Nguyễn Quốc Trụ

 

 

ĐỌC HỒI KƯ VIẾT DƯỚI HẦM


 

Hồi kư viết dưới hầm, nguyên tác Nga Văn của văn hào Fyodor Dostoyevsky. Bản dịch của Thạch Chương, tập san Văn xuất bản, tháng 11-1966. Loại sách phổ thông, dầy 192 trang, chữ nhỏ, in kỹ, tŕnh bày sáng sủa, giá bán 30 đồng.

 

Dostoyevsky viết về tập hồi kư: " Tập Hồi kư này, và cả tác giả của nó nữa, cố nhiên chỉ là tưởng tượng. Tuy nhiên, nếu quan sát những hoàn cảnh mà trong đó xă hội ta được h́nh thành th́ những mẫu người tương tự như tác giả tập Hồi kư này chẳng những có thể có mà nhất định c̣n phải có trong xă hội ta. Tôi muốn vạch cho công chúng thấy hơi khá tỉ mỉ hơn lệ thường một trong những nhân vật của thời đại vừa mới qua, một trong những người đại diện cho cái thế hệ hiện giờ không c̣n nữa... "

Cái nhân vật chẳng những có mà nhất định c̣n phải có đó là một gă bị lũ bè bạn sợ sệt, khinh bỉ, và từ chối không cho nhập bọn chỉ v́ gă kiêu căng, thông minh quá mức. Dưới mắt họ, những gă công chức tầm thường thiển cận, gă sĩ quan Zverkov, tiếng Nga đồng nghĩa với một con vật, (animal, bête), th́ hắn xuất hiện như một con vật gớm ghiếc, một giống sâu bọ kỳ lạ, ghê tởm, họ luôn luôn quan sát hắn một cách yên lặng, dè bỉu, kinh tởm và ngược lại chính hắn cũng cảm thấy hắn khác hẳn bọn bè bạn " Tôi là một người riêng biệt, c̣n họ, họ là tất cả mọi người. " Chính hắn, hắn cũng ư thức một cách rơ ràng hắn chẳng khác ǵ một con ruồi, một con ruồi xấu xa (une vilaine mouche). Hắn ném về phía bọn họ những lời tục tĩu, thô bỉ, hắn khinh bỉ bọn họ, đồng thời lại ao ước được là bọn họ, đồng thời lại sợ bọn họ.

" Tôi là một con người độc ác, tôi là một người xấu tính... ", tập hồi kư mở đầu bằng những lời tự thú như vậy, và suốt hai trăm trang sách, tất cả chỉ là những tự thú, những phát giác khủng khiếp về một phận người, về một ư thức quá sáng suốt đến trở thành bệnh hoạn..

Nhưng duyên cớ nào đă xui khiến hắn, thuở nhỏ là một học sinh xuất sắc, lớn lên là một gă công chức giỏi giang, lại trở nên độc ác, xấu tính, tự ḿnh chui xuống hầm để tự sỉ nhục và sỉ nhục những người khác, sỉ nhục cái xă hội đă nuôi dưỡng, sinh sản ra hắn ? Và đâu là ư nghĩa của hai chữ " dưới hầm" ?

Độc giả nào đă có dịp đọc những tác phẩm khác của Dostoyevsky, đọc Les Frères Karamazov chẳng hạn, có thể c̣n nhớ đoạn anh em cha con nhà Karamazov họp nhau trong sà lim của cha Zossime. Ông già Karamazov bước vào sà lim và tự giới thiệu : " Các bạn trông thấy trước mặt các bạn một tên hề, hề... ", và sau đó ông già tiếp tục đóng vai hề, tiếp tục vừa nói dối, vừa tự thú tội, vừa sỉ vả người khác vừa tự sỉ vả, giống như một bệnh nhân - luôn luôn bận rộn quan sát những triệu chứng của cơn bệnh của ḿnh, ... " Chính v́ muốn trở nên dễ thương hơn mà tôi cau mặt, nhức mày, và chính tôi, tôi cũng chẳng hiểu tại sao... " " có một tư tưởng ma quái lẩn quất ở trong tôi " .... " H́nh như đối với tôi, bởi v́ tất cả mọi người đều coi tôi là một tên hề, nên tôi tự bảo : Hăy làm hề đi. " ... " Bởi v́ tất cả các người đều tồi tệ hơn tôi, cho nên, tôi là một tên hề..." Tiếp theo sau đó, ông già quỳ xuống, và chính ông, ông cũng không hiểu ông đang đùa, hay ông đang xúc động thực: " Thưa cha, làm sao để có được cuộc đời bất tử ?" Và ông cha đă khuyên: " Nhất là đừng nói dối với chính ḿnh. Kẻ tự dối ḿnh là kẻ đầu tiên tự khinh ḿnh... Hắn tự khinh ḿnh đến nỗi khám phá trong sự tủi hổ đó cả một niềm vui...". Ông già Karamazov thú nhận nhiều lúc cảm thấy sung sướng khi bị khinh bỉ, bị xúc phạm. Ông già nhảy lên, quay tít người, nói : " Cha tưởng con luôn luôn dối trá và luôn luôn làm hề sao? Đó chỉ là để đóng tṛ. Con ḍ xét Cha... Có chỗ nào dành riêng cho sự tủi hổ của con bên cạnh sự kiêu ngạo của Cha không ?..."

Tất cả những cử động kỳ quái, thái quá của ông già Karamazov chỉ để làm lộ ra những cử động nhỏ nhặt, tinh tế, khó nhận ra được, đôi khi lại chứa đầy những mâu thuẫn, những rung động mơ hồ, những lời kêu gọi, mời chào rụt rè, những lẩn trốn, tránh né mọi chạm trán, đối mặt với người khác ; tất cả những cử động giả, hề, của ông già Karamazov, tất cả những hành động những ư nghĩ và những lời lẽ thô bỉ của gă tác giả Hồi kư, trong đó, ḷng kiêu ngạo lẫn lộn với sự tủi hổ, thù hằn với dịu dàng thân ái, sự phẫn nộ, nổi loạn lẩn lộn với sự ngoan ngoăn dễ bảo của trẻ thơ ; tất cả những cái ǵ " hơi quá tỉ mỉ hơn lệ thường " đó chỉ để cắt nghĩa, đưa ra ánh sáng cái tâm trạng " dưới hầm" , tâm trạng cô đơn đến cùng cực của mỗi cá nhân trước người khác, trước mọi hoàn cảnh sống. 

Bởi vậy cho nên, đối với những nhân vật của Dos, tự sỉ nhục hay sỉ nhục người khác, được sỉ phục hay bị sỉ nhục, đê tiện và hào hùng, kiêu ngạo và tủi hổ, đó là tất cả những thái cực của phận người, đó là những thảm kịch xâu xé những nhân vật của Dos, đó là thảm kịch về một ư thức quá sáng suốt trở nên bệnh hoạn, thảm kịch: " Tôi là một người riêng biệt c̣n họ là tất cả mọi người." (Hồi kư viết dưới hầm, bản dịch, trang 80)

Cái " ư thức sáng suốt là một bệnh hoạn" , cái " ư thức khốn khổ " này của tác giả Hồi Kư, của Dos, sau này đă đè nặng lên toàn thể khí hậu văn chương, triết học Âu-châu, nhất là ở những tác giả thuộc chu kỳ hiện sinh như Sartre, Camus. Chúng ta có thể thấy rơ ràng cuốn tiểu thuyết La Chute, Sa đọa, đang được dịch trên Văn, của Camus, như một cuốn Hồi Kư được viết lại bằng giọng văn của thế kỷ thứ hai mươi, và gă Clemence, nhân vật chính trong La Chute, trốn chui trốn nhũi đến một góc tận cùng của trái đất, rồi cứ thế mà tự sỉ vả ḿnh, sỉ vả thế giới, chỉ là hậu thân của gă tác giả thiên Hồi Kư Viết Dưới Hầm. Hơn nữa cái tâm trạng tôi là một người riêng biệt, c̣n họ là tất cả mọi người, của gă đă trở nên một cas chung, một phénomène cho tất cả những nhân vật trong những cuốn tiểu thuyết thuộc loại lớn, những tác phẩm đặt nặng vấn đề ư thức hệ, thời đại tính, ư thức thời đại, lịch sử v.v... G. Lukacs gọi đó là những héros problématiques, theo nghĩa những nhân vật này bị đưa đẩy đến những cảnh ngộ khốn khổ, bị du vào cái thế kẹt " trên đe dưới búa" (chữ của ông Vũ Khắc Khoan trong Thần Tháp Rùa), bị đặt trước những vấn đề tả phái - hữu phái, cá nhân - tập thể, thiên tài - thường nhân... và không thể t́m được một giải thích thỏa đáng, một ư thức sáng suốt giúp họ biện minh cho chính sự hiện hữu của họ. Đặc điểm sau cùng này làm rơ tính chất tragique của những nhân vật trong những cuốn tiểu thuyết gần đây, những cuốn tiểu thuyết, kịch bản thuộc trào lưu văn chương dấn thân của Camus, của Sartre, với những nhân vật tự đặt lên vai họ tất cả gánh nặng của lịch sử, tự cho ḿnh là những chứng nhân của thời đại - và ở Việt-nam với những nhân vật của Vũ Khắc Khoan trong Thần Tháp Rùa, của Thanh Tâm Tuyền trong Ung Thư. Một nhân vật của Thanh Tâm Tuyền đă nói : " Tại sao tôi không thể yêu cái mà chúng nó yêu... Nếu chúng chiếm được cuộc đời, tôi sẽ trở thành hư vô... " (Ung Thư, xem Văn số...). Câu nói đó cũng tương tự như câu nói của gă dưới hầm: " Tôi là một người riêng biệt c̣n họ là tất cả mọi người." G. Lukacs gọi những nhân vật tiểu thuyết là những tên điên hoặc những gă sát nhân ( thật đúng đối với những nhân vật của Dos.) bởi v́ theo Lukacs, đó là những kẻ không tưởng, luôn luôn t́m kiếm những giá trị tuyệt đối trong khi không biết, trong khi không thể đến gần được).

Andre Gide viết về những nhân vật của Dostoyevsky như sau:

" Tất cả những nhân vật đó đều được nuôi dưỡng bằng cùng những thực phẩm như nhau. Sự kiêu ngạo và là những nguyên do thầm kín của tất cả những hành động của họ." Theo Nathalie Sarraute, trong một bài viết nhan đề “ Từ Dostoyevsky đến Kafka ", th́ sự kiêu ngạo và tủi hổ chỉ là những h́nh thái (modalités). Và phía sau những h́nh thái đó, c̣n một nguyên nhân sâu xa khác, một hành vận khác mà kiêu ngạo và tự hạ chỉ là những phản sạ. Chính cái hành vận uyên nguyên này đă tạo ra tất cả những cử động, những phản ứng trên. Dos đă nhắc tới cái fond đó ( "mon éternel fond") và quả quyết đó là chất liệu của từng tác phẩm của ông, dù h́nh thức các tác phẩm đó khác nhau.

Cái matière chung cho tất cả những tác phẩm của Dos đó chính là một nhu cầu khẩn thiết và hoài hoài về một contact, một va chạm, le besoin continuel et presque maniaque de contact, mà Thạch Chương đă viết lại trong bài thay cho lời tựa bản dịch Hồi Kư, đó chính là " this terrible desire to establish contact " mà Katherine Mansfield đă nhắc tới một cách sợ hăi pha lẫn ghê tởm.

Chính cái nhu cầu khẩn thiết đến trở nên mê hoảng này đă làm cho những nhân vật của Dos quay cuồng chóng mặt, xô đẩy, thúc bách họ t́m con đường đi đến tha nhân. Cách thức để cho những nhân vật sử sự thái quá, làm hề, giả điên khùng v.v... của Dos chính là những méthodes (tương tự như những méthodes của những nhà phân tâm học bây giờ) để tạo nên sự ṭ ṃ nơi người khác và thúc đẩy họ tiến tới gần ḿnh. Sự hạ ḿnh do đó cũng chỉ là những lời kêu gọi rụt rè, một cách thức tự cởi bỏ tất cả những ǵ được gọi là khí giới, là bức tường ngăn cách từng cá nhân; một thái độ hoàn toàn cởi mở để dẫn tới cảm thông. Và như thế, một lời kêu gọi cảm thông được ném ra, câu trả lời, hoặc là một sự tŕu mến, một tha lỗi hay một dè bỉu khinh khi đều như nhau. Một vài nhân vật đặc biệt như Aliocha, như ông cha Zossime trong Les Frères Karamazov, như gă Idiot, đă dùng con đường trực tiếp, rộng răi và bằng phẳng, con đường của sự tha lỗi, sự dịu dàng, thân ái, để đến với người khác. Những nhân vật c̣n lại của Dos, như gă sinh viên Raskolnikov trong Crime et Chatiment, như gă tác giả tập Hồi Kư, đă phải dùng con đường của sự chịu nhục, lầy lội, nhơ bẩn.

" Hoặc là Thượng đế có, tất cả mọi người đều phải vâng theo ư Người. Hoặc là Thượng đế không có, và tất cả đều được phép. " Đó là lập luận hữu thần - vô thần của một nhân vật của Dos. Sartre sau này đă coi câu nói của Dos : " Nếu Thượng Đế không có th́ tất cả đều được phép" như khởi điểm của triết học hiện sinh của ông, (trong L'existentialisme est un humanisme). C̣n Camus th́ suốt đời lo lắng, băn khoăn đến sự khổ sở của những đứa trẻ thơ, băn khoăn đến vấn đề tội lỗi, " la culpabilité de chacun envers tous et pour tout ", những đề tài lớn mà Camus đă bị ám ảnh khi đọc Dos. Cả cái huyền thoại homos absurdus kia cũng đă do Dos đầu tiên phát hiện vậy.

Trên b́nh diện tư tưởng, cuốn Hồi Kư đă mở ra tất cả những vấn đề siêu h́nh của thời đại chúng ta. Trên b́nh điện văn chương Hồi Kư, với thể văn độc thoại nội tâm, đă gây nên hẳn một ḍng văn chương lớn, dẫn theo Joyce, Virginia Woolf, Faulkner, Hemingway, và hầu như trở nên một ḍng văn chương độc nhất đầy đủ khả năng diễn đạt tất cả những chiều sâu thăm thẳm của con người.

 

NGUYỄN QUỐC TRỤ

(Tạp chí Văn, Năm Thứ Nhất, 1967, Số 1, trang 120 - 125 )

 

~~oOo~~

 

 

 

 

(Nguồn : Tin Văn 

www.tanvien.net ;

tinvan.limo)

 

 

 

trang nguyễn quốc trụ

art2all.net