‘ích kỷ / selfishness’ không những cho đó là sai: mà được mô tả một sự tàn phá trí óc, là lối đối xử trọn gói (package-deal); đấy là nguyên nhân nhiều hơn những nhân tố đơn phương khác, bởi lẽ; chận lạị một thứ luân lư phát triển của nhân loại –which is responsible, more than any other single factor, for; the arrested moral development of mankind; xâm nhập một cách tự nhiên ở mỗi cá tính, từ chỗ đó biến dạng vào ư thức của ngă-mạn / the ego trong con người; nó nhập vào tế bào máu và tế bào năo bộ mà thành h́nh thói tính hết thuốc chữa (no more the medications). Trong ngữ ngôn thông thường của chữ ‘ích kỷ / selfishness’ là đồng nghĩa của xấu xa, gian ác, nó là h́nh ảnh ‘ma giáo’ là một trong những h́nh thức trá h́nh, một thứ vũ khí giết người mà người ta đă giẫm lên xác chết của tử thi để đạt tới thành quả mong muốn, mà họ để tâm đến cái thứ không có trong đời sống hiện hữu và cũng không cần phải theo đuổi; chỉ mong sao hài ḷng, thỏa măn của cái sự vô tri oái ăm đó trong phút chốc ngắn ngủi.


Hẳn nhiên đây là một xác định cụ thể, rơ ràng, chính xác cho từ ngữ ‘ích kỷ’ là: quan tâm tới cái hay, cái lợi với cái của ḿnh –concern with one’s own interests. Đó là ư niệm chớ không đánh giá nó như một thứ luân lư mà là khám phá những ǵ tích trữ bên trong của con người ‘tham vọng, háo danh’; tham vọng tức nghĩ về cá nhân ḿnh hơn lợi ích của người khác, ích kỷ không phân biệt ‘tốt và xấu/ good and evil’ chỉ đi trên con đường mù tăm một thời (darknest time). Mà ở đây nói lên một thứ đạo đức làm người trước những vấn đề đặt ra, mà trong qui cách đó là xếp đặt một ư thức củng cố cho con người chấp nhận cái nguyên lư không nhân tính (inhuman), không c̣n chú ư tới lợi ích giữa ngă mạn và tha nhân; nó được coi là hành động tàn bạo tư tưởng, dữ kiện nói về ‘cái-ta / le moi / myself’ là ba phạm trù dành cho ích kỷ mà Đông Tây đều cho đó là thứ tinh thần hủ hóa bạo tàn (brute’s spirit). Đứng trên lập trường nhân vị là được nh́n tới cái tấm ḷng vị tha tự nhiên, nó là kết quả tất nhiên, ‘logic’ vô cùng, một thứ cực kỳ tồi bại mà nó đă gây ra. Quan tâm chính yếu nơi ta là mất khả năng ḷng vị tha trong lănh vực của lư thuyết về luân lư –What concers us here is altruism’s default in the field of ethical theory. Vậy cho nên vị tha và ích kỷ là một đối kháng giữa tâm lư con người. Nó có hai vấn đề thuộc luân lư: 1-Giá trị cho cái ǵ? 2-Ai là người nhận giá trị lợi ích đó?.Lấy từ chủ nghĩa vị tha để thay thế điểm thứ hai cho điểm thứ nhất, bởi; lách ra khỏi cái việc chỉ định về kư hiệu của giá trị luân lư. Trong dữ kiện đó có nghĩa là rời bỏ giá trị con người; thời tất sự lư đó không hướng tới luân lư một cách ‘trọn gói’ tức không diệt ngă. Sự đó gọi là bản chất tự tại. Chủ nghĩa vị tha tuyên bố rằng tất cả mọi hành động dành cho sự lợi ích chung là những ǵ tốt đẹp và mọi hành động dành cho sự lợi ích về cá thể là xấu xa, là qủi ám. Vậy th́ thiện tâm / beneficiary của hành động là chuẩn mực cho giá trị luân lư mà thôi. C̣n tất cả những ǵ cho là lợi ích là thứ lợi ích của đ̣i hỏi, của yêu cầu thời nó không có giá trị tồn lưu nhân thế. Từ chỗ đó suy ra trong mọi hành động hổ tương nhau giữa hai khiá cạnh khác nhau phải là một tâm như chân chính của hành động, c̣n đồng lơa để t́m thấy lợi nhuận cho nhau là hành động mất chính nghĩa, mất lập trường cho một tri thức nhận biết. Vô h́nh chung sự hổ tương đó đi tới dự mưu là hành động phá hoại một nền luân lư chuyên chính; biến ḿnh vào thứ vô loại. Nói chung; nó nằm trong nghĩa cử của (1) và (2) là giá trị dành cho ‘Đức tính của Ích kỷ / The virtue of Selfishness’. Sự ích kỷ đó cùng nhau giẫm lên xác chết mà đi là hành động của con người ngu xuẩn không phân định đâu tốt đẹp đâu xấu xa.


Nh́n vào những ǵ gọi là thiện-tâm-chuẩn-mực của phẩm hạnh đấy là cuộc đời của con người –Observe what this beneficiary-criterion of morality does to a man’s life. Nhưng; cuộc đời mà con người dấn thân là toàn cảnh của bi thảm (tragedy) là một đối đầu dưới mọi h́nh thức của ngă vị là thách đố để được sống c̣n nhân vị, chúng ta không thể du nhập mà loại bỏ tức chọn giữa tốt và xấu, giữa thực và giả. Giữa hai trạng huống đó có ngă và vô ngă. Một thứ có luân lư (morality) và một thứ vô đạo (amoral). Đấy là điều để chúng ta chọn lựa con đường t́nh ta đi. Mỗi khi nói đến ích kỷ / selfishness là chú tâm tới cái ǵ có lợi ích cho chính ḿnh –concern with one’s own interest. Đối tượng luân lư dùng nó như ư niệm của sự chuẩn mực và một cảm thức trong sáng. Ư niệm đó không những không suy tư, không ngộ nhận, không méo mó để không c̣n định kiến và sợ hăi của ngu xuẩn và phi ngă. Chống lại sự ích kỷ là hành động tấn công vào cái tự trọng của con người –man’s self-esteem tức đầu hàng trước cái phi-ngă đó. Loại thứ đó chính là sự sinh ra ngă-mạn. Một ư niệm mới nói lên giá trị nhân phẩm hơn giá trị vị ngă. Tại sao con người cần có kư hiệu dành cho giá trị vị ngă? Trả lời không; bởi như thế này: những ǵ cho là kư hiệu đặc biệt đều qui vào tốt xấu là một sự phát kiến không có nguyên nhân đưa từ ư thức đến vô ư thức, một điều kiện để phát tiết những ǵ cho bản ngă là vượt quá giới hạn con người th́ gọi cái-tôi siêu h́nh đó là những ǵ bất khả hoán (unalterable) của sự tồn lưu nhân thế; ở đây chúng ta cần cân nhắc những ǵ thực sự giữa ích kỷ nghịch lại hy sinh chính ḿnh hoặc ngă-mạn nghịch lại vị-tha, và; ư niệm ǵ của ‘ích kỷ’ là phương tiện và bao hàm –to such an issue as selfishness versus (vs) self-sacrifire or egoism versus altruism, and; what the concept of ‘selfishness’ means and entails. Những ǵ chúng ta gọi nghịch lại (vs) giữa ích kỷ và hy sinh chính ḿnh là hiện ra trong ngữ cảnh thuộc nguyên tắc đạo đức. Nguyên tắc đạo đức là kư hiệu của giá trị hướng dẫn con người đi tới chọn lựa và hành động; chọn lựa và hành động cái đó là một quyết định dứt khoát, là mục đích và cách hành xử giữa cuộc đời đang sống của những ǵ là vị ngă và những ǵ là vị tha. Đấy là vấn đề nêu ra.


Sự rối loạn tâm tư giữa ngă-mạn và vị tha là đặt vào đó một sự vừa đối lập vừa mâu thuẩn của dữ kiện, bởi; ngă-mạn duy tŕ cái c̣n lại nơi con người, là cái tận cùng ở chính nó. Vị tha là cầm giữ những ǵ làm phương tiện là cái tận cùng khác nơi con người. Thành ra ngă-mạn và vị-tha mỗi thứ có cái chính yếu riêng tư nơi con người, nó đ̣i hỏi một nhận thức rốt ráo trước hoàn cảnh như trách nhiệm đối xử; giữa hai vị trí đó không c̣n ngă-vị mà phi-ngă; nghĩa là không c̣n thấy ta mà chỉ có cái ta trong ta mà thôi.


Thiện tâm của hành động có thể là tha nhân khác hơn người mà họ tác động vào –the beneficiary of an action should be someone other than the person who acts. Vị chi; ích kỷ (selfishness) hay không ích kỷ (unselfishness) là hành động minh định có tính chất khách quan : nó không xác quyết rơ ràng bởi sự cảm nhận của cá nhân mà người ta đă hành động. Chỉ là cảm nhận th́ sự đó không là một dụng cụ của nhận biết; vậy th́ nó không có chi là chuẩn mực trong nguyên tắc đạo đức –just as feelings are not a tool of cognition; so they are not a criterion in ethics. Hiển nhiên; trong nguyên tắc hành động người ta phải chuyển đổi bởi một số người biết vận vào đó như một hành động để thực thi thế nào là ích kỷ và thế nào là không ích kỷ là cả một đối tượng trước bản ngă tự tại. bởi; những ǵ tiêu chuẩn (regular/standard) đă là một hành động để chọn lựa (tốt/xấu). Cụ thể như thế này: cảm nhận là có một vài điều có lợi và chiếm được (to gain) là v́ cái sự đó nó không vững cho hành động nói lên ích kỷ mà coi đó như hành động tự-hiến (self-sacrifice). Triệt thoái những suy tư về ḿnh th́ nó không c̣n sự ích kỷ hoặc củng cố vai tṛ khách quan th́ sự đó gọi là có thiện tâm (beneficiary) mà: ‘lấy ân báo oán, oán ấy tiêu tan c̣n lấy oán báo oán, oán ấy chập chùng’ (thuyết nhà Phật). Vậy th́; triệt để loại bỏ cái không có-ta trong đó thời tất có-ta trong đó như một hiện hữu.

 

Thí dụ: Phê b́nh gia b́nh giải tác phẩm là phê nhận sự lư cho rơ trắng đen cái của người-ta tức là đang nói cái-ta của ḿnh trong đó; nó trở nên khách quan trước vấn đề, nhưng lồng vào đó một thứ ngă vị chủ quan. Vị chi giải một cách hợp lư (logic) và nêu rơ lư do từng phần trong tác phẩm là gián tiếp cho bày-tỏ cái ta, là cơ hội nói cái của ḿnh. Đứng trên lập trường khách quan để nh́n thấy vai tṛ giữa hai đối tượng là chất chứa một mong muốn (tham vọng) để đạt tới yêu cầu của tự-măn (self-satisfied). Như vậy; cả hai rơi vào hố thẳm của tội lỗi. S. Freud giải thích (trong The Ego and the ID): ‘Như chúng ta biết rằng ư thức nhận biết là bề mặt của chức năng tâm lư sẵn sàng chờ đợi mà đó là phần ngoài không gian đầu tiên khi người ta đạt tới cái thế giới vô tân của ngă-mạn / we have said that consciousness is the surface of the mental-apparatus which is spatially the first one reached from external world of ‘ego’.

 

Thí dụ khác: Đời nhà Lương bên Trung quốc có vua Vũ Đế người mộ đạo Phật. Nghe tin có vị sư từ Thiên Trúc đến đất Lương rao giảng đạo lư. Vũ Đế cho triệu vào cung để chất vấn. Vua nói với sư Bồ Đề Đạt Ma: -Ta đem ḷng cung-dưỡng Phật, xây chùa, lập đền, đúc tượng, cúng-nhường Tam Bảo. Vậy ta có được công đức với Phật? Bồ Đề Đạt Ma trả lời:-Không có chi cả; tất cả là như-không. Vũ Đế tức giận và đuổi nhà sư Thiên Trúc ra khỏi cấm thành. Sư lặng lẽ ra về. Sự đó có nghĩa là vua đem công ra mua đức, lời nói có tính ngă-mạn / egoism chỉ nghĩ cho ḿnh thời chưa phải là tu nhân. Muốn tới bờ ‘đáo bỉ ngạn’ đừng có-ta nơi không-có-ta ở đó th́ may ra tới bến bờ.

Biện hộ cho cái gọi là ‘mọi người đều là ganh tị / everyone is selfish’ lư lẽ này không có nghĩa là vơ đũa cả nắm hay buộc phải; mà chứng tỏ sự cớ một cách hiển nhiên, nói rộng nghĩa mọi động vật trên mặt đất đều có cái sự cạnh tranh hơn thua, ngấm ngầm hay bộc phát. Ghen là ‘tế bào’ hiện hữu của ư thức để bảo vệ (defence /against) hay chống lại tất cả những ǵ chạm đến sinh linh của con người; đặt dưới một áp lực của nguyên tắc luân lư. Sự lư này đưa con người tới một nhận biết sâu xa, là hành động chống lại cái thứ hạnh phúc riêng tư của nó. Đây là điều hiếm để nói tới độ cao của nó, một cảm thức không chắc chắn, rơ ràng đúng như những ǵ mà con người chất chứa trong một tạng thể hơn thua / selfishly. Dạng này đưa tới cái tranh chấp kinh thiên động điạ, bởi; chống lại cái vọng tưởng của hạnh phúc –acting against one’s long-range happiness, là nghịch lư trong những ǵ đă nói đến. Mà nó chỉ là phó sản của thâm sâu cùng cốc, một thứ bí truyền nằm chờ đợi ở tiềm thức, nó chờ đợi như ngọn lửa của diệm sơn, để rồi đưa con người tới h́nh ảnh ảo tưởng của cái gọi là ghen mà ghen là mù quáng; đấy là điều đă được chứng minh rơ ràng.Người ta có thể đi t́m thứ hạnh phúc riêng ḿnh, trong khi đó thứ hạnh phúc của ḿnh bị loại bỏ hay chối từ v́ nó nằm trong hạnh phúc của người khác và có thể đem lại một thứ ích kỷ hy sinh (self-sacrifice) cho hạnh phúc. Một chiếm cứ tuyệt đối, đánh hạ một thứ bản ngă cố vị là ‘chiếm đoạt’. Sự lư này không thể hóa giải theo chủ nghĩa vị tha, bởi; chúng là thứ ngă mạn vô ư thức giữa hữu thể và tha thể. Một thứ cuồng vọng!


Thành ra nói: ‘mọi người đều là ganh tị’ là một lập luận giả trá, vô h́nh chung như đổ lỗi. Thực chất ích kỷ nó nằm trong đơn vị cá thể (giữa hữu thức và vô thức) Ở đây đặc vấn đề giữa ganh ghét và vị tha; nói lên cái ngă phi thường (extraordinarily) đó là trải nghiệm đưa ra những kết quả lập lờ chưa hẳn là sáng tỏ. Thái độ vị kỷ chỉ đến với tư duy nông cạn chưa đào sâu để t́m thấy nguồn nước trong sáng, không vướng đục, không bụi bặm, không ruồi bu kiến đậu lên miếng mỡ vữa nát bởi ḷng cố vị hơn thua tích lũy xưa nay.


Tất cả là mục đích chủ quan thúc đẩy để hành xử và hành xử ghen tương. Sao lại có hai cái từ ‘thúc đẩy hành xử / motivated behavior’ và ‘ hành xử ghen tương / selfish behavior’. Chẳng qua lấy đó mà che đậy sự tính khác nhau giữa nhân tố con người, giữa tâm lư và hiện tượng của một chọn lựa đạo đức luân lư mà thôi. Kỳ thực nhận thức là chinh phục tính vị ngă, nó không c̣n vấn đề thuộc luân lư; hài ḥa theo nghĩa b́nh thường là không văn hoa, xa xỉ cho một thứ tâm sinh lư uyên thâm cần có là tránh xa cái-tôi đáng ghét đó ./.

VƠ CÔNG LIÊM (ca.ab.yyc . giữa tháng 3/2019).

ĐỌC THÊM : -‘Luân lư học (2014) -‘Thái độ Vị kỷ I (2016)’ –‘Thái độ Vị kỷ II (2017) của vơcôngliêm hiện có trên một số báo mạng và giấy trong và ngoài nước hoặc email theo đ/c đă ghi.




 

trang vơ công liêm

art2all.net