|
Ninh Giang Thu Cúc
TRUYỆN NGẮN "VỀ THĂM THẦY CŨ" - THÔNG ĐIỆP CỦA L̉NG TRI ÂN
"Tâm
hồn cao thượng" mà Hà Mai Anh dịch
của Edmondo De Amicis là cuốn sách gối đầu giường của các thế hệ học tṛ Việt
Nam thuộc những thập niên 40 - 50 của thế kỷ XX. Hẳn rằng, không một độc giả nào
không thích thú và cảm động theo từng mẩu chuyện, theo từng t́nh huống để chúng
ta hoặc vui buồn hoặc xúc động, và tôi không ngần ngại cam đoan với quư vị rằng
- không một ai lại không sụt sùi giọt ngắn giọt dài khi đọc các chuyện kể hàng
tháng như "Chú bé yêu nước thành Lombacdia", như "Một vụ đắm tàu",
như "Quê người t́m mẹ"… và xúc động biết nhường nào khi đọc "Thầy giáo
cũ của cha tôi" và có thể từ "Thầy giáo cũ của cha tôi" đă ảnh hưởng
sâu đậm về t́nh thầy tṛ, về ḷng biết ơn và sự trân quư của hàng tỉ học sinh
trên thế giới, và đó là cấu tứ để Minh Quân viết "Về thăm thầy cũ".
Với hai không gian Đông Tây, hai bối cảnh,
hai thời gian hoàn toàn khác nhau, và khác nhau cả cách h́nh thành, xây dựng
nhân vật cũng như cách vào chuyện. Amicis qua Hà Mai Anh dẫn nhập nhanh chóng vụ
việc trong khi Minh Quân lại bằng cách đưa người đọc vào mê đạo, vào bát quái
trận đồ với sự so sánh, với óc tưởng tượng nửa chân t́nh, nửa dí dỏm hài hước,
tinh nghịch của tuổi học tṛ nhất quỷ nh́ ma, làm người đọc khóc cười khoái
hoạt. Nếu cuộc thăm thầy của Hà Mai Anh là sự đồng hành của hai cha con mà chú
bé An Di chỉ là kẻ chứng nhân cho buổi gặp gỡ, là kẻ quan sát nghe ngẩm cuộc
chuyện tṛ, là nỗi xúc động khi thấy t́nh cảm và sự chăm sóc trân trọng của cha
ḿnh đối với vị thầy giáo của thuở vỡ ḷng ngập ngọng bi bô, và phút chia tay
ngập ngừng ở một nhà ga tỉnh lẻ giữa một người thầy tay run chân yếu và một
người học tṛ thành đạt mạnh mẽ ôm chặt nhau mắt mờ sương khói biệt ly - khi c̣i
tàu đang rúc lên từng hồi thúc giục… Th́ ở "Về thăm thầy cũ" Minh Quân
lại mở ra một hành tŕnh đă ấp ủ qua 50 năm trên một xứ sở đầy thiên tai trắc ẩn
trong giai đoạn lửa bỏng dầu sôi để đường đi khó, không khó v́ ngăn sông cách
núi mà khó v́ chinh chiến điêu linh. Và cả nỗi hoài nghi sinh diệt, của quy luật
vô thường, nhưng niềm thương nhớ cứ âm ỉ trong mỗi tháng mỗi năm, nỗi ao ước
được nh́n lại người thầy khả kính, nhân vật của "Về thăm thầy cũ" đă
quyết định lên đường, đă thực hiện được ư nghĩ, dự định "chém sắt chặt đinh"
(chữ của Minh Quân)
Nhưng lộ tŕnh của nhân vật xưng tôi trong "Về
thăm thầy cũ" không suôn sẻ dễ dàng như cha con An Di, và người đồng hành
cùng nhân vật không phải là một cậu con trai mà là một bạn gái - tất nhiên nhân
vật của Minh Quân phải là phụ nữ rồi.
Người đọc nao nức theo bước chân của nhân
vật:
... "Từ sài G̣n đi xe đ̣ ra Phan Thiết th́
đă xế rồi, dù tôi nôn nả cũng phải ngủ lại một đêm cho đến sáng hôm sau mới t́m
ra bến xe đi Mũi Né. (V́ quả thật tôi không dám tin là sẽ gặp thầy nên tôi rủ
một cô bạn cùng đi nếu như thầy không c̣n nữa th́ sẽ đỡ buồn khi trở về).
Một người khuyên tôi: không nên ra Mũi Né
lúc này, đường xấu lắm. Chờ ít lâu nữa, đường sửa xong… Trời ơi! Tôi đă vượt mấy
trăm cây số từ Sài G̣n ra đây, giờ lại sợ đường xấu ư? Tôi nóng ḷng lắm, không
chờ đợi được, 23 cây số chứ 230 cây nữa tôi cũng cứ đi. Đường xóc! Được! Tôi c̣n
giữ được hùng khí trong ḷng. Tôi giữ nguyên t́nh cảm với người thầy đầu tiên
của tôi mà!
Và rồi, kỳ diệu làm sao. Tôi gặp lại K. cô
bạn giỏi toán mà lúc nhỏ tôi luôn ganh tị và khinh bỉ môn nó giỏi. Nỗi vui được
cầm tay bạn cũ, nh́n mái trường xưa khiến tôi như một con loi choi. Tôi hỏi bạn
đủ chuyện, nói đủ thứ, nhưng tôi dè dặt chưa dám nhắc đến thầy cho đến một lúc
sau. Tôi hỏi bạn:
- Tao muốn đi thăm các thầy cũ của ḿnh.
Tao chắc là các thầy…
Tôi không dám nói hết ư nghĩ, làm như nói
đến th́ sự lo sợ sẽ thành sự thật.
Bạn tôi đủng đỉnh cho biết thầy Hiệu
trưởng đă dời đi chỗ khác từ lâu. Thầy lớp Tư cũng vậy, chỉ c̣n thầy lớp Năm…
(Dĩ nhiên tất cả đă về hưu).
Tôi ngắt lời nó:
- Đưa tao đến nhà thầy! Đi!
K. ỡm ờ:
- Đi đâu giờ này, nắng chết!
- Sợ nắng th́ chỉ tao đi!
- Mà thầy đâu đây mà đi?
- Quỷ chưa! Nói vậy là sao? Thầy c̣n...?
Tôi hỏi dồn, nó lại đủng đỉnh:
- Thầy ở trong Phan Thiết!
Tôi như người cất đi gánh nặng, nhưng tôi
cũng cằn nhằn nó:
Sao không nói từ đầu làm ta hết hồn..."...
... "Gần bảy giờ tối, cái xe cà tàng mới
đưa chúng tôi về đến Phan Thiết. Tuy đói meo, chúng tôi đón xe về nhà trọ rửa
ráy qua loa, thay quần áo rồi hộc tốc đi xích lô đến nhà thầy tôi. Thông cảm sự
nóng ḷng của tôi, cô bạn không phàn nàn ǵ cả, tôi thầm cảm ơn nhưng không nói
ra lời được v́ tâm trí vẫn bị chi phối lo sợ vẩn vơ.
Xuống xe cô bạn nhanh nhẹn tiến vào trước. Và, trời ơi! Tôi nhận ra ngay thầy tôi đang ngồi trên cái phản gỗ kê ở góc nhà, vẫn khuôn mặt phúc hậu. Vầng trán sáng sủa ấy, đôi tai hơi to ấy, chỉ có đôi mắt không được tinh anh như lúc tôi c̣n nhỏ. Thầy tôi mặc bộ bà ba trắng chứ không phải áo dài xuyến mông mốc đen. Dưới chân thầy tôi là đôi dép nhựa chứ không phải đôi guốc ṃn vẹt gót có thể dùng đánh vảy cá, như học tṛ vẫn giễu"...
(Trích Về thăm thầy cũ - Minh Quân)
Người đọc phải cảm ơn cô bạn gái của nhân vật
- bởi cô này đă làm cái gạch nối thật hoàn hảo cho hai thầy tṛ xích lại bên
nhau. Thầy th́ mắt mờ, tai lăng; tṛ th́ xúc động quá chỉ biết im lặng tận hưởng
hạnh phúc cuộc trùng phùng sau 50 năm. Nếu không có hai phát ngôn nhân là người
bạn gái tốt bụng, và phu nhân của thầy th́ chắc hai thầy tṛ không ai mở miệng
được trong phút giây cực điểm bi hoan, phần thầy th́ quá đỗi bất ngờ cho cuộc
thăm viếng hiếm hoi không mong đợi giữa kẻ lái đ̣ và khách sang sông, phần tṛ
th́ quá xúc động với cảm giác đă t́m ra báu vật, t́m lại cây đèn thần đă soi
sáng, đă dẫn dắt ḿnh từ bóng tối mù mịt ra với ánh dương quang…
Vô h́nh chung tác giả đă sắp xếp cho cuộc gặp
gỡ của hai thầy tṛ, không rườm rà về nghi thức nhưng lại thấm đẫm ân t́nh chơn
chất, với những kỷ niệm được khơi gợi từ vùng kư ức tưởng đă ngủ quên trong trái
tim đôn hậu của bậc ân sư mà hoa sương đă trắng vùng trí tuệ sau hơn nửa đời tận
tụy với phấn trắng bảng đen cho bao lớp môn sinh…
Ta trở lại với niềm hạnh phúc ngọt ngào của
Minh Quân hay Minh Quân đă hóa thân qua nhân vật:
… "Như được bạn tiếp sức, tôi trở nên hoạt
bát hẳn:
- Thưa thầy, con nghe thầy Hiệu trưởng đổi
đi xa, thầy lớp Tư cũng đă mất, c̣n thầy…. Nhưng con lo quá, chỉ sợ… v́ K. gặp
thầy cũng đă lâu…
Bây giờ th́ tôi lại nghẹn nữa tôi ngồi im.
Không c̣n nhớ chúng tôi ngồi xuống từ lúc
nào. Tôi chếnh choáng, nhẹ hẫng trong một cảm xúc phơi phới, lâng lâng, rất diệu
kỳ khó tả nên lời. Cô tôi cũng từ nhà trong bước ra, ngồi cạnh chồng. Cô tôi
thay chồng lần lượt hỏi đến gia đ́nh, con cái, chức nghiệp, nhất nhất đều được
bạn tôi thay tôi trả lời tỉ mỉ. C̣n tôi, tôi cứ im lặng mà tận hưởng cái cảm
giác tuyệt vời hiếm có trong đời ḿnh. Tôi như mê đi, như sống lại cái thời thơ
ấu cũ, thời ao ước trở nên vị Tướng như Tướng Carnot, sống lại cái mộng trẻ con
của thời xa ấy! Không có ngựa kim lông trắng tuyết, không binh phục đỏ ráng pha,
không ngựa và đoàn tùy tùng… Tôi đă đi trên những chiếc xe xộc xệch, xóc nẩy
tung người lên nhưng may thay: Có cô bạn rất tế nhị, rất cảm thông tấm ḷng của
đứa học tṛ về thăm thầy cũ…".
Suốt buổi viếng thăm và trước giờ từ giă,
thầy chỉ rút gan ruột để có mấy lời với cô học tṛ:
"Thầy rất mừng là học tṛ thầy không đến
nỗi nào! Hăy giữ vững thiên lương! Thầy rất sung sướng được gặp con. Có lẽ đây
là lần cuối cùng thầy gặp một học tṛ cũ làm thầy vui… V́ thầy già quá rồi, thầy
xuưt xoát tuổi ba con đó chứ ít đâu".
(Trích Về thăm thầy cũ - MQ)
Trời ơi! Tất cả các nhà sư phạm trên cơi đời
này đều dạy học tṛ "Hăy giữ vững thiên lương!" hạnh phúc cho các thế hệ chúng
ta đă có những bậc thầy như thế, đó là những "Lương sư Hưng Quốc" kế tục sự
nghiệp mô phạm của nhà giáo dục lớn Chu Văn An. Tác giả Minh Quân đă đại diện
chúng ta để bày tỏ ḷng tri ân qua hành động về thăm thầy cũ.
Chúng ta biết ơn Minh Quân bởi qua truyện
ngắn này chị đă tế nhị gửi gắm một thông điệp về đạo nghĩa thầy tṛ, về ḷng
biết ơn và nhớ ơn, về niềm hạnh phúc của mỗi cá nhân khi đă làm được những điều
tốt đẹp hằng tâm niệm. Chẳng thế mà tác giả đă có đoạn kết dễ thương như thế
này. ... "Về đến Sài G̣n tôi thấy mạnh khỏe lên như được tiếp sức, mạnh khỏe hơn bất cứ chuyến đi nào từ trước đến nay. Tôi kể đi kể lại câu chuyện thăm thầy cũ với bạn bè thân sơ, kể cả tuần liền không chán. Và tôi hát vang lên. Giọng nói và tiếng hát của tôi y như của vị tướng hành quân vừa thắng trận. Đến nỗi các con tôi phải kêu lên: "Mẹ bữa nay trẻ lại cỡ mới năm chục tuổi xanh!".
(Trích Về thăm thầy cũ - Minh Quân 1991)
Người đọc (NGTC) có nhận xét "Về thăm thầy
cũ" truyện có cốt truyện, nội dung mang tính giáo dục cao nhưng hay ở chỗ là
không nặng tính giáo điều, rao giảng. Có thể đây là chuyện thật mà nhân vật xưng
tôi là tác giả, nếu tính không nhầm th́ khi viết "Về thăm thầy cũ" Minh Quân đă
qua cửa lục tuần, nhưng ở phần mở đầu và đoạn kết, th́ đúng là vị nữ sĩ này đang
"cải lăo hoàn đồng" mà chất xúc tác là tấm t́nh của một con người nặng ḷng Tôn
sư trọng đạo.
Ninh Giang Thu Cúc
|
