|
THANH TIÊN LÊN PHỐ
Hoa giấy Thanh Tiên ( H́nh heritagevietnamairlines.com )
Đồng Nai bắt đầu vào mùa mưa. Vài cơn mưa đầu mùa phủ lên mặt đất. Đến rồi đi chóng vánh. Trời tạnh. Nắng lên. Tháng sáu, tôi được trở lại Huế “thành phố Văn hóa nghệ thuật” như nhiều người nhận định. Nắng, nóng nhưng người phương xa - Đồng Nai không cảm thấy khó chịu, vẫn vui và hăm hở trong hành tŕnh trở về thăm Huế… Tôi, xôn xao rộn ră. Khách sạn Park - View dón tôi. Mở tṛn mắt, tôi ngạc nhiên khi nh́n hai b́nh hoa Sen giấy Thanh Tiên đặt ở sảnh chính của khách sạn. Vội vàng đến bên hoa tôi nhẹ tay vuốt những búp Sen hồng khép nép nhưng “rạng rỡ”. Trong tâm trạng bồi hồi, tôi nhớ về những ngày tháng chạp năm xưa…xưa thật xưa - người làng quê Thanh Tiên rộn ràng đưa hoa lên phố. “ Cắm quanh cành hoa thấm gió đông Cây rơm tháng chạp bước lên đ̣ Những cánh tay t́nh tô son phấn Vươn vào không vây vẩy xuân sang * Mạn đ̣ cùng hoa em soi bóng Thêm một đ̣ hoa rực rỡ trôi Cḥng chành một trời nhan sắc Bóng đ̣ chèo bóng nhân gian…” Nhà thơ Nguyễn Thiền Nghi như đang âm thầm sẻ chỉa tâm trạng cùng tôi trong giây phút nầy để rồi hoa giấy Thanh Tiên ngày xưa ấy nhanh chóng đánh thức tôi… Thanh Tiên, tên của làng nghề làm hoa giấy nổi tiếng của Huế. Xứ Huế là địa phương lưu giữ nhiều làng nghề truyền thống văn hóa và nghề làm hoa giấy Thanh Tiên là một trong những nét đẹp văn hóa lâu đời của người Huế c̣n giữ được và phát triển liên tục cho đến nay. Ông bà nói, ngày xưa thời tiết Huế vô cùng khắc nghiệt. Nắng, nóng rồi mưa kéo dài triền miên lại thêm lũ lụt xảy ra liên tục vào mùa đông nên việc trồng và thu hoạch hoa tươi vô vàn khó khăn. Người dân ở Huế ít có điều kiện dùng hoa tươi vào việc thờ cúng vào dịp Tết. Với đức tính chịu khó thêm đôi bàn tay khéo léo cùng tính sáng tạo, nhạy bén của riêng người Huế; người dân làng quê Thanh Tiên đă tự tay làm nên những chiếc hoa giấy nhiều màu sắc để thờ cúng, phổ biến nhất là vào dịp Tết Nguyên Đán. Hoa được làm bằng giấy, nhiều màu sắc, có độ bền, giữ được lâu. Tôi vẫn rất nhớ, ngày xưa cứ Tết sắp đến khoảng rằm tháng chạp trở đi là hoa giấy Thanh Tiên rộn ràng chuẩn bị lên phố. Phương tiện di chuyển bằng đ̣ ngang từ bến đ̣ Tiên Nộn (là bến đ̣ xưa kết nối làng Tiên Nộn, làng Thanh Tiên, làng Śnh qua bến đ̣ Bao Vinh). Bao Vinh xôn xao khi hoa giấy Thanh Tiên rời đ̣ lên chợ; nơi buôn bán sầm uất dưới thời các chúa Nguyễn và chợ vẫn tồn tại hoạt động cho đến nay. Bán hoa là những phụ nữ trung niên của làng quê, đằm thắm trong những chiếc áo dài mộc mạc quá gối màu nâu non, lam đậm hoặc trắng đục bằng vải quyến thô của ngày xưa. H́nh ảnh những phụ nữ đầu đội nón lá tay cầm cây rơm với hoa đầy màu sắc cam, vàng, xanh, đỏ chen nhau khoe sắc theo nhịp bước của người bán hoa đă để lại trong tôi cảm xúc khó quên khi nghĩ về. Cây rơm là thân tre nhỏ, dài 1 mét 5 với rơm khô được cột vào từ đầu xuống khoảng 1 phần 3 thân tre và hoa giấy được giắt quanh rơm. Phần tre c̣n lại dành cho người bán hoa cầm. Khách mua hoa trên phố nh́n, ngắm. chọn và rút những cành hoa ưng ư nhất để mua. Cuối ngày, bạn hàng mang cây rơm về cho chủ hoa để hôm sau chủ sẽ cắm hoa mới vào cho bạn hàng tiếp tục hành tŕnh mang hoa lên phố…
Hoa giấy Thanh Tiên ( H́nh visithue.vn ) Hoa Thanh Tiên qua đ̣ lên phố trông thật đẹp mắt, rộn ràng đầy sắc màu thu hút khách trong những ngày giáp Tết, Huế ngập đầy tiếng cười của xuân. Một “đồi hoa” nho nhỏ xinh xinh nhẹ lướt qua sông Hương vào buổi sáng sớm trên chuyến đ̣ ngang đă đi vào hồn người. Những chiếc đ̣ hoa nhẹ nhàng “đưa xuân sang”… Lái đ̣ vui vẻ tiếp khách sang sông là những “cây rơm hoa biết đi” mang xuân đến cho người phố thị. Tờ mờ sáng từ bến đ̣ Tiên Nộn, đ̣ hoa sang sông, cập bến ở bến đ̣ Bao Vinh. Đồi hoa biết đi xôn xao đưa nhau lên phố chợ. Chợ Bao Vinh nép ḿnh bên ḍng sông Hương, ngày xưa nơi này là địa điểm tốt nhất của việc giao thương buôn bán với nước ngoài trong suốt giai đoạn hưng thịnh nhất dưới thời các chúa Nguyễn. Hoa đơm sắc tỏa đi khắp nơi. Qua cầu Thanh Long, tiếp đến Hàng Bè (nay là đường Huỳnh Thúc Kháng), quẹo xuống Ngả Giữa (nay là Phan Đăng Lưu). Nơi nào cây rơm hoa cũng thu hút khách hàng (mỗi năm một lần hoa lên phố). Một số bạn hàng qua cầu Gia Hội, xuống Chi Lăng, trở ra Hàng Đường (nay là Bạch Đằng). Cây rơm hoa nhộn nhịp nhất là ở chợ Đông Ba và phố Trần Hưng Đạo (đường phố chính của Huế). Sau này, giai đoạn xe đạp phổ biến, người bán hoa là những cô gái làng quê khỏe mạnh thay gia đ́nh đưa hoa lên phố, đến các điểm bán xa hơn. Xe đạp hoa vào chợ Tây Lộc trong Thành Nội và cuối cùng là chợ Sịa (huyện Quăng Điền), nơi buôn bán đông đúc (nhất Huế nh́ Sịa). Những chiếc xe đạp hoa cùng nhau qua phố mang sắc hoa làm đẹp cho đời… Kư ức một thời xôn xao trở về đầy ắp hồn tôi: “Xanh xanh đỏ đỏ vàng vàng. Cứ đến tháng chạp cả làng làm hoa”. Giật ḿnh. Bây giờ tháng 6. Không phải Tết. Trời nắng. Nắng tháng 6. Cùng em học tṛ cũ - tôi và em về thăm làng Thanh Tiên. Tên làng nghe nhẹ nhàng, thanh thoát. Đây là ngôi làng làm hoa giấy, cách Huế khoảng 10 km, xă Phú Mậu, phường Dương Nổ. Đường làng sạch sẽ, thoáng mát được tráng nhựa, có đoạn tráng ciment rất thuận tiện cho du khách muốn ghé thăm làng. Hai bên đường, gần đến cơ sở Hoa giấy Nguyễn Hóa, cây xanh và hoa dại đan xen làm cho con đường trở nên xinh và duyên. Tiếp tôi là anh Hóa, chủ nhân Cơ Sở Hoa Giấy Nguyễn Hóa ở xóm 12. Gương mặt chất phác, hiền lành nhưng rắn rỏi của người làng quê, anh Hóa vui vẻ đón tôi - một người Huế từ phương xa trở về.. Trước mắt tôi, cả một nhà hoa rực rỡ sắc màu. Xanh xanh, đỏ đỏ, cam cam, vàng vàng…thi nhau khoe sắc. Tôi ngạc nhiên. Mới tháng 6 nhưng cơ sở Nguyễn Hóa vẫn đang làm hoa. Tôi đảo mắt quanh nhà thưởng lăm hoa. Những cành hoa giấy đă thành phẩm được chưng bày, bên cạnh là những cánh và cành hoa đang trong giai đoạn cắt và dán hoa vào cành. Không phải là thời gian cao điểm nên cơ sở làm hoa chỉ có anh Hóa và vợ là chị Nguyễn Thị Thanh Tâm. Chị Tâm đang thổi hồn vào hoa cùng đôi bàn tay nhỏ nhắn thoăn thoắt cắt, dán và ráp hoa vào cành. Hiện tại, làng Thanh Tiên có khoảng 10 hộ làm hoa và cơ sở của anh Hóa làm và sản xuất hoa quanh năm để phục vụ nhu cầu của khách. Theo tôi được biết, tŕnh độ làm hoa của người làng ngày càng cao v́ vậy mà hoa giấy Thanh Tiên đă thu hút khách hàng khắp nơi. Ngoài phương tiện chuyển hoa lên phố bằng đ̣, xe đạp, ngày nay do nhu cầu tiêu thụ, chủ buôn đă về tận làng để mua và chuyển hoa lên phố cũng như tỉnh ngoài bằng xe hơi. Cứ thế, hoa giấy Thanh Tiên vẫn giữ cho ḿnh nét “độc đáo” riêng. Anh Hóa cho biết, từ đời vua Gia Long, người Huế đă dùng hoa giấy để thờ cúng. Lên 10 tuổi, anh đă tận mắt nh́n ông Cố của anh làm hoa giấy. Cứ thế, nghề làm hoa giấy được truyền nghề cho con cháu và anh Hóa, 66 tuổi là đời thứ 4 làm hoa giấy của ḍng họ Nguyễn ở làng Thanh Tiên. Ngày xưa cũng như nay, hoa giấy vẫn được người Huế dùng vào việc thờ cúng. Cúng ở Bếp (thờ Táo quân), Trang thờ Ông Bà Bồn Mạng (người Huế có lệ cúng Ông bà bổn mạng đầu năm, một phần không thể thiếu trong đời sống tâm linh để cầu mong sức khỏe, an yên, thịnh vượng), cúng ở Am, Miếu… Khoảng 15 năm trở lại đây, ngành du lịch phát triển cùng với nguyên vật liệu làm hoa giấy đầy đủ và đa dạng hơn cho nên tŕnh độ người làm hoa cũng được nâng lên, sáng tạo nhiều loại hoa hơn nên hoa giấy thu hút khách khá đông vào dịp Tết và các ngày lễ trong năm. Nghe anh Hóa nói về qui tŕnh làm hoa giấy bằng thủ công từ công đoạn bắt đầu cho đến khi hoàn thành một cành hoa đủ màu sắc, nhiều mẫu mă mà tôi lặng thầm - khâm phục. Người làm hoa vô cùng chịu khó, nhẫn nại, tỉ mỉ, sáng tạo cùng trí tưởng tượng phong phú mới hoàn thành được một cành hoa mà bản thân họ “ưng ư” sau nhiều công đoạn phải trải qua. Trước tiên là đi quanh làng t́m tre, chọn tre. Vào khoảng tháng 8 âm lịch, trời tạnh ráo, nắng lên, người làm hoa mua tre, chẻ tre và phơi tre ( phơi 3 ngày tre sẽ khô). Số tre được chẻ ra cho một lần làm hoa nhiều nhất là từ 1000 đến 1.500 cặp hoa. Công đoạn tiếp theo là nhuộm giấy để tạo màu cho hoa (khoảng 1 tuần đến 10 ngày). Ngày xưa chưa có bột màu để nhuộm giấy làm hoa, người làm hoa giấy phải vất vả đi t́m màu từ lá của cây hoa ḥe (màu vàng ), mồng tơi (màu tím nhạt), dành dành (màu gạch cam) để tạo màu cho hoa. Sau này, trên thị trường có bán bột màu (xanh, đỏ, vàng, cam, tím…) từ đó giấy được nhuộm bằng bột màu rất đẹp. Một người làm hoa giấy cho biết, ngày ấy ở chợ Đông Ba duy nhất chỉ có một hàng bán bột màu, có chất lượng. Tiệm bán này không có bảng hiệu, không có số gian hàng; người làng Thanh Tiên biết và hướng dẫn cho nhau để đến đó để mua bột màu. Tôi cười vui - bí mật làng nghề. Qua anh Hóa, tôi được biết, giấy làm hoa là giấy trắng làm đồ mă, giấy vấn thuốc để hút. Từ năm 2005, trên thị trường xuất hiện giấy thủ công đủ màu sắc từ Nam Định chuyển vào rồi sau đó Sài G̣n chuyển ra loại giấy rất tốt, nhiều màu sắc. Từ đó hoa giấy Thanh Tiên ngày càng đẹp mă. Như anh Hóa trao đổi, giai đoạn chắn cánh hoa để tạo thành hoa và vấn nhị hoa đ̣i hỏi người làm hoa phải cẩn thận, tỉ mỉ th́ mới có được một chiếc hoa đẹp. Khi những chiếc hoa lẻ đă hoàn thành th́ mới gắn hoa vào cành bằng những sợi dây buộc. Ngày xưa dây buộc hoa vào cành bằng thân của bẹ lá chuối Sứ, bẹ lá được bào mỏng, chẻ ra rồi tướt nhỏ thành sợi xong đem phơi khô dùng làm dây buộc hoa. Ngày nay, để buộc hoa vào cành, người làm hoa dùng dây nilông của bao phân Urê hay bao gạo, cũng tướt nhỏ ra để buộc hoa. Riêng, cơ sờ Nguyễn Hóa dùng chỉ buộc hoa vào cành nên nh́n cành hoa mảnh mai hơn. Ngoài việc giao hoa cho khách ở phương xa hoặc khách có nhu cầu nhiều ở Huế th́ phương tiện di chuyển là xe auto của bạn hàng. Để bán lẻ, tạo điều kiện cho người làng đưa hoa lên phố như ngày xưa, chủ hoa vẫn tiếp tục làm những cây hoa bằng cỏ tranh khô để gắn các cành hoa vào thân tranh (hoa gắn vào thân tranh dễ hơn thân rơm). Cứ thế bạn hàng đưa hoa lên phố bằng những chiếc đ̣ hoa “dịu dàng” qua phố và những chiếc xe đạp hoa thênh thang “tung bay” trên đường cho kịp phiên chợ sớm. Ôi, thương quá Huế của tôi. Nay, hoa tươi nhiều, mẫu mă đẹp, sắc sảo, đa dạng sắc hương; tuy vậy hoa Giấy của Huế vẫn giữ được vị thế riêng trong ḷng người thưởng lăm cũng như khách có nhu cầu sử dụng hoa Giấy dưới bàn tay nghệ thuật của người dân làng nghề Thanh Tiên xứ Huế - nghề xưa được lưu truyền từ 300 năm.
Tôi nhanh tay cầm một cành Sen với thân hoa nh́n có vẻ mềm mại với màu xanh bắt mắt, tôi hỏi anh Hóa. "Rứa là một phương án làm thân hoa mới được thay thế đẹp, mảnh mai như thân hoa tôi đang cầm phải không?" Anh Hóa cười cho biết, khoảng năm 2008, cơ sở Nguyễn Hóa đă biết thay thân Sen bằng cây mây (tre mây). Thân mây mảnh mai, nhẹ, có độ cong tự nhiên nên thân Sen khi thành phẩm nh́n đẹp, thon, uyển chuyển. Thân Sen bằng mây, được vót tṛn nhuộm màu xanh hoặc cuộn giấy thủ công bên ngoài. Nh́n hoa và thân Sen sắc sảo hẳn ra.. Riêng lá sen được làm bằng tờ giấy A4, nhuộm màu xanh lá cây. Bắt đầu từ năm 2008 hoa Giấy Thanh Tiên vươn ḿnh phát triển liên tục cho đến nay (2025). Hoa được dùng phổ biến vào dịp Lễ, Tết, cúng Chùa, trang trí ở gia đ́nh, nhà hàng, khách sạn, quán cà phê, Festival Huế, Festival làng nghề… Đến với cơ sở Làm Hoa Giấy Nguyễn Hóa tôi mới nhận ra, làm hoa giấy là một h́nh thức nghệ thuật thủ công nh́n đơn giản nhưng thực tế đ̣i hỏi óc sáng tạo cùng trí tưởng tượng phong phú của người làm hoa rất cao. Nó c̣n thể hiện sự kiên tŕ, nhẫn nại, không ngừng học hỏi để thích nghi với đam mê nghệ thuật, một nghề thủ công mà nghệ nhân làm hoa giấy đă chọn.
Từ giă làng hoa Thanh Tiên ḷng tôi rộn ră một niềm vui. Hoa
dại hai bên đường “nhảy múa ngộ nghĩnh” tiển chân tôi trong cái nắng tháng 6 yên
b́nh của làng quê Huế… BÙI KIM CHI
|
Một điểm nhấn của cơ sở làm hoa Giấy Nguyễn Hóa, ngoài các loại hoa Hồng, hoa
Cúc, hoa Lan, Hướng Dương… cơ sở Nguyễn Hóa c̣n làm và phân phối hoa Sen Giấy
lên Huế và đi các tỉnh. Sen là loại hoa đẹp, thanh cao, biểu trưng cho sự trong
sạch, thuần khiết, nhẹ nhàng kín đáo, thu hút khách đến một góc “yên ắng” nhất
của tâm hồn nên người Huế nói riêng và người Việt nam nói chung rất yêu chuộng
Hoa Sen. Năm 2011 trong chương tŕnh nghệ thuật “Đêm hồn sen Việt”, Hoa Sen được
nhận danh hiệu là Quốc Hoa nước Việt sau một thời gian được người dân b́nh chọn.
Dừng chân bên một khóm hoa Sen đă thành phẩm. Ôi, tôi nhớ những cành sen trắng,
sen hồng tươi nhuận mẹ tôi dâng cúng Phật trong dịp lễ Phật Đản mà thương mẹ. Kư
ức của một thời nhanh chóng trở lại trong tôi. Giọng nói chắc và rơ của anh Hóa
làm tôi giật ḿnh. "Từ nhỏ tôi đă được nh́n hoa Sen bằng giấy xuất hiện ở
làng. Lớn lên tôi có nghĩ đến việc làm hoa Sen giấy nhưng không biết cách làm.
Năm 2006, gặp được anh Thân Văn Huy, một họa sĩ có tài… tôi và anh đă kết hợp
cùng nhau làm Hoa Sen Giấy. Vừa làm vừa bổ sung ư tưởng của nhau cùng với
đôi bàn tay nghệ thuật trời cho - Hoa Sen Thanh Tiên đă lên ngôi. Làm hoa Sen
cũng lắm nhiêu khê . Thời gian đầu thân sen h́nh thành không được đẹp do thân
được làm bằng cây hóp (tre hóp). Cây hóp nhỏ và yếu, thân thẳng nên khi thành
phẩm, thân hoa nh́n thô, không đẹp mắt."