| NGUYỄN VĂN LỤC
QUYỀN CỦA NGƯỜI ĐỌC DỊCH
Nếu đầu tư nước ngoài là đường đi lên của kinh tế nước ta, th́ dịch là lối đi ra của kiến thức. Dịch là con đường phải đi v́ đỡ tốn kém nhất, đỡ mất th́ giờ nhất để rút ngắn thời gian học hỏi, để thu thập vốn liếng làm sẵn của người làm của ḿnh. V́ thế dịch bao nhiêu cũng không đủ. Cần dịch tất cả, dịch đủ thứ, dịch từ thấp lên cao, dịch cho mọi lứa tuổi, dịch chuyên môn, dịch từ tŕnh độ trung học lên đại học... V́ thế, hăy khoan bàn chuyện cải cách giáo dục, nếu chưa tính xong chuyện dịch. Trong tương lai, thay v́ thầy dạy th́ sách dạy, thay v́ chỉ chăm chăm, chú chú nghe th́ chăm chú đọc. Có đủ tài liệu dịch, vai tṛ thầy dạy chỉ c̣n là "vai tṛ đỡ đẻ" kiến thức. Quan trọng nhất là loại kiến thức cập nhật và thiết thực. Lúc đó không c̣n nạn "nô lệ giáo dục" đi học đêm học ngày. Hăy khoan và giới hạn việc đi du học các ngành về khoa học nhân văn để dành tiền dịch sách. Một trăm ngàn đô la dành cho một người th́ nay ích lợi cho trăm người, cho ngàn người và vạn người. Có sách dịch rồi, ngồi ở Việt Nam học cũng chẳng thua ai. Tôi cứ ngồi đây để thấy chúng ta ngớ ngẩn lắm, lăng phí nhiều thứ lắm. Tôi không được biết rơ sinh hoạt dịch ở các ngành nghề khác như thế nào, nhưng về phạm vi văn học, tiểu thuyết, lư luận văn học, trào lưu tư tưởng th́ có được đọc. Tôi cũng không có điều kiện để biết rơ ngành dịch ở Hà Nội, v́ trước đây tôi sống trong Sài G̣n. Tôi sẽ chỉ viết về những ǵ tôi đă đọc, đă biết, đă thích. Đó là hạn chế không tránh được. Gần đây lại có nhiều tranh luận nảy ra từ lănh vực dịch như phương pháp dịch, kỹ thuật dịch, dịch sai, dịch đúng, dịch dở, dịch cao, dịch thấp, dịch lành mạnh, dịch táp nham, dịch cái ǵ và không dịch cái ǵ. Bài viết này đứng ở quan điểm người đọc để tŕnh bầy, để nhận xét. • Cái khổ và cái mong muốn của người đọc sách dịch Người dịch chắc là khổ lắm. Đánh vật với chữ nghĩa. Ai đă trải qua việc dịch đều biết điều đó. Dịch giả Trần Đ́nh Hiến, trong một bài phỏng vấn do Khánh Phương thực hiện, đă trả lời: "Tác giả (tức Mạc Ngôn) là một người nổi tiếng am hiểu khẩu ngữ Bắc Kinh, nên việc dịch vừa khó khăn lại vừa thú vị". Nhưng người đọc cũng khổ không kém: đánh vật với các bản dịch. Việc đầu tiên, xin các dịch giả dịch thế nào cho người đọc dịch b́nh thường hiểu được. Đ̣i hỏi đó có quá đáng chăng? Dịch mà người đọc không hiểu th́ dịch làm ǵ? Thầy dậy tṛ không hiểu th́ tại thầy hay tại tṛ? Làm đầu bếp, món ăn không ngon, không lẽ chê người ăn không biết thưởng thức? Người đọc làm sao hiểu biết những khó khăn về ngữ pháp, về cấu trúc, về văn phong, về tư tưởng mà người dịch gặp phải. Nhưng hăy dịch thế nào như Hàn Giang Ngạn dịch Kim Dung. Hay như Liêu Quốc Nhĩ dịch hơn 40 truyện của Quỳnh Dao. Hăy khoan bàn đến chuyện cao thấp. Chuyện của Quỳnh Dao đáp ứng được các lứa tuổi con gái chanh cốm từ 13, 14 đến 55 chưa có chồng. Chưa có chồng, chưa có hơi hám đàn ông, đọc là phải thích thôi. Hay là hăy dịch như ông tổ ngành dịch là Nguyễn Văn Vĩnh dịch truyện Con ve và con kiến, Cô gái quàng khăn đỏ của Perrault. Đừng vội chê là truyện trẻ con. Mỗi dịch phẩm có cái chỗ của nó. Cùng lắm dịch phóng như ông Hoàng Hải Thủy. Ông này phóng tác cuốn chuyện Les hauts de Hurlevent (Đỉnh gió hú), của Emily Bronté, sách nổi tiếng được quay thành phim mà người dịch cũng đạt. Nhưng vốn có máu tham, dịch em rồi ông dịch luôn bà chị là Charlotte Bronté với cuốn Jane Eyre (Kiều Giang). May là ông đă tha không dịch cô em út là Anne với cuốn Agnes Grey. Có người sẽ nói, tại anh dốt nên không hiểu điều người ta dịch. Nói thế là ngược ngạo, chả coi độc giả ra ǵ. Dĩ nhiên, có những cái khó như triết học, đôi khi không phải là chỗ ai vào cũng được. Hồi tôi c̣n thanh niên, có anh bạn lên thư viện tranh mượn cuốn Phénoménologie... ǵ đó của Trần Đức Thảo, anh mượn chỉ để giở ra rồi gấp sách vào. Chẳng hiểu ǵ. Nhưng lần nào lên thư viện, anh cũng mượn Trần Đức Thảo, bầy tô hô trên bàn để ḷe thiên hạ, nhất là để ḷe người đẹp tên PL. Anh chọn ngồi ngay ở lối đi vào, Trần Đức Thảo nằm đó, vậy mà nàng đi qua không thèm nh́n. Anh lại mua một cuốn Les mains sales của J.P. Sartre. Chọn cuốn này chỉ v́ nó là loại sách bỏ túi, rẻ nhất không c̣n cuốn nào rẻ hơn. Anh kẹp nó ra bên ngoài, nhất là để sau cái porte bagage xe đạp. Lần này th́ anh thành công Cái sướng nhất của anh là được một nữ sinh hỏi: Anh cũng học triết? Anh trả lời, dạ vâng, tôi đang đọc Sartre. Nàng trả lời tỉnh queo: Tưởng ai, ông này th́ em có gặp, nói chuyện mấy lần. Nhiều lúc đọc không hiểu, anh tự chửi ḿnh: Tiên sư bố anh, lúc học Pháp văn không chịu khó chia verbe, bây giờ ra nông nỗi này. Sau này, vào năm 1992, Trần Đức Thảo có sang Pháp và phổ biến một bài: La liason du Biologique, du Social et du Psychique. Anh đọc cũng không hiểu. May quá, có bản dịch của một người chắc có chuyên môn là ông Đỗ Thuận Khiêm. Anh đọc cũng không hiểu nốt. Anh kể lại là có quen một ông thầy "chuyên trị triết Heidegger". Có lần nghi ngờ kiến thức của thầy, anh bạo mồm hỏi thẳng ông giáo sư: Ông dạy Heidegger, t́nh thực ông có hiểu Heidegger không? Ông thầy có khựng lại một chút, không giận, chỉ cười ruồi. Từ đó anh đâm nể phục ông giáo sư. Riêng tôi nhận xét, triết không phải lúc nào cũng khó lắm đâu. Tôi đă có lần đọc cuốn Buồn Nôn (La nausée) của J.P. Sartre do Phùng Thăng dịch, thấy ḿnh dốt mà vẫn hiểu được. Chỉ cần đọc hai trang Lời giới thiệu đă nắm bắt được nội dung cuốn sách rồi. Hóa ra hiểu hay không hiểu c̣n ăn thua vào người dịch. Nhân tiện nói luôn, ông Như Hạnh nào đó có dịch 2 cuốn Thiền đạo tu tập của Chang chen Chi và Thiền Suzuki. Thấy cũng không đến nỗi nào. Nhưng được biết sau này là giáo sư Như Hạnh, giáo sư tôn giáo đối chiếu đại học Harvard. Nếu đúng th́ ông này là sư tổ. Tôi có đọc hai bài ông viết: Tàng Thức (Alayavijnana) từ Thực tại luận đến giải thoát luận trong triết học duy thức. Bài nữa là: Tỳ sa môn Thiên Vương (Vaisravana) Sóc Thiên Vương và Phù Đổng Thiên Vương trong tôn giáo Việt Nam thời trung cổ. Phải đọc từng chữ cũng không nuốt trôi. Nghe đồn, thầy Viện trưởng Thích Minh Châu, đại học Vạn Hạnh có lần đang giảng bài thấy Như Hạnh vào lớp dự thính liền cắp cặp đi ra khỏi lớp. Hay cuốn Đạo của vật lư của Fritjof Capra do Nguyễn Tường Bách biên dịch, nhà xuất bản Trẻ, 1999, cũng không phải là dễ nuốt. Khoa học đă khó rồi, lại lồng đủ thứ triết lư ở trong th́ dễ dầu ǵ nhá nổi. Nói cho cùng, những người giỏi triết thuộc chủng loại đặc biệt, trời cho. Và những người dịch triết hoặc đọc được triết cũng nằm trong chủng loại cá biệt đó. Cái ǵ của trời th́ ta không bàn được. Điều thứ hai, cần chú trọng đến nhu cầu của người đọc dịch. Nói cách khác là dịch cái ǵ độc giả thích. Đem cái thích của ḿnh làm cái thích của người, nhiều khi cũng không nên. Khuynh hướng chung của người dịch là đă dịch th́ phải dịch cái ǵ cho đáng. V́ thế thường chọn tác giả nổi tiếng nhất, có được giải thưởng như Nobel chẳng hạn. Đó là một tiêu chuẩn chọn lựa, nhưng không nhất thiết lúc nào cũng phải như vậy. Theo tôi, người ngoại quốc chọn theo xu hướng, theo biến cố, theo tính cách mới mẻ của sự việc, theo những vấn đề đương đại, đương là đề tài gây chú ư. V́ thế, sách gốc vừa mới ra, tháng sau đă có sách dịch. Trong khi đó, sách dịch của chúng ta kéo lùi lại những vấn đề, những quan niệm đến 50 năm về trước hoặc hơn thế nữa. Chúng ta chậm lụt hơn người từ nửa thế kỷ đến một thế kỷ. Chẳng hạn, ta in lại các sách thời tiền chiến, sách của các nhà văn Tự Lực Văn Đoàn như một nhu cầu đọc, nhu cầu giải trí cho người đương thời thay v́ là một nhu cầu khảo cứu, nhu cầu t́m hiểu. Cũng vậy, ta dịch lại Sartre, Camus, Saint Exupéry, Tolstoi, Dostoievsky như một nhu cầu đọc cho người bây giờ như món ăn hằng ngày. Thế là không được.
Ăn cái món ăn để lâu ngày đến 50 năm vẫn
thấy thế nào ấy. Nguyễn Văn Lục
|
