Sau biến cố mùa Xuân 1968, tôi sinh sống ở Mỹ, trú ngụ tại Silver Spring, bang Maryland, là vùng ngoại ô của thủ đô Washington DC cách Tòa Bạch Ốc chừng 20 km. Hồi ấy cộng đồng nguời Việt ít oi nên hầu hết biết nhau. Một lần, tôi được mời đến chơi nhà cụ Hoàng Văn Chí ở Bowie, MD. Ai ở vùng này cũng đã được ăn tương Cự Đà do gia đình cụ sản xuất. Sau một tuần trà nước, cụ vui vẻ chuyện trò với mọi người và nói rằng cụ mời tất cả bà con họ Hoàng họp mặt – cụ chỉ tay về phía tôi rồi phán: “Và cô là người họ Hoàng trẻ tuổi nhất hôm nay.” Nghe mà vui quá! -- Cụ muốn chia sẻ một thông tin mới tìm ra. Tôi không nhớ cụ đã nói những điều gì chỉ nhớ một chi tiết về họ Hoàng. Cụ cho biết mới khám phá ra rằng cách viết chữ Hán thì chữ Hoàng là do chấm một dấu chấm vào chữ Mạc. Có thể là sau khi nhà Mạc bị diệt vong, con cháu thêm dấu chấm đổi ra họ Hoàng để tránh bị truy nã. Khi nhà Lý bị nhà Trần cướp ngôi, triều đại mới buộc con cháu họ Lý đổi ra họ Nguyễn! Không biết những người họ Hoàng kia nghĩ gì, riêng tôi ra về hơi buồn vì nghĩ hậu duệ của một dòng dõi cướp ngôi mà lịch sử gán là ngụy triều thì cũng không vẻ vang gì!

Theo chính sử, nước ta chỉ có 7 triều đại kể từ nhà Ngô. Ngô Quyền (939-965) là thời đại thứ nhất. Nhà Nguyễn (1802- 1945) là thời đại thứ 7. Ở giữa thì có Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê. Nhà Hồ (1400-1407), Nhà Mạc (1527-1592), và nhà Tây Sơn (1788-1802) bị coi là ngụy triều. Nhà viết sử Trần Trọng Kim kết luận ba triều đại này là ngụy vì ông dựa trên quan điểm Nho giáo về chính thống. Ngụy là giả, là không chính thức, là đã cướp ngôi vua cũ, là kế thừa không hợp pháp dòng dõi vương quyền trước đó. Tôi rất ngạc nhiên khi đọc đinh nghĩa hai chữ chính thống này! Rõ ràng nhà Trần cũng cướp ngôi nhà Lý, nhà Lý cướp ngôi nhà tiền Lê. Và nhà Tiền Lê thì cướp ngôi nhà Đinh. Đinh Bộ Lĩnh dẹp được 12 sứ quân rồi lên ngôi. Lê Lợi đánh đuổi quân Tàu, không tranh ngôi vua với ai cả mới là hai ông vua chính thống theo định nghĩa của Trần Trọng Kim. Vua Gia Long thì vì thù nhà mà kiên trì đánh nhau với quân Tây Sơn. Cuối cùng ông thắng vì vua Quang Trung đột ngột qua đời. Nếu không có Quang Trung đánh đuổi quân Tàu vào sâu nước Tàu, chiếm cả lưỡng Quãng thì nước ta đã bị Bắc thuộc lần thứ năm rồi! Sao vua Quang Trung không chính thống? Vua có công ổn định đất nước, có công chống xâm lăng mà. Triều đại nhà Trần là một triều đại vẻ vang của dân tộc, ba lần đại thắng quân Nguyên Mông, nhiều danh tướng, nhiều nhân tài, dân chúng an cư lạc nghiệp gần hai trăm năm nhưng không ai quên là Trần Thủ Độ đã giết vua Huệ Tông và cướp ngôi từ Lý Chiêu Hoàng, thì sao là chính thống, là vương triều được!

Tôi không hề biết cách Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần như thế nào cho đến nay đọc lại chi tiết lịch sử thì không thể không nghĩ đến thuyết nhân quả của nhà Phật. Âm mưu cướp ngôi của Hồ Quý Ly không khác gì âm mưu của Trần Thủ Độ! Hồ Quý Ly là ngoại thích của vua Trần, ép vua Trần Thuận Tông - con rể của ông - nhường ngôi cho con trai mới 2 tuổi (có nơi nói 3 tuổi), là Trần Thiếu Đế rồi đi tu. Một năm sau, ông giết vua Trần Thuận Tông và năm sau nữa thì ép cháu ngoại nhường ngôi cho mình và lập ra nhà Hồ.

Tôi thì cho rằng không thể xếp hạng triều đại nào là chính hay ngụy được. Theo quy luật thành trụ hoại diệt thì không thể có một đế chế hay thể chế nào trường tồn mãi. Non nước nào, quốc gia nào cũng cần một thành phần lãnh đạo giỏi biết cách trị quốc, an dân. Một khi thành phần này không làm tròn sứ mạng thì tự nhiên phải bị đào thải! Còn nhớ cách đây khá lâu khi tôi say mê xem phim Bao Công – Tôi thú vị loạt phim này vì biết Bao Chửng cuối cùng sẽ tìm ra kẻ xấu và minh oan cho người ngay! – khi xem chuyện “Triển Chiêu đột nhập kho vàng giúp Bao Công phá vụ án hoàng thân quốc thích” nghe được lời của Sài Chính, vị hoàng thân của triều trước, khuyên con trai là Sài Ngọc không nên mưu đồ khôi phục triều đại cũ của dòng họ ông. Ông giải thích rằng non sông này không là của riêng của triều đại nào hết, rằng vị vua nào không mang lại cơm no, áo ấm cho thần dân thì không thể ngồi mãi trên ngai vàng. Và tôi nghĩ ngay đến lịch sử nước ta rồi chợt ngộ ra rằng những nhà viết sử xưa phân chia vương triều và ngụy triều là bóp méo lịch sử, là chối bỏ công lao của những vị thức thời đã đứng lên lèo lái non sông qua cơn hoạn nạn. Vua Đinh mất đột ngột. Vua con mới 6 tuổi. Các quan, các tướng trong triều tranh dành ảnh hưởng gây hỗn loạn, dân chúng lầm than. Vua Tống của Tàu thừa cơ sai tướng đem quân sang xâm lược. Tướng Lê Hoàn dẹp yên nội loạn, nhận áo hoàng bào để yên lòng binh sĩ thì mới oanh liệt đánh đuổi được 30 vạn quân Tàu. Ông xứng đáng được lên ngôi tiếp nối cơ nghiệp nhà Đinh, trị vì đất nước. Cũng không thể nói nhà Mạc là ngụy vì đã cướp ngôi nhà Lê. Mấy ông vua cuối đời nhà Lê mất dần lòng tin của dân vì đã không lo tròn việc nước. Loạn lạc khắp nơi, quan lại chia bè chia phái đánh nhau, dân tình khốn khổ. Ông vua thứ 8 Lê Uy Mục hiếu sát, đa nghi đã giết oan nhiều công thần, giết cả người trong hoàng tộc, đầu độc cả bà nội, bị người đời gọi là Vua Quỹ. Ác giả ác báo! Vua Quỹ Uy Mục lại bị người em chú bác là Lê Tương Dực bức tử và cướp ngôi. Triều đại nhà Lê đã lụi tàn nên Lê Tương Dực nắm được ngôi vua nhưng không lo trị nước an dân mà chỉ ham mê tửu sắc, xây dựng cung điện xa hoa, sưu cao thuế nặng, lòng người ta thán dọn đường cho Mạc Đăng Dung thay đổi triều đại. Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế Lê Cung Hoàng lập ra nhà Mạc.

Mạc Đăng Dung là ai, có công hay là tội đồ của dân tộc? Hãy cùng đọc lại lịch sử trước khi phê phán ông. Xuất thân từ nghề chài lưới ở Cổ Trai là Hải Phòng ngày nay. Ông đỗ võ trạng nguyên đời Lê Tương Dực, là cháu 7 đời của Mạc Đỉnh Chi, làm quan lớn, lên đến Thái Sư An Hưng Vương. Ông có công ổn định đất nước, dẹp nhiều nội loạn do nhiều bè phái trong triều tranh nhau xưng hùng xưng bá. Ông làm quan dưới trướng vua Lê Chiêu Tông. Vị vua thiếu niên chưa trưởng thành, không biết dùng người, đã giết lầm công thần và trở thành một quân cờ cho nhiều thế lực tranh quyền đoạt vị để cuối cùng bị Mạc Đăng Dung đuổi bắt và giết chết. Mạc Đăng Dung đăng cơ hoàng đế sau khi ép Lê Cung Hoàng - vị vua cuối cùng của nhà Lê – nhường ngôi.

Mạc Đăng Dung chỉnh đốn triều chính, cải tổ quy chế ruộng đất. Ông cho khai khẩn đất hoang, lập đê điều phòng lụt, khuyến khích công thương nghiệp vương tới thị trường ở nước ngoài, cho đúc tiền Thông Bảo. Ông đem lại thái bình thinh vượng cho đất nước, no ấm cho nhân dân chỉ sau mấy năm ở ngôi. Sử liệu do đời Lê-Trịnh viết ra chê bai ông là ngụy nhưng cũng phải công nhận thành tựu của ông và đã ghi: “Từ đây, người buôn bán và người đi đường đều đi tay không. Ban đêm không có trộm cướp… đường sá không nhặt của rơi, cửa ngoài không đóng, thường được mùa, trong cõi tạm yên.”

Năm 1533, Nguyễn Kim, một cựu thần nhà Lê, dương cờ ‘Phù Lê diệt Mạc’ bắt đầu đánh phá. Nhà Minh cũng lăm le muốn xua quân sang nước ta dưới chiêu bài ủng hộ nhà Lê, trừng trị nhà Mạc. Ở trong tình thế lưỡng đầu thọ địch, vừa phải đương đầu với nhà Minh, vừa phải chống đỡ cánh quân của Nguyễn Kim, Mạc Đăng Dung vẫn ổn định xã hội, tổ chức thi cử 3 năm một lần. Theo thống kê thì trong hơn 60 năm ở Thăng Long, nhà Mạc đã mở 21 khoa thi hội lấy đỗ 460 tiến sĩ các loại. Tổng số trạng nguyên trong 800 năm thi cử Hán học của nước ta là 56 vị thì 10 vị giựt giải trạng nguyên dưới triều Mạc! Trong 10 ông trạng này có Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Hai thập kỷ cuối triều Lê suy đồi đủ mọi mặt nên Nguyễn Bỉnh Khiêm đã không đi thi, không muốn làm quan dưới triều Lê cho nên đến khi 45 tuổi ông mới nộp đơn dự thi dưới triều Mạc Đăng Doanh, vị vua thứ hai của nhà Mạc và ông là cận thần của nhà Mạc! Lên ngôi năm 1527, 2 năm sau Mạc Đăng Dung đã mở khoa thi và có hơn 4000 thí sinh tham dự gồm cả con cháu quan lại nhà Lê. Ông trọng dụng người tài, không truy cứu giết hại người của triều đại trước. Ông là một nhà lãnh đạo có tài, biết cách trị nước, an dân. Trong một thời gian ngắn và phải đối diện với thù trong, giặc ngoài mà ông và con cháu ông đã đưa đất nước tránh được quân xâm lược phương Bắc, bình ổn tình hình, thúc đẩy nền kinh tế ổn định và phát triển. Nếu như không có lực lượng phù Lê của Nguyễn Kim và họ Trịnh thì chắc chắn nhà Mạc được rảnh tay làm nhiều việc ích lợi cho quốc gia dân tộc hơn nữa. Cuộc chiến Nam Bắc Triều 60 năm, thêm 80 năm họ Trịnh đánh phá tàn quân của họ Mạc ở Cao Bằng và 150 năm Trịnh Nguyễn phân tranh, ròng rã gần 300 năm nội chiến là do ai khởi xướng, đã làm tiêu hao nhiều sinh mạng, của cải khiến nền kinh tế kiệt quệ, vườn ruộng tiêu điều, đời sống nhân dân cả hai miền hết sức cơ cực! Không biết Nguyễn Kim có thành ý muốn phù Lê diệt Mạc thật hay chỉ muốn nắm thời cơ để thay đổi triều đại. Ai cũng biết họ Trịnh không ra mặt chiếm ngôi vua Lê vì nhớ lời khuyên của Trạng Trình cho nên giáo sư sử học Văn Tạo kết luận rằng, “Mạc là ngụy công khai, Trịnh Nguyễn là ngụy giấu mặt!”

Đọc lịch sử, ta chỉ có thể thở dài, buồn cho vận nước. Nếu không bị Khổng Tử của Tàu khống chế tư duy của giới Nho học phân biệt ngụy triều và vương triều thì danh nghĩa phù dòng họ chính thống không có cơ sở đứng vững, thì Mạc Đăng Dung đã được tiếng anh hùng vì đã có công đầu trong việc tạo lập lại thế ổn định xã hội, ổn định chính trường của đất nước sau hơn hai mươi năm hỗn loạn của cuối triều đại Lê Sơ. Dù kết tội ông phản nghịch, sử gia Lê Quý Đôn cũng thừa nhận rằng thần dân hướng về Mạc Đăng Dung, đã hân hoan ra đón ông về kinh đô, rằng họ Mạc chỉ bị rắc rối vì những thế lực cũ thân nhà Lê, không phải vì phía dân!

Tôi còn nhớ khi học sử ký nước ta ở Trung Học Đệ Nhất Cấp, tôi cùng một nhóm bạn thân cứ hỏi nhau sao mà một đất nước nhỏ bé như nước ta lại có thể không bị Hán hóa sau cả ngàn năm đô hộ! Sao mà đất nước nhỏ bé của chúng ta có thể ba lần đánh bại quân Mông Cổ, một đế chế đã san bằng Âu Châu, chiếm cứ cả Moscova của Nga!

Thử tưởng tượng nếu không có cuộc nội chiến Nam Bắc Triều 60 năm do Nguyễn Kim gây ra thì Mạc Đăng Dung và triều đại của ông đã có thể đưa nước ta vươn lên cao ở vùng Đông Nam Á. Lại thêm 80 năm nhà Mạc ở Cao Bằng bị quân Lê-Trịnh đánh phá. Vừa đánh nhau với họ Mạc ở Cao Bằng, họ Trịnh cho quân chinh phạt họ Nguyễn ở phương Nam. Đánh nhau thêm 150 năm nữa. Vậy là nước Nam nhỏ bé của chúng ta phải khốn đốn với gần 300 năm nội chiến! Thật là kỳ tích vẫn tồn tại một dải đất chữ S dưới ánh mặt trời ngày nay! 

À mà sao mấy ông viết sử không kể đến triều đại của vua Lý Nam Đế, vị vua đầu tiên trong lịch sử lập quốc của nước ta, vị vua đã xây chùa Trấn Quốc, nay vẫn còn thi gan cùng tuế nguyệt ở Hồ Tây, Hà Nội! Sau khi đuổi quân của nhà Lương đang thống trị nước ta về Tàu, ông xưng là Nam Việt Đế, vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử nước ta, là dấu mốc tự chủ, khẳng định vị thế ngang hàng với phương Bắc. Các nhà sử học cho rằng cuộc khởi nghĩa của ông và vương triều nhà Tiền Lý (544-602) giữ một vị trí rất quan trọng, dành được quyền độc lập tự chủ lâu dài nhất trong lịch sử 1000 năm đô hộ giặc Tàu. Ông cũng được công nhận là một trong 14 anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Nhà Tiền Lý cũng phải được con cháu ghi nhớ, trân trọng ngang tầm với các triều đại khác.

Ta đã thấy sự phân biệt vương triều và ngụy triều của thời phong kiến là lệch lạc, là bóp méo lịch sử thì nước Nam ta từ nhà Tiền Lý đến nhà Nguyễn là 11 đời! Đời nào cũng có những vị vua anh minh khiến con cháu tự hào nhưng cũng có những vị vua không xứng đáng làm vua!

Tôi không hề biết thân thế của cụ Hoàng Văn Chí cho đến nay mới có dịp đọc tiểu sử của cụ và hiểu được nỗi trăn trở của một học giả ưu tư về đất nước. Chắc cụ đã tìm hiểu về triều đại Mạc Đăng Dung và thấy hãnh diện về ông nên cụ đã chọn bút danh Mạc Định khi dịch cuốn From Colonialism to Communism do Cụ viết bằng tiếng Anh sang tiếng Việt, nói về chủ nghĩa cọng sản tại Việt Nam. Cụ mất năm 1988 ở Bowie, Md. Cô gái họ Hoàng trẻ nhất năm ấy xin thương mến thắp một nén hương lòng kính viếng hương hồn Cụ.
 

Thôn Vỹ, Mùa Hạ 2026
Hoàng Thị Quỳnh Hoa