NHỚ TẾT SÀI GÒN XƯA

 

 

          Tôi là người được sinh ra ở một bảo sanh viện trên đường Nguyễn Văn Học, Bình Hòa xã, tỉnh Gia Định, Sài Gòn. Tôi có quê cha ở Rạch Giá, nhưng quãng đời sống ở Sài Gòn của tôi nhiều hơn các nơi khác, dù hồi nhỏ cha mẹ đã cho tôi học hành ở Rạch Giá quê cha. Ngoài Rạch Giá, tôi còn học ở Vĩnh Long, nhưng cũng chỉ là thời gian ngắn. Tôi lớn lên ở Sài Gòn, ăn học tại Sài Gòn, đi lính từ Sài Gòn, dạy học tại Sài Gòn, đi tù từ Sài Gòn, ra tù đi kinh tế mới cũng từ Sài Gòn, sống kinh tế mới không nổi trốn về đạp xích lô hơn 5 năm trời quanh quẩn Sài Gòn, cuối cùng đi Mỹ cũng từ Sài Gòn. Mở đầu câu chuyện này, tôi không có ý phân biệt vùng miền, chỉ muốn viết lên những gì mình từng biết, từng thấy, nhất là những gì nơi mình từng sống qua. Tôi chưa từng sống ở miền Bắc, hay miền Trung nên không dám mạo phạm viết về những vùng đất ấy. Ngay từ những năm đầu tiên của bậc trung học đệ nhất cấp, học trò lứa tuổi chúng tôi bắt đầu đã có cảm nhận đất nước mình đang trong thời kỳ chiến tranh. Tuy nhiên, nền giáo dục thời đó đến với chúng tôi ngay từ tiểu học bằng toàn những giáo huấn rất nhân bản, dựa trên nền tảng chúng tôi luôn được học từ đạo đức trong gia đình, gọi dạ bảo vâng, tôn kính, lễ phép cùng ông bà, cha mẹ, cho tới việc hình thành một con người đúng với các chuẩn mực: nhân-nghĩa-lễ-trí-tín làm hành trang để bước vào đời. Ngay khi còn là một em bé chỉ đang ngồi ghế nhà trường bậc tiểu học thôi, chúng tôi đã luôn thực hành nhuần nhuyển cung cách đi thưa, về trình. Gặp người lớn luôn biết vòng tay, cúi đầu, một lời cũng dạ, cũng thưa. Chúng tôi cùng lúc được rèn dạy thật kỹ chương trình công dân giáo dục để biết cách cư xử từ trong gia đình cho đến học đường, và ngoài xã hội. Lên xe bus luôn biết đứng lên nhường chỗ ngồi của mình cho người lớn, nắm tay dắt người lớn tuổi qua đường. Ở ngoài đường, đang đi thấy xe tang sắp đến, chúng tôi đã được dạy phải dừng lại bên đường, đứng yên ngả nón chào người quá cố khi xe tang đi qua. Ở trong trường, với tình đồng môn, chúng tôi luôn được thầy cô dạy phải đối xử chân thật, thẳng thắn và giúp đỡ bạn bè để cùng thăng tiến.

Dù thời ấy, miền Nam hàng ngày vẫn luôn chịu tổn thất bởi chiến tranh tự vệ, chết chóc, đổ nát, tang thương...nhưng ngồi ở ghế học đường, chúng tôi chưa bao giờ được dạy phải căm thù, phải cầm súng, phải giết chóc bất cứ một ai, chỉ biết tất cả là đồng bào. Tâm hồn chúng tôi luôn trong sáng, sống hồn nhiên, điều đó có thể chứng minh được qua các tạp chí dành cho thiếu nhi, hay lứa tuổi học trò thời đó mang tên : Tuổi Hoa, Tuổi Ngọc, hay các trang báo dành cho tuổi thơ với tên gọi là các Búp Bê, bé Ngôn bé Luận...mà ngày nay nhiều người còn lưu giữ. Riêng với cái Tết Nguyên Đán, một cái Tết đối với đời sống của người dân Sài Gòn xưa luôn là khoảng thời gian thật đặc biệt, và không thể thiếu. Cả một năm trời lam lũ làm ăn kiếm sống, Tết ta, hay còn gọi là Tết Nguyên Đán là thời gian để mọi người được nghỉ ngơi, để chăm chút cho nhà cửa, cho gia đình và con cái. Tết là dịp để tưởng nhớ đến ông bà, tổ tiên, là dịp để cùng lo đi dãy sạch cỏ khu mã mồ thân tộc, sửa sang, quét vôi lại mồ mã ông bà, chuẩn bị khoác lên một tấm áo mới cho ông bà cùng ăn Tết với con cháu. Tết là thời gian thật cần thiết để người nông dân, thương buôn, thợ thuyền có dịp bình tâm nhìn lại công việc họ đã làm suốt một năm qua, nhờ vào đâu mà họ thành công, bởi vì đâu mà họ thất bại. Từ đó mỗi người có thì giờ suy nghĩ về hướng phát triển mới cho năm sau. Nói theo giới bình dân của Sài Gòn thời đó, Tết là dịp để mọi người được xả hơi trước khi tiếp tục lao vào chặng đường làm ăn mới. Do vậy Tết Nguyên Đán đối với người dân miền Nam nói chung, hay dân Sài Gòn nói riêng là không thể thiếu, hoặc không thể xóa bỏ được. Tết được mọi người coi như một giai đoạn giải lao dài sau 11 tháng quá cực nhọc. Nghèo đói, và chiến tranh triền miên nhưng người dân Sài Gòn thời đó ai cũng luôn trông mong tới Tết, bởi vì người buôn bán có dịp buôn bán đắt hàng, công nhân và thợ thuyền ăn lương tháng ở các hãng xưởng luôn được lãnh thêm tháng lương thứ 13. Đối với những người làm việc lãnh tiền công nhật hay tiền tuần cũng mong tới Tết được chủ thưởng công tùy tấm lòng hào phóng, thương người của chủ. Dân Sài Gòn từ xa xưa vốn đã luôn có truyền thống nghèo thì nghèo, nhưng luôn sống hào sãng, phong lưu, luôn rộng lòng chia sớt với nhau trong cuộc sống. Người Sài Gòn luôn có tập quán làm quần quật cả năm trời gom tiền, rồi bung ra chơi láng coóng ba ngày Tết, sang năm mới sẽ tính sau. Nếu để viết một bài tổng quan về Tết, không giấy mực nào mô tả đủ. Trong phạm vi nhớ nhớ quên quên lan man này xin phép hồi tưởng lại cái Tết xưa qua các tiêu điểm sau:
 

1) Giai đoạn chuẩn bị Tết.

Như đã đề cập trước, Tết là thời điểm quan trọng nhất trong năm vì vậy ngay trong những tháng làm lụng vất vả, người dân đã lo tích cóp để dành. Người để dành tiền, người lựa mua ít nữ trang, mua xấp vải đẹp ưng ý nhất để gần Tết đặt thợ may khéo tay may cho chiếc áo dài đẹp, hoặc bộ vía thật bảnh để diện Tết. Thời tôi còn nhỏ ở Sài Gòn để ý thấy khi nào ba tôi muốn có thêm áo chemise, quần tây, hay bộ vest mới ông đều đến tiệm may mà ông tín nhiệm để may. Muốn thay đôi giày mới cũng vậy, ông luôn đến tiệm đóng giày mà ông thích, lựa da, chọn kiểu rồi đặt người ta đo ni, đóng giày. Phần mẹ tôi cũng vậy, bà luôn có riêng một địa chỉ chuyên may bộ áo dài đắc ý nhất cho bà. Ở Sài Gòn xưa, đa số người lớn trong các đô thị không có chuyện ra chợ lựa mua quần áo, giày dép bán sẵn về dùng.

Những ngày âm lịch bước qua con số 20, không khí Sài Gòn chộn rộn hơn, nhà nhà bắt đầu quét vôi mới, sơn phết lại cửa nẻo. Đến 23 âm lịch những gia đình theo đạo thờ cúng ông bà, hay theo Phật Giáo bắt đầu ra chợ mua thèo lèo, cứt chuột là món bắt buộc về cúng ở bếp để tiễn ông Táo về trời, có nhà còn mua thêm những hình giấy mà dân gian nghe gọi nôm na là: Cò bay ngựa chạy để đốt cúng. Tuần lễ cuối cùng sát Tết người ta bắt đầu lo đến bàn thờ tổ tiên, thường là những cái tủ thờ lớn đặt giữa nhà. Việc đầu tiên, người ta mang hết các vật dụng thờ bằng đồng xuống đất, có nhà ngâm đồ đồng vô thùng có thêm khế xắt lát, me xanh, giấm pha với nước. Ngâm cho đồng thau ra ten rồi dùng giẻ lau khô, sau đó người ta dùng một chai dầu chùi lư đồng nhãn hiệu có hình con sư tử, bôi dầu đó lên khắp bộ lư đồng, đem ra sân phơi nắng, sau đó đem vô lấy giấy nhựt trình (giấy báo) mà chùi, càng chùi sẽ thấy ten đen ra đầy giấy nhựt trình. Có người kỹ tính, chùi ten lần đầu xong đem phơi nắng tiếp, sau đó vô chùi cho lư bóng ngời lên mới chưng lên bàn thờ. Giữa bàn thờ là bộ lư chính thật lớn có 4 chân quỳ, bên trên có một nắp vuông cũng bằng đồng đậy lại, trên nắp có một con sư tử bằng đồng đứng ngó mặt qua một bên.Hai bên hông phía trên bộ lư có khoét lỗ hình chữ nhật móc lên hai lỗ đó hai cái mắc tre, hoặc sau này là hai cặp đào. Phía trước bộ lư là một cái lư hương đồng nhỏ, đánh bóng, đổ đầy gạo để cắm nhang. Hai bên bộ lư chính là hai cái chân đèn cũng đã được đánh dầu bóng sáng choang. Thường trên chân đèn người ta sẽ cắm hai cây đèn cầy to màu đỏ sẽ được đốt vào đêm giao thừa. Cũng có khi người ta dùng hai cây đèn sáp ong có màu cà phê sữa lợt. Những gia đình nghèo hơn, người ta tiện 2 cây gỗ kích cở như hai cây đèn cầy, trên miệng khoét lỗ đặt vừa một cái chén nhôm, Tết đến người ta đổ dầu phọng vô hai cái chén nhôm rồi thả hai cái tim đèn vô mà đốt. Trên bàn thờ tổ tiên, thường ở phía bên phải còn có một cái dĩa lớn để chưng trái cây gọi là dĩa quả tử. Dĩa này khá lớn đặt trên một cái giá đỡ 3 chân chạm khắc hình 3 con rồng đầu đội dĩa quả tử. Cái giá đỡ đó có tên là cái trò. Gia chủ tùy theo khá giả hay không mà chọn chưng các loại trái cây nào trên dĩa quả tử, nhưng thông thường hay có trái thơm, cam quýt, nho. Tuyệt đối ngày Tết không chưng cúng chuối. Dịp này ngoài những nơi thờ tự của Phật Giáo ra, các thánh đường Công Giáo cũng chuẩn bị dọn đẹp, chưng bày các chậu hoa thật đẹp để đón xuân. Bên trong nhà thờ thường có những cây mùa xuân khá lớn, trên các cành có treo nhiều phong bao đủ màu để các tín đồ đi xem lễ đêm giao thừa, hoặc sáng mùng 1 Tết xong sẽ đến đó chọn hái lộc. Bên trong mỗi phong bao sẽ có một tờ giấy in lời Chúa.

Sát đến ngày Tết, sau khi mồ mã tổ tiên sạch sẽ, nhà cửa gia chủ đã khang trang, đó là lúc nhà nhà đi lựa mua hoa về chưng Tết. Nói tới chuyện bông hoa ngày Tết mới thấy cũng không hề đơn giản. Dân Sài Gòn, hay dân miền Nam nói chung, không thể có Tết nếu thiếu bông mai. Do từ việc phát âm của chữ may mắn và bông mai của người miền Nam xưa đọc sai thành ra nghe giông giống nhau, vì vậy người ta lâu dần cứ có niềm tin năm mới chưng mai trong nhà là nguyên năm được may mắn (dù rõ ràng ngày nay ai cũng thấy chuyện trật chính tả đó khá rõ ràng và còn có phần mê tín nữa, nhưng quen nếp lâu đời rồi biết làm sao?). Khổ hơn nữa là do đặt hết niềm tin may mắn vào cái chậu mình chọn mua, lỡ năm nào đó sau khi ngủ xong đêm giao thừa, sáng mùng 1 dậy thấy nụ mai rụng đầy dưới đất, mặt gia chủ buồn như mếu lo hốt dọn nụ mà lòng mất vui. Thật ra đâu phải hên xui gì ở đây, lỗi là tại ông nhà vườn trồng mai bỏ phân sao đó nên nụ mới rụng sạch. Dân Sài Gòn xưa đa phần là gốc dân miền Tây lên lập nghiệp, một số người Việt gốc Hoa, một số người Việt gốc Campuchia, một số người Minh Hương. Tết ở Sài Gòn là Tết chung, nhưng có loại hoa, loại trái người này chưng mà người kia kỵ. Người Việt ngoài mai ra hay chưng hoa huệ (sáng suốt), vạn thọ (cầu sống lâu), các loại hoa cúc. Nhiều người khác lại quan niệm huệ để chưng cho đám tang, vạn thọ để đem đi cúng mã. Riêng người Hoa không chưng cúc vì hoa cúc đi liền với cụm chữ thu cúc, mà trong chữ thu có ẩn nghĩa: sầu (buồn). Người Sài Gòn xưa ngày Tết không cúng chuối, chỉ vì âm của nó giống chúi nhủi nên kiêng (dù chữ viết khác biệt rành rành). Người Việt ngày Tết ăn khổ qua vì tin mọi khổ ải sẽ qua, nhưng người Hoa Chợ lớn không ăn vào dịp đầu năm chỉ vì chữ khổ qua, người Quảng Đông đọc âm là “phủ quá” có nghĩa là đắng quá. Ngày Tết người Hoa hay mua cá về chiên để chưng hay cúng, vì theo âm của tiếng Quảng Đông đọc con cá là “dụy” hay “dư” , tức là chữ Hán Việt là ngư. Dụy theo người Hoa hiểu là dễ dàng, ý cầu mong mọi sự đều dễ dàng. Cũng từ đó người Hoa ngày Tết thường chọn mua cá hồng, ý nghĩa là tràn ngập hồng phúc. Riêng về trái cây thì trái hồng, thanh long đều được chọn. Riêng trái dưa hấu xưa nay không thể thiếu trong gia đình Việt Nam hầu như khắp nơi trên thế giới, vì sao vậy? Bởi vì dưa hấu được mệnh danh là loại quả “xanh vỏ đỏ lòng”, trước tiên đó là tính cách quân bình về âm dương. Hơn nữa, màu đỏ là màu may mắn trong dịp Tết. Ngày Tết gia đình quay quần bên mâm cơm, đầu năm cắt trái dưa hấu ra, ruột đỏ tươi ai cũng thấy hân hoan. Trên bàn thờ hay mâm cơm gia đình ba ngày Tết còn có cái bánh chưng hay cặp bánh tét bên cạnh những hũ dưa hành, củ kiệu, hay củ cải muối nước mắm.


2) Chọn câu đối đỏ để dán trong nhà.

Thông thường ở Sài Gòn xưa và miền Nam nói chung, gia đình nào theo đạo thờ cúng ông bà, hoặc theo Phật Giáo, trước nhà luôn có một bàn vọng thiên, hay bàn ông thiên, hay bàn thiên. Bàn nhỏ có chân trụ cao bằng gỗ hay xi măng, mặt bàn lót gạch. Bàn dùng để cúng trời, chiều nào gia chủ cũng phải thắp nhang cho bàn ông thiên. Ở bàn ông thiên xưa luôn dán 4 chữ: “Thiên Cung Dưỡng Phước” (việc này ảnh hưởng từ người Hoa). Do ảnh hưởng lâu đời từ người Hoa nên người dân Sài Gòn xưa mỗi năm khi đến Tết, sau khi sửa soạn nhà cửa khang trang cũng hay ra chợ, đến chỗ mấy ông đồ nhờ viết cho những câu chữ mang về nhà dán. Chữ thường viết trên giấy điều (giấy đỏ là màu hên), mực Tàu đen, hay mực màu kim nhũ (màu vàng nhũ). Thời xưa, để dán ở cửa ra vô nhà, ông đồ thường viết câu: “ Xuất nhập bình an” . Ông đồ viết bằng chữ Tàu, nhưng đọc theo tiếng Hán. (Không như ngày nay ở Việt Nam viết bằng thư pháp tiếng Việt). Để dán trong nhà, tùy gia chủ chọn lựa theo sở thích những câu chúc như: - “ Cung Chúc Tân Xuân”, “Phúc Lộc Thọ Tài”, “Đông Thành Tây Tựu”, “Tài Nguyên Quảng Tiến”, “Quảng Tài Thuận Lợi”, “Niên Niên Hữu Dư”... Riêng khi gia chủ muốn khai trương đầu năm, hoặc bạn bè muốn mừng ngày khai trương doanh nghiệp của bằng hữu sau Tết thì tìm đến ông đồ nhờ viết những câu như:

- “Khai Trương Hồng Phúc” , hoặc: - “Mã Đáo Thành Công”, nếu có phải vẽ con ngựa, cần phải vẽ sao cho đủ 7 con ngựa, thí dụ: 7 cái đầu ngựa đang phi về một hướng, hoặc bộ chân của đủ 7 con ngựa đang lao tới.


3) Phong tục lì xì.

Thường thì sáng mùng một Tết, con cháu được cha mẹ chở về nhà ông bà tụ họp, ăn uống, vui chơi. Sau đó, ông bà ra ngồi phòng khách, lần lượt các con, con rể, con dâu xong đến các cháu tiến đến vòng tay mừng tuổi và chúc Tết ông bà (cha mẹ), sau đó ông bà (cha mẹ) chúc Tết lại cho con (cháu) và tặng cho phong bao lì xì. Thời xưa ở Sài Gòn phong bao lì xì luôn có màu đỏ vì người ta tin màu đỏ là màu hên. Và tục lì xì này xuất phát từ Trung Hoa, thoạt đầu mang ý nghĩa người lớn tặng lộc để giúp đỡ cho người nhỏ tuổi. Món tiền lì xì bên trong phong bao đỏ được coi như cái lộc đầu năm mới để hy vọng nguyên năm tiếp theo sẽ phát đạt, may mắn. Người xưa thuộc giới giàu có nhân dịp này còn lì xì một số lộc lớn cho trẻ nhỏ lấy đó làm vốn để làm ăn. Do đó ý nghĩa của lì xì là tặng lộc, tạo nên động lực phấn khởi để tiến bước trong làm ăn. Lì xì còn mang ý nghĩa như một cái lộc bôi trơn cho mọi công việc sang năm sẽ trơn tru, dễ dàng hơn. Nhiều người khác thì xem tiền lì xì là tiền hên nên luôn cất, để dành cái hên sợ mất đi. (Những ý nghĩa trên đây thật trùng khớp với quan niệm người Mỹ xưa nay vẫn tặng nhau tờ giấy bạc 2$ vào dịp Tết Dương Lịch và họ gọi đó là “Lucky Money”. Nhiều người ở Việt Nam không hiểu nên hay nhăn nhó chê ít:- “Tết mà sao keo vậy, tặng gì có 2$, liệu mua được gì?!!!). Riêng với con nít tiền lì xì có ý nghĩa là niềm vui. Con nít ngày xưa ở miền Nam Việt Nam rất ngây thơ trong trắng, hầu như không cháu nào biết xài tiền, vì vậy đa số chúng không tham tiền. Cô, bác, ông bà nào lì xì cho thì cầm hai tay, cúi đầu miệng cám ơn, chúc Tết xong quay ra đưa cho mẹ hay cho cha. Mấy đứa lớn hơn thì đem về nhà bỏ ống heo, để dành mua kẹo, bánh, đồ chơi, bút mực, hay truyện tranh, truyện thiếu nhi, cũng có đứa chạy ra mua phong pháo chuột về đốt nổ đì đẹt mà vui. Ngày xưa do ảnh hưởng nhiều của phong tục người Tàu nên trên mặt bao lì xì đỏ cũng có in những câu chữ như: -” Long Mã Tinh Thần” (coi như tiền lì xì giúp thêm sức khỏe về tinh thần), -”Tài Nguyên Quảng Tiến” (tiền tài rộng rãi), hay: - “Đông Thành Tây Tựu” (người đi học hay đi làm gì bên Đông bên Tây gì cũng đều thành công).

Có tiền lì xì rồi mua pháo. Tết xưa sẽ thật sự thiếu mùi, thiếu hương, thiếu âm, thiếu tiếng nếu không có tục đốt pháo Tết. Pháo có nhiều loại, pháo chuột, pháo tiểu, pháo trung, pháo đại, pháo tre, pháo nồi. Hiệu pháo nổi tiếng đốt trăm viên tan xác trăm viên đến nay còn nhớ là pháo Điện Quang. Mùi khói thuốc pháo lậm vô lỗ mũi hồi nhỏ giờ không thể nào quên, chỉ cần nghe mùi pháo là biết Tết đến rồi.

Có tiền lì xì rồi đi xe buýt vô Chợ Lớn coi múa lân. Xưa chỉ có múa lân, không có rồng rắn gì hết.

Có tiền lì xì rồi đi rạp Huỳnh Long Bà Chiểu, hay Long Phụng Sài Gòn coi phim Ấn Độ do nam tài tử Ganeshan và nữ tài tử Savitri đóng Hoàng Tử Giả Điên, Áo Vũ Phủ Long Bào, Sửa Rừng Thay Sửa Mẹ...

Có tiền lì xì rồi đi Quốc Thanh coi Tùng Lâm, Thanh Việt, Phi Thoàn, Thanh Hoài, La Thoại Tân... cười bể bụng...

Ông bà lớn tuổi kêu xích lô máy đi coi cải lương Thanh Minh Thanh Nga, Dạ Lý Hương, hay kịch Túy Hồng


4) Tục cúng Tết và tánh hào sãng của người Sài Gòn xưa.

Bao nhiêu năm qua rồi trên xứ người nhưng chẳng thể nào quên ngày Tết đặc biệt của mảnh đất Sài Gòn thân yêu xưa. Nhớ Tết, tôi bỗng nhớ đến một vài ngôn ngữ Tết, hay nói đúng hơn, tôi muốn nhắc lại giọng người Sài Gòn xưa, thời mới lớn tôi vẫn thường nghe vào dịp Tết Nguyên Đán. Người Sài Gòn, ông bà chúng ta thời xa xưa ấy luôn xem Tết là một giai đoạn rất thiêng liêng trong năm. Ngày Tết người ta luôn sắm quần áo mới để đi cúng chùa, cúng lăng, cúng đền, đi nhà thờ, hoặc đi thăm viếng nhau. Tết là dịp hướng về tổ tiên nhiều nhất. Người theo Phật Giáo, hay đạo thờ cúng ông bà thường long trọng cúng cơm nước, lễ vật, bông hoa, trái cây thật đầy đủ ngay từ trưa 29 hoặc 30 âm lịch, họ gọi đó là bữa cúng cơm rước ông bà về nhà ăn Tết cùng con cháu. . Do niềm tin như vậy, sau khi ông bà đã về, mỗi sáng hoặc trưa mùng 1, mùng 2 âm lịch gia chủ đều có cúng cơm cho ông bà tổ tiên về hưởng cùng con cháu. Đặc biệt bữa cơm trưa mùng ba, cúng con gà được gọi là bữa cơm tiễn ông bà ra đi, do đó ngoài chợ ngày mùng 3 Tết giá gà khá mắc hơn ngày thường. Từ đó ba ngày Tết đối với mỗi gia đình đều rất thiêng liêng và trang trọng. Tết cũng là dịp để con cháu đi làm ăn khắp nơi quay về gia đình thăm ông bà, cha mẹ và họ hàng. Là dịp để tập cho các cháu còn nhỏ biết được truyền thống của gia tộc. Và Tết là dịp để người lớn lì xì tiền lấy hên cho con cháu. Trong những ngày ấy, bất cứ đi đâu cũng nghe bà con Sài Gòn xưa truyền khẩu nhau những nhóm từ ngữ ám chỉ thời gian đặc biệt này như sau : “Ba ngày Tết”, “Ba ngày này”, Tết nhứt”, hay gọn hơn là: “ Tết mà”...Những nhóm chữ đơn giản ấy, vậy mà ở khắp nơi trên đất Sài Gòn xưa, đi đến đâu cũng nghe người ta nói liền miệng vào mỗi dịp cận Tết cho đến hết tháng giêng, nhứt là nhóm chữ: “Ba ngày này”. Thoạt đầu, “ba ngày này” do những người thương buôn ngoài chợ nói, có lẽ ý họ muốn ám chỉ từ tờ mờ sáng 27, 28 đến trưa 29 âm lịch (những năm không có ngày 30). Còn những năm có tháng chạp đủ, ba ngày này có thể là: từ tờ mờ sáng 28, 29, đến trưa 30, tức là 3 ngày chợ cuối cùng của năm. Trưa 29 hoặc trưa 30 chợ bắt buộc phải dẹp để các công nhân vệ sinh lo quét tước, dọn dẹp chợ sạch sẽ để đón Tết. Nói về chợ Tết, không thể nào quên không khí các chợ đêm thường được nhóm từ đêm 23 tháng chạp. Chợ đêm luôn nhộn nhịp, đông vui, sáng trưng cả đêm. Nhóm chữ “Ba ngày này” dần dà đã được dùng rộng rãi hơn, và không còn đóng khung nhất định ba ngày nào , nhất là người Sài Gòn luôn ăn Tết trong tinh thần: Tháng giêng là tháng ăn chơi, cho nên hãy còn Tết là còn dùng được “Ba ngày này”.

Giờ đây xin các bạn theo tôi, thử đi một vòng Sài Gòn xưa trong không khí Tết để cùng nghe lại “ngôn ngữ Tết” ở vùng đất thân thương muôn đời của chúng ta, để thấy tánh người dân Sài Gòn luôn hào phóng ra sao.

Một cháu bé ngồi đánh giày trước nhà hàng Thanh Bạch đường Lê Lợi, cháu vừa trao cho ông khách đôi giày sáng bóng. Ông móc túi trả tiền, cháu bé đánh giày thưa:

- Thưa ông, xin cho con tiền lẻ. Con mới đánh cho ông đôi giày đầu tiên nên con chưa có tiền thối.

Ông khách cúi xuống cười vỗ nhẹ lên đầu cháu:

- Con khỏi thối, Tết mà.

Một bà vừa xuống xích lô ở Lăng Ông Bà Chiểu dúi tiền vào tay cậu thanh niên:

- Ba ngày này cầm thêm chút đỉnh cho vui nhe con!

Một ông đang ngồi quán cà phê nhìn thấy người bạn trong xóm bước ra liền kêu:

- Tết nhứt đi đâu sớm vậy anh Sáu? Ghé uống cái cà phê rồi đi.

Bà Bảy trong hẻm nhỏ bến Bình Đông ra chợ giáp Tết thấy bà bán rau còn ế, bà lựa mua một ôm rau thật lớn, trả tiền rồi bà còn dúi vô túi áo bà bán rau một nắm tiền, bà nói:

- Tết tới rồi, chị giữ tiền này mua ít đồ ăn về ăn ba ngày Tết. Chị coi chừng khéo mất nhe.

Bà Năm bên Phú Nhuận thấy ông đổ rác đi dọn rác trưa 30, tháng này bà đã trả tiền rác cho ông rồi, nhưng bà hối đứa cháu ngoại xách bịch gạo 10 ký và một bao đỏ lì xì chạy ra. Thằng nhỏ đưa cho ông đổ rác gầy gò, miệng nói:

- Ông ơi! Ngoại con nói đem cái này ra biếu ông dìa ăn Tết.

Bà Chi ở xóm Tân Bình lì xì cho đứa cháu ở xa mới ghé thăm:

- Năm mới rồi con ơi!. Ráng làm ăn và siêng đi nhà thờ cầu nguyện nhe con!

Bà Tám ở quận tư vừa tụng kinh xong, bước ra cửa sau gặp ông lão bán dạo dầu hôi, bà quắc lại mua 2 lít dù trong bếp vẫn còn dầu hôi xài qua Tết. Trả tiền xong bà còn cho ông thêm một số tiền:

- Ba ngày này, cầm đỡ thêm chút đỉnh mua thêm bó rau, con cá nhe chú!

Dì Ba ở xóm cầu Trương Minh Giảng vừa đi đâu về bằng taxi, dúi tiền vô tay cậu tài xế nói:

- Chút đỉnh này là lộc nhe con. Tết nhứt mà, nhiều nhỏ gì đâu!

Mấy anh em con chú Tư ở Phan Văn Trị gặp người mua ve chai trong xóm bị bể bánh xe đạp ngay chiều ba mươi, tụi nó ra phụ vá xe, còn chú Tư cho người đó ít tiền:

- Tết sắp đến rồi cầm cái này mua gì về ăn chứ tối tới nơi rồi.

Anh Bảy ra ngỏ Trương Minh Giảng mua phong pháo Điện Quang, thằng nhỏ không có bốn đồng lẻ để thối, anh Bảy cầm phong pháo vừa đi vừa nói:

- Thôi được, Tết mà! Coi như chú lì xì con đầu năm đó nhe!.

Má Tư Hóc Môn nhai miếng trầu miệng đỏ tươi cầm bao lì xì đưa cho đứa cháu ngoại:

- Tết nhứt rồi! Năm tới xui đi hên tới. Thôi lo mần ăn nuôi vợ con nhe con!

Dì Ba nhà ở Cây Thị nói với người đem giao bánh Tét:

- Tui trả tiền bánh nè. Còn cái này lì xì Tết nhe.

Dì Sáu nhà ở Hóc Môn lì xì cho thằng cháu trên Sài Gòn xuống:

- Ba ngày Tết tao lì xì lấy hên nè! Đừng quánh bài nhe!

Đứa con dâu nhà kế bên chào cha mẹ chồng về quê thăm cha mẹ, cô nghe cha mẹ chồng dặn:

- Con dìa dưới nói cha má trên này thăm anh chị ở dưới. Cha má không có gì ngoài chút đỉnh quà này gửi anh chị ăn Tết nhe con.

Ông Năm xóm cầu kinh bận bộ đồ lụa lèo mới cáu bước qua nhà ông bà Ba:

- Tết nhứt, mời anh chị Ba bước qua nhà vợ chồng tui ăn bữa cơm Tết lấy thảo.

Chuyện như vậy đó, ở mảnh đất Sài Gòn thân thương này từ xưa có khi rất đúng với câu: “Lá lành đùm lá rách. Lá rách đùm lá nát” là như vậy.


Để kết thúc chuyện tản mạn Tết của người Sài Gòn xưa, tôi xin kể lại đây một giai thoại khá xưa về đôi liễn treo Tết trong những ngôi nhà giàu có. Giai thoại này tôi đã được bà ngoại tôi kể cho nghe từ năm tôi mới học lớp đệ thất (lớp 6 hiện nay). Bà ngoại tôi xuất thân từ Cầu Kè, xứ khỉ ho cò gáy thuở xưa ở miền Tây lên đất Sài Gòn lập nghiệp.

Chuyện kể rằng, xưa có ông phú hộ, đương nhiên thuộc loại giàu nứt đố đổ vách, nhưng tánh lại keo kiệt, ác đức nổi tiếng khắp vùng quê. Giàu nhưng ông luôn lường công của tá điền và gia nhân. Tuy vậy ông luôn muốn thiên hạ phải nể phục và kính sợ ông. Một hôm khi ngày Tết nguyên đán đã gần kề, ông đích thân tìm đến nhà ông đồ nghèo, nhưng thanh bạch để nhờ ông đồ viết cho đôi liễn treo ngay cổng ra vào. Ông đồ hỏi ông phú hộ muốn viết liễn về nội dung gì. Ông phú hộ không ngần ngại nói thẳng:

- Thầy đồ biết tôi rồi đó. Ở nguyên cả vùng này ai không biết tôi là phú hộ, tôi giàu nứt đố đổ vách, và còn thương người biết bao. Vậy thì chữ nghĩa của thầy đồ liệu có đủ để ngợi ca sự giàu có của tôi hay không?

Thầy đồ im lặng suy nghĩ, sau đó ông hẹn ngày giao đôi liễn. Đến ngày, ông phú hộ sai gia nhân đi lấy đôi liễn về và trả tiền công cho thầy đồ keo kiệt gần như làm thí công. Tuy vậy nhưng thầy đồ vẫn bình thản, ông giao đôi liễn cho gia nhân phú hộ mang về. Về đến nhà, phú hộ trải đôi liễn ra xem. Do chẳng học hành tới đâu, chỉ nhìn thấy nét chữ rồng bay phượng múa là đã khoái trong bụng rồi. Ông gọi gia nhân tới, dạy họ đem treo đôi liễn thật trang trọng ở cỗng ra vào cho mọi người chiêm ngắm.

Tết đến, nhiều bạn bè xa gần đến viếng nhà, phú hộ đều đưa họ ra khoe đôi liễn. Xưa nay nhân gian có câu: - “ Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã”. Thì ra đa số bằng hữu của phú hộ cũng dốt nát như nhau nên ai xem xong cũng gật gù tấm tắc. Phú hộ đắc chí lắm. Xế trưa mùng 2 Tết có người hàng xóm đi xa lâu năm, nay mới quay về chốn cũ, đến viếng thăm và thưởng xuân. Khách là người hay chữ, vừa nhìn đôi liễn, ông bắt đầu đọc to lên:

- Hiền Tạ Thu Sương Giai Tắc Kiết.
- Thiên Tường Tác Biệt Tại Thu Sương.

Hai câu này dịch nghĩa tạm hiểu như sau:

- Người sống yên ổn trong nhà phước thu được thật lành mạnh
- Những chuyện an lành được trời ban cho trời đất đã tỏ tường

Đọc xong ngẫm nghĩ tới lui, ông khách thấy câu này không hề xứng đáng với tính keo kiệt bủn xỉn của lão phú hộ. Nghĩ hoài, thấy lạ quá. Đọc đi, đọc lại nhiều lần, bất chợt vị khách ngộ ra điều gì đó, ông cười lớn sảng khoái. Nhìn kiểu cách cười của vị khách, tay phú hộ xám mặt lại. Vị khách phương xa thấy đã đến lúc cũng nên dạy cho tay phú hộ này một bài học. Ông nhìn thẳng vào mặt ông phú hộ và nghiêm giọng:

- Lúc nảy ông định khoe tôi đôi liễn này như vầng hào quang chói lọi của ông chứ gì. Ông nghe cho rõ này. Từ trước tới nay ông đã sống như thế nào mà đây là kết quả người ta đã mô tả về ông. Hãy lấy đó làm bài học mà sống tu tỉnh đạo đức lại, may ra còn kịp. Hai câu liễn trên đọc theo chữ Hán là:

-” Hiền Tạ Thu Sương Giai Tắc Kiết
- Thiên Tường Tác Biệt Tại Thu Sương”

Nhưng hai câu này thầy đồ đã chơi khăm nếu ai đó biết đọc âm ra tiếng Việt thành hai câu chữ nói lái sẽ như thế này:

- “Hà Tiện Thương Xu lại Tiếc Cắc
- Thương Tiền Tiếc Bạc lại Thương Xu.”

Lão phú hộ giận run, té không kịp đỡ...


Nhân dịp Xuân Giáp Thìn 2024, Chu Thụy Nguyên thân chúc tất cả các bạn facebook cùng quý quyến trọn một năm mới nhiều Ơn Phước, Dồi Dào Sức Khỏe, An khang, Thịnh Vượng, và Hạnh Phúc thật Như Ý.


Chu Thụy Nguyên.
(Xuân Giáp Thìn 2024)



 

art2all.net