Phạm Ngọc Lân

CHA VÔ DANH

Bản sắc và giấy tờ

            Những biến chuyển chính trị năm 1954 có ảnh hưởng sâu đậm trên cuộc đời của Long sau này, mà ngay lúc đó khó mà hình dung được.

Năm 1954 ông Ngô Đình Diệm đang lưu vong ở Bỉ được ông Bảo Đại lúc đó đang ở Pháp bổ nhiệm làm Thủ Tướng, trong khi hiệp định Genève về đình chiến ở Đông Dương đang tiến hành. Ông Diệm là người chống thực dân Pháp cũng như chống cộng sản, nên khi về nước lập chính phủ, ông phải đương đầu với sự chống đối mãnh liệt của các phe thân Pháp, cầm đầu là tướng Nguyễn Văn Hinh, chưa kể những phe phái có võ trang nổi loạn như Bình Xuyên ở Sài Gòn. Nhưng với sự giúp đỡ của Mỹ, ông bình định được miền Nam, đồng thời tổ chức thành công đón tiếp gần một triệu người di cư trốn chạy cộng sản từ miền Bắc vào. Ông Bảo Đại thấy không điều khiển được ông Diệm theo ý mình, bèn triệu ông qua Pháp với ý định cách chức ông để bổ nhiệm một thủ tướng khác. Nhưng ông Diệm không tuân hành mà ngược lại, còn tổ chức trưng cầu dân ý trong nước truất phế ông Bảo Đại và lập ra chính thể Việt Nam Cộng Hòa mà ông làm Tổng thống, thay cho chính thể Quốc Gia Việt Nam do ông Bảo Đại làm Quốc trưởng.

Ông Ngô Đình Diệm khuyến khích những người Việt có quốc tịch Pháp lấy lại quốc tịch Việt Nam để tỏ lòng yêu nước. Đồng thời ông cũng ra đạo luật cấm người mang quốc tịch ngoại quốc không được hành một số nghề. Đạo luật này thật ra chỉ nhắm vào người Hoa, vì lúc đó Hoa kiều ở Chợ Lớn nắm tất cả nền kinh tế của Việt Nam trong tay họ. Vì vậy ở thời điểm này rất đông người Hoa phải nhập tịch Việt Nam để được tiếp tục hành nghề như trước đây.

Bà Quy mẹ của Long thấy là những luật lệ này có thể ảnh hưởng đến đời sống con mình sau này, vì Long có quốc tịch Pháp. Bà quyết định làm thủ tục nhập tịch Việt Nam cho Long. Bà lý luận là quốc tịch Pháp trước đây đã giúp cho Long được chính phủ Pháp lo chuyện học hành là một chuyện rất tốt. Nay Pháp đã rút và trả lại độc lập cho Việt Nam, Long cũng không theo họ qua Pháp để được tiếp tục giúp đỡ, như vậy quốc tịch Pháp chẳng còn giúp ích gì được nữa, mà có thể là nguồn của những rắc rối trong tương lai.

Thế là cậu bé vị thành niên theo mẹ đến tòa án trên đường Yersin Đà Lạt, khoảng gần trường Petit Lycée, để làm thủ tục nhập tịch Việt Nam. Và sau hơn một năm chờ đợi, khi cả nhà đã dọn đi Phù Cát và Long đã vào nội trú, bà Quy nhận được sắc lệnh số 475-TP ngày 16 tháng 11 năm 1957 của Tổng Thống Việt Nam Cộng Hòa với chữ ký “Ngô Đình Diệm”, nội dung chính như sau:

“Nay cho phép vị thành niên Martin Jean, quốc tịch Pháp, sinh ngày 20 tháng 11 năm 1944 tại Sài Gòn (Nam Phần), mẹ là bà Lê Thị Kim, nhập quốc tịch Việt Nam. Đương sự được phép lấy tên họ Việt Nam là: Hoàng Kim Long.”

Tại sao lại tên là Hoàng Kim Long mà không phải Lê Kim Long như khi cậu bé mới chào đời? Vì mẹ của Long muốn xóa bỏ quá khứ, bà không muốn cho Long cảm thấy mình khác với mấy đứa em, bà muốn là trên giấy tờ, Long là anh cùng cha cùng mẹ với đàn em. Nhưng cuối cùng bà không đạt được điều mong muốn vì giấy tờ chỉ nói Long có mẹ là Lê Thị Kim, mà không nhắc gì đến cha là ai cả. Như vậy là Long vẫn tiếp tục có “cha vô danh”.

Cuộc đời Long biến hóa về bản sắc như thế. Khởi đầu là một đứa bé sinh ra có tên là Lê Kim Long, đến năm 4 tuổi trở thành Jean Martin với quốc tịch Pháp, rồi năm 13 tuổi hóa thành Hoàng Kim Long với quốc tịch Việt Nam.

Nhưng chưa hết!

Trong dịp nghỉ hè 1958, khi Long về Phù Cát với gia đình, bà Quy quyết định làm lại giấy tờ cho Long, lần này sẽ là một tờ giấy vĩnh viễn! Thời đó, giấy thế vì khai sanh rất dễ làm, vì qua thời chiến tranh, biết bao nhiêu địa phương bị mất sổ bộ, không còn cách nào trích lục giấy khai sanh gốc được nữa, chưa kể là ngày xưa ở các vùng quê, chuyện cha mẹ sanh con trong mấy năm đầu không khai báo gì cả với chính quyền xảy ra thường xuyên. Vì vậy mới có thủ tục đơn giản giúp người dân làm tờ “thế vì khai sanh” để mọi người có giấy tờ hộ thân trong xã hội mới. Theo thủ tục này, chỉ cần ba người làm chứng ra tòa khai biết rõ đương sự là đủ.

Nghĩ cho cùng thì không phải dễ mà tìm ra ba người thực sự biết rõ đương sự từ mười mấy năm trước, nhưng tìm ra ba người bạn cùng đơn vị sẵn sàng giúp làm lại giấy tờ thì không khó tí nào cả. Vì là chuyện “giấy tờ” nên chẳng có gì trầm trọng nếu không biết gì cũng cứ nói là “biết rõ”! Truyền thống Ta khác với truyền thống Tây là thế, giấy tờ trong văn hóa Tây phương rất quan trọng, còn trong văn hóa xứ mình thì chỉ là… giấy! Nên giấy tờ không đúng lắm cũng chẳng sao, miễn là giúp ích được cho đương sự mà không có hại gì cho người khác.

Từ khi ông Quy về Phù Cát đã có thêm nhiều bạn bè trong quân đội, nên ông nhờ ba người đứng ra làm chứng trước tòa để làm giấy thế vì khai sanh cho Long. Và ngày 26 tháng 8 năm 1958, Tòa Hòa giải Phù Cát cấp một Chứng thư thay giấy khai sanh, nội dung chính như sau:

“Trước mặt chúng tôi, N. Quận Trưởng kiêm Thẩm phán Tòa Hòa Giải Quận Phù Cát, có ông M. Lục sự ngồi giúp việc. Có đến trình diện [kể tên tuổi ba nhân chứng]. Các nhân chứng nói trên, đều đã trưởng thành, sau khi thề nói sự thật, nói toàn sự thật đã lần lượt khai và chứng nhận biết đích thực:

Hoàng Kim Long (con trai), Quốc tịch Việt Nam, đã sanh ngày 20 tháng 11 năm 1944 tại Sài Gòn (Nam Phần), hiện trú quán tại xã Cát Trinh, quận Phú Cát, tỉnh Bình Định, là con của ông Hoàng Văn Quy […] và bà Lê Thị Kim […].”

Vậy là kể từ năm 14 tuổi, trên giấy tờ Long trở thành một đứa trẻ có cha có mẹ như triệu đứa trẻ khác. Có thể nói tờ chứng thư thay giấy khai sanh này xác định cho Long một bản sắc mới, bản sắc thứ tư trong cuộc đời của Long. Và nó sẽ theo Long suốt đời.

Hai mươi hai năm sau, khi Long cùng vợ con đến Pháp một ngày tháng 7 năm 1980, Long được chính phủ Pháp cấp cho một “Carte de Séjour provisoire” hiệu lực một năm (tạm dịch là Thẻ tạm trú) với tên Hoàng Kim Long, giống như mọi người Việt Nam đến tị nạn cộng sản tại Pháp vào lúc đó.

Một ngày đẹp trời, Long tò mò đến Tòa án ở Clichy là nơi Long đang ở, một ngoại ô sát với thủ đô Paris. Long trình bày với người có thẩm quyền ở đấy về trường hợp của mình, đã có một thời mang tên Jean Martin với quốc tịch Pháp. Người này thấy câu chuyện cũng khá hi hữu, muốn biết hư thực ra sao, bèn lấy lời khai của Long và gửi hồ sơ về Nantes là nơi có cơ quan hộ tịch giữ giấy tờ của những người Pháp sinh ở ngoài nước Pháp.

Vài tháng sau, Long nhận được giấy gọi của ông lục sự tòa án. Đến nơi, ông này trao cho Long một tờ giấy và nói: “Tôi rất hân hoan báo tin ông biết rằng ông vẫn là một công dân Pháp.” Tờ giấy này là một “Chứng thư quốc tịch Pháp” mang số 414, đề ngày 5 tháng 10 năm 1981, đoạn chính khẳng định: “Ông Jean Martin là một công dân Pháp chiếu theo…”  và giải thích là “Việc ông lấy quốc tịch Việt Nam không làm ông mất quốc tịch Pháp vì chuyện này xảy ra lúc ông còn vị thành niên. Khi đã trưởng thành, ông đã không làm thủ tục chọn quốc tích Việt Nam. Việc ông lấy tên Việt Nam khi nhập tịch Việt Nam không làm cản trở gì cả (n’est pas opposable). Vậy nên ông được tiếp tục mang tên Jean Martin.”

Cùng với Chứng thư quốc tịch Pháp này, ông lục sự trao cho Long một tài liệu thứ hai, đó là giấy khai sinh của Jean Martin, con bà Lê Thị Kim, cha vô danh.

Vậy là năm 37 tuổi, Long lại có giấy tờ xác nhận mình có quốc tịch Pháp, có tên Pháp, và cha vô danh! Long hỏi ông lục sự thủ tục tiếp theo phải làm gì, ông này trả lời: “Mời ông qua ty cảnh sát ngay bên cạnh đây, với hai tờ giấy này, người ta sẽ làm cho ông thẻ căn cước vì ông là công dân Pháp mà!”

Đầu óc Long vẫn còn choáng váng vì mọi sự xảy đến quá đột ngột. Chàng vẫn chưa tưởng tượng là sao có thể dễ dàng biến hóa từ Hoàng Kim Long trở lại Jean Martin như vậy! Sau mấy chục năm trời! Chàng mới có thẻ tạm trú với tên Hoàng Kim Long, và qua nhiều thủ tục phức tạp mới có được thẻ tị nạn của cơ quan OFPRA (Office Français Pour les Réfugiés et les Apatrides, Cơ quan Pháp quốc lo cho người tị nạn và người không có quốc tịch).

Chàng cám ơn ông lục sự tòa án và đi về, không qua ty cảnh sát như ông dặn.

Càng suy nghĩ, Long càng cảm thấy tất cả sự phức tạp mà cũng ngộ nghĩnh của giấy tờ hộ tịch của mình. Từ lúc 14 tuổi, Long đã sống với một tờ khai sinh tên Hoàng Kim Long. Tờ khai sinh này có được là do mấy người chứng “làm chứng đại cho có” nhưng nó đã trung thành theo Long suốt đời… Tất cả bằng cấp của Long, từ bằng BEPC (trung học đệ nhất cấp) đến bằng Tú Tài, rồi các bằng Đại học sau này đều tên Hoàng Kim Long. Khi lấy vợ, trong hôn thú cũng tên Hoàng Kim Long. Và rồi đến đời con cũng có cha là Hoàng Kim Long. Đâu thấy Jean Martin ở chỗ nào đâu? Không lẽ xóa bỏ hết quá khứ đó?

Về nhà, Long cất kỹ vào thùng tồn trữ hồ sơ những giấy tờ ông lục sự ân cần trao, và tiếp tục cuộc sống như không có chuyện gì xảy ra.

Vài năm sau, theo những thủ tục quy định của Pháp, Long làm đơn xin nhập tịch và được chấp thuận. Giấy tờ ghi là “hồi tịch (réintégration)” thay vì “nhập tịch (naturalisation)”. Cũng không có lời giải thích chính thức nào về cách dùng từ này, nhưng khi tìm hiểu thêm thì được biết Long « hồi tịch » vì sinh năm 1944 ở Sài Gòn, tức là ở Nam Kỳ trong thời kỳ vùng đất này còn là một thuộc địa của Pháp.

Một lần nữa, Long trở thành công dân Pháp, nhưng lần này như một người Việt Nam xin vào quốc tịch Pháp với tên Hoàng Kim Long, với tên cha và tên mẹ trên giấy tờ, không còn là « cha vô danh » nữa.

 

trang phạm ngọc lân

art2all.net