| NGUYỄN VĂN LỤC
VIỆC THI CỬ CỦA CÁC TRIỀU VUA VIỆT NAM
Khung cảnh trường thi ngày xưa
Nước ta có 20 thế kỷ chữ Hán từ thời Bắc thuộc. Có 10 thế kỷ chữ Nôm đánh dấu thời kỳ tự chủ bắt đầu từ thế kỷ 10 và khi bước sang thế kỷ 18-19 là thời kỳ toàn thịnh của chữ Nôm, lấn át chữ Hán với Hịch Tây Sơn, sau đó đến Truyện Ḱều. Việc thi cử v́ thế cũng dựa trên cái đà phát triển của chữ Nôm và chữ Hán. Việc thi cử ở nước ta mới có từ gần ngàn năm nay. Trước đó, khoa cử c̣n thiếu, các đời Đinh Lê về trước, trong việc kén hiền tài tuyển chọn người chỉ là tuỳ tiện không câu nệ cũng không theo phép tắc ǵ cả. Kể từ năm 1072, đời Lư mới mở khoa thi để tuyển chọn người có tài ra giúp nước. Con đường t́m người tài giỏi, trước hết là khoa mục, phàm muốn thu hút người tài năng, th́ người làm vua một nước không thể nào không có khoa cử. (1) Khoa cử chẳng những cung cấp nhân tài, người giúp vua trị nước mà c̣n là vốn quư cho văn học có cơ phát triển. Dẫn chứng cụ thể là vào những thế kỷ 10-12 chúng ta có được 50 tác giả làm thơ văn th́ đa số là các nhà sư như Viên chiêu thiền sư (998-1090) Diệu nhân ni sư, Măn giác thiền sư (1051-1096). Pháp Bảo, Không lộ thiền sư, Quảng nghiêm thiền sư vv… Nhưng khi mà thi cử đă phát triển với nhiều nhân tài, nhiều tiến sĩ th́ chính các nho sĩ này sẽ là những nhà văn, nhà thơ. V́ vậy, ở thế kỷ 13-14 đă có trên 60 tác giả mà hầu hết là giới nho sĩ. Sang đến thế kỷ 15 th́ đă có trên 80 tác giả mà đa số là các nho sĩ đă thi đỗ, vượt xa tất cả các thế kỷ từ trước tới nay. Đồng thời văn học vừa có tính cách đa dạng, với đủ mọi loại đề tài, đủ các thể loại khác nhau. Xem như thế th́, có sự phát triển đồng bộ giữa văn học và thi cử. (2) Trong bài này chúng tôi t́m hiểu việc thi cử dựa trên những số liệu mà chúng tôi có được theo khảo hướng thống kê để từ đó rút ra được những ư nghĩa, những giải thích xét ra phần nào giúp chúng ta có được một số ư tưởng ṇng cốt của việc thi cử ở Việt Nam. Nói chung th́ con đường cử nghiệp không phải là con đường bằng phẳng. Nhiều sĩ tử vướng mắc vào ṿng thi cử đă lao đao lận đận cả đời. Ông nội Ngô Tất Tố chỉ đỗ tú tài sau khi đă lận đận 7 lần khoa thi hương. Đến ông thân sinh ra ông Tố th́ đă trải qua 6 lần lều chơng. Đến lượt ông Tố th́ 2 lần thi hương không đậu. Đến kỳ thi sát hạch ở Bắc Ninh, ông đỗ đầu nên người ta mới gọi ông là Đầu xứ Tố. Lúc đó ông mới 22 tuổi. Việc thi cử thật trần ai, vạn người thi, không lấy được trăm người đỗ nên đă để lại nỗi chán chường, tủi nhục và nước mắt thể hiện qua thi ca. Không phải là thừa khi nhắc lại trường hợp Trần Kế Xương than thở trong bài phú Hỏng thi của ông:
Đau quá đ̣n hằn rát hơn lửa bỏng.
Việc khoa cử khen ai khéo đặt, lừa anh hùng đến đầu bạc chưa thôi, áng công danh là số phận không lường, trêu sĩ tử dẫu gan vàng cũng núng. Và mỗi lần thi rớt, c̣n mặt mũi nào nh́n vợ, nh́n con, bị người đời coi là hạng vô danh hạ sĩ. Cũng v́ vậy mà trong suốt gần ngàn năm, khi có thi cử, kể từ đời Lư nhân Tông (1072-1076), chúng ta chỉ lược kê ra được một vài nhân tài, mà tài năng xuất chúng không đợi tuổi. Năm 1247, đỗ trạng nguyên có Nguyễn Hiền, người thuộc huyện Thượng Hiền, thuộc phủ Xuân Trường, tỉnh Hà Nam Ninh ngày nay. Ông Hiền lúc đó mới có 13 tuổi. Điều này cũng chứng tỏ triều đ́nh đă tuyển chọn người tài mà không cần xét đến tuổi tác, già trẻ. Đó là một ưu diểm. Ông Nguyễn Trăi đă đỗ Thái học sinh (Tiến sĩ), khoa Canh Th́n, lúc 20 tuổi và sau đó được bổ làm quan giữ chức Ngự sử. Hoặc trường hợp Hội nguyên, Đ́nh nguyên Hoàng giáp Ngô Th́ Sĩ vào năm Cảnh Hưng thứ 27 (1766), ông này kể từ khi thi tam trựng đến thi hội rồi thi Đ́nh cũng đều đỗ đầu. Và đó cũng là trường hợp cụ Nguyễn Khuyến, mà ta thường gọi cụ là Tam nguyên Yên Đổ. Hoặc trường hợp đặc biệt có cha, em và hai con cùng thi đậu trong đó cha là Ngô Thúc Định, đậu lúc 19 tuổi và con là Ngô Quán. Em là Ngô Trọng Nhạ đậu lúc 16 tuổi. Ngô Trọng Nhạ, Ngô Thúc Định, Ngô Mạnh Nghinh đậu cùng một khoa Duy Tân 1915. (3)
Nh́n chung về kết quả các cuộc thi Ngoại trừ một vài trường hợp đặc biệt vừa nêu trên, việc thị cử thật ra là cực kỳ khó khăn mà dựa trên những con số chúng tôi nêu ra đây làm chúng ta bất nhẫn, nghĩ tới số phận của không biết bao nhiêu sĩ tử đă để ra cả đời học hành mà số phận long đong với cử nghiệp. Theo Quốc triều hương khoa lục của Cụ Cao Xuân Dục th́ trường Thi Hương ở Huế trong suốt 105 năm có 42 khoa thi hương, có được 1263 cử nhân. Sở dĩ dưới triều Nguyễn, số khoa thi Hội và Đ́nh ít hơn, v́ Gia Long đă không cho tổ chức kỳ thi này. Khoa thi hương đầu tiên tại Huế là năm 1813. Cho măi đến năm 1822 (Nhâm Ngọ) dưới thời Minh Mạng mới có khoa thi hội. Về điểm này,chúng tôi thắc mắc tại sao Gia Long lại không tổ chức thi hội. Ngay năm 1803, vừa lên ngôi một năm, Gia Long đă lập nhà Quốc học ở Huế, thiết lập các chức đốc học ở tỉnh, giáo thọ, huấn đạo ở các phủ huyện. (4) Rơ ràng là muốn mở mang, phát triển việc học để đào tạo nhân tài. Vậy tại sao không mở các kỳ thi hội? Có thể suy đoán, ông ngại hay nghi ngờ những tài năng xuất chúng. Một điều rơ ràng, dưới triều Nguyễn đă băi bỏ chức trạng nguyên. Căn cứ vào sách Lịch triều hiến chương loại chí th́ dưới đời Lư, Lê, nhất là đời Hồng Đức, số người đỗ tiến sĩ rất cao, có những năm như Hồng đức thứ 9 (1478), lấy đỗ tiến sĩ 62 người, Hồng đức thứ 15, lấy đỗ 60 người, Hồng Đức thứ 21 (1490) 54 người. Nhận xét về điểm này Đỗ Nhuận viết vào năm 1484: Việc lớn trong chính trị của Đế Vương, chẳng ǵ gấp bằng NHÂN TÀI. Chế độ của nhà nước muốn được kỹ càng, tất phải đợi ở Hậu Thánh (Các vua nối nghiệp về sau). (5) Trước kia 6 năm một khoa thi, nay theo chế độ nhà Chu, định lệ 3 năm một khoa. Trước kia lấy đỗ chẳng qua vài ba chục người, nay lấy rộng người thực tài, không lo bội số. Với một tinh thần như thế, chúng ta sẽ cắt nghĩa làm sao những con số những người đỗ tiến sĩ dưới triều Nguyễn. Chẳng nhẽ sau cả gần 300 năm mà tinh thần thi cử dưới triều Nguyễn lại tỏ ra lạc hậu hơn các vua đời nhà Lê ? V́ vậy thi cử thịnh hành nhất là thời Hồng Đức. Cách lấy đỗ rộng răi, cách chọn người Công Bằng đời sau càng không thể theo kịp. Chọn người cốt lấy rộng học thực tài, Không hạn định ở khuôn khổ mực thước. Trong nước, không để sót nhân tài, triều đ́nh không dùng lầm người kém (LTHCLC). Cho nên, để tưởng thưởng xứng đáng những người tài giỏi, kể từ năm 1442, bắt đầu dựng bia tiến sĩ. Và ra luật lệ cấm 2 loại người sau đây không được phép ứng thi: - Người bất hiếu, bất mục, lọan luân, điêu toa, dẫu có học vấn văn chương cũng không được vào thi. - Những người làm nghề hát xướng, nghịch đảng, và có tiếng xấu th́ bản thân và con cháu không được thi. Nghĩa là một người ra làm quan th́ phải vừa có tài, vừa có đức. Nhưng đức là điều kiện tiên quyết cho việc ra làm quan. Trong việc thi cử mà nếu gian lận th́ suốt đời không được đi thi. Đến thi hội mà gian lận th́ phải xử tội đồ, và suốt đời không được đi thi và không được bổ dụng. Nhà vua phán: Phép cấm không nghiêm th́ không trừ được thói gian dối, chọn lọc không tinh th́ không lấy đựợc người thực tài. Trường hợp ông Đào Duy Từ (1572-1634), v́ là con một nhà hát bội nên đi thi hương đă bị đánh hỏng, ông phẫn chí bèn rời bỏ quê hương ở đằng ngoài, thuộc chúa Trịnh đi vào đằng Trong thuộc chúa Nguyễn để t́m đường tiến thân. (6)
Tính cách Chính trị của Khoa Cử. Cũng dựa vào các con số, chúng tôi thấy các khoa thi không tiến hành đúng theo quy định 3 năm một lần như trong thời Minh Mạng đă quy định. Thi Hương thường được tổ chức vào mùa thu trong năm, rơi vào các năm tư, ngọ, măo, dậu. Thi hội vào mùa xuân trong các năm sửu, mùi, th́n, tuất… Nhưng lại có khá nhiều ân khoa. Như tại Huế, trong suốt 105 năm, có tổ chức 42 khoa thi, th́ có đến 9 ân khoa rồi. Có nhiều lư do để cắt nghĩa về các ân khoa này, có thể để ăn mừng lễ vạn thọ khánh tiết, hoặc để ăn mừng lễ đăng quang vua mới, hoặc nhằm kêu gọi sự hợp tác của nhà nho ở vào những thời điểm mà uy tín cửa triều đ́nh đang xuống dốc, chẳng hạn sau cuộc rút quân dưới thời Thiệu Trị ra khỏi Cao Mên. Ư nghĩa của các ân khoa như vậy rơ ràng đi xa khỏi mục tiêu tuyển chọn nhân tài để cho thấy rơ khiá cạnh chính trị chen vào. Chẳng khác ǵ, nhân ngày lễ thả tù nhân th́ đâu c̣n màng tới vấn đề công lư, vấn đề xă hội nữa. Chẳng hạn, năm 1848 (Tự Đức thứ 1), nhân dịp vừa lên ngôi ra lệnh tổ chức kỳ thi hương đặc biệt ân khoa. Trong dịp này có trường hợp hy hữu trong thi cử, xin kể ra đây. Số là có 2 anh em bài vở có nhiều điểm giống nhau về ư tưởng cũng như văn phong. Chủ khảo Hoàng tế Mỹ dán giấy mỏng che đậy tên 2 người tŕnh vua Tự đức. Vua truyền cho tổ chức thi 2 người, ngồi riêng 2 pḥng, trong 3 ngày, chính tay Tự Đức duyệt bài và ngự phê: Văn chương là lẽ công bằng, 2 anh em văn chương đều kiệt tác. Quư đặng chân tài. Anh em đồng khoa là việc tốt. 2 anh em đó là Hoàng kim Giám và Hoàng kim Tịch, tức Hoàng Diệu sau này. Tính cách chính trị c̣n thấy rơ rệt trong các kỳ thi Hội, nhất là thi Đ́nh. Chúng tôi vẫn tự đặt nghi vấn là đă có kỳ thi hội rồi, rại sao c̣n tổ chức kỳ thi Đ́nh làm ǵ. Phải chăng chỉ nhằm mục đích xếp hạng cao thấp. Không hẳn như vậy. Ít có nước nào mà kỳ thi lại do chính tay vua xếp đặt, ra đề thi, nhất là phần văn sách… Chẳng hạn, năm 1493, chính vua xem quyển, định thứ bực cao thấp. Rồi vua ngự chính điện, truyền loa xướng danh tiến sĩ, sau đó ban mũ đai và áo cho các tiến sĩ, cuối cùng th́ ban yến… Rồi năm 1496 chính vua ra đề thi hỏi về văn sách, hỏi về đạo trị nước. Sau đó, dẫn các cử nhân vào sân điện Kim Loan, Vua xem dung mạo định lấy đỗ 30. Qua đọan trên cho thấy việc thi cử, nhất là trong các kỳ tiến sĩ có tác năng chính trị, nhằm bảo đảm sự trung thành, phục vụ cho vua. V́ thế mà chính vua can thiệp vào trong tiến tŕnh thi cử, để loại trừ những thành phần mà xét ra không thích hợp. Việc xem dung mạo quyết định lấy 30 người đỗ không thể nói ǵ khác hơn tại sao lại tổ chức thi Đ́nh. (7) Tính cách chính trị c̣n có thể thấy rơ trong việc các làng công giáo không có người thi đậu đưọc tŕnh bày ở phần sau. Trong những bài thi văn sách, nhà vua tự ra đề tài về chính sách cấm đạo để từ đó yêu cầu sĩ tử bàn luận và hưởng ứng chính sách của triều đ́nh. Một đề tài thi cử như vậy đă hẳn có tác dụng lớn trên những chọn lựa của mỗi sĩ tử về vấn đề tôn giáo, đồng thời cũng tuyên truyền và ủng hộ đường lối của Triều đ́nh trong phạm vi này. Như trên đă tŕnh bày, đường lối tuyển chọn nhân tài thật kỹ càng như vậy, nhưng vẫn không tránh được có trường hợp một số cống sĩ có thể bất phục và chống lại triều đ́nh. Nhất là ở giai đọan khi mà sự có mặt của người Pháp là một thực thể khó có thể chối căi được, đưa tới những thái độ nghi ngờ về sự bất lực của triều đ́nh trong việc chống đối lại người Pháp. Đó là trường hợp Cụ Phan Chu Trinh, khi vua Khải Định sang Pháp để dự đấu xảo ở Marseille. Ông đă hài ra bảy tội của Khải Định là tôn bậy quân quyền, lạm hành thưởng phạt, thích chuộng sự quỳ lạy, xa xỉ quá độ, ăn bận không phải lối, tội chơi bời, chuyến đi Tây có sự ám muội. Thư thất điều đă được báo chí ở Pháp phổ biến, gây một tiếng vang bất lợi cho triều đ́nh bấy giờ. Qua lá thư của Phan chu Trinh, người ta cũng thấy được, giới sĩ phu ít c̣n tin tưởng vào chế độ quân chủ mà họ cho là nguyên nhân t́nh trạng đưa đến mất độc lập, mất chủ quyền và trở thành nô lệ cho thực dân Pháp. Sự oán hận nhà vua chứng tỏ vai tṛ của một ông vua bù nh́n đưa đến sự chấm dứt chế độ quân chủ phong kiến như là giải pháp cần thiết đi trước cả giải pháp dành lại độc lập.
Về Tỉ Lệ Con Số người thi đậu Sau đây, chúng tôi đưa ra con số những người đỗ đạt tỉ lệ với số người ứng thi đă là then chốt của vấn đề thi cử ở nước ta. Xin dẫn chứng năm 1463, có 4400 người ứng thi, lấy đỗ hơn 40 người, tỉ lệ 1%. Năm 1502, tháng 2, có 5000 người thi cử nhân, lấy đỗ 61 người, tỉ lệ hơn 1%. Năm 1514, có 5700 người, lấy đỗ 43 người. Tỉ lệ chưa được 1%. Cũng nên nhớ rằng cái tỉ lệ này đă không tính tất cả những người đă dự thi ở quận huyện. — quận huyện, người ta đă sàng lọc tất cả những người kém cỏi không đủ tư cách để dự kỳ thi Hương rồi. Nếu tính tất cả những người dự thi ở quận huyện th́ tỉ lệ sẽ là 1 phần vạn. Có 3594 người thi đỗ trong 32 khóa thi từ 1807 đến năm 1858 chỉ là một phần tinh hoa quá nhỏ, quá ít, vô cùng vô nghiă trong một đất nước có từ 600.000 đến 1 triệu người đăng kư thi, tuổi từ 18 đến 60. Chia đều th́ có khoảng 116 người thi đỗ trong mỗi khoá, và tính b́nh quân mỗi năm th́ có khoảng 44 người. (Khoa mục chí) Có người 16 tuổi đă đỗ như ông Ngô Trọng Nhạ. Có người như cụ Đoàn tử Quang măi tới 82 tuổi mới thi đỗ hội nguyên. Trong thư mục của cụ Hoàng Xuân Hăn do Tạ trọng Hiệp soạn (8) có đưa ra trường hợp cụ Đoàn Tử Quang đă để cả đời để học và thi và cho măi đến năm 1900 cụ mới đậu cùng với Phan Bội Châu. Giả dụ cứ 3 năm thi một lần, không kể đến các ân khoa, th́ trước sau cụ có thể đă dự 21 kỳ thi hương. Trong 21 khoa thi đó, không có ǵ làm bằng cớ cụ dốt nên đă rớt, nhất là sau này cụ đă đậu thi hội. (Bị giáng xuống cử nhân chót v́ phạm trường quy). Cụ rớt, cụ đỗ, chỉ v́ tỉ lệ xác suất, độ may rủi, về lề lối tổ chức chấm bài. Bài thi do các ông sơ khảo chấm. Rồi phúc khảo, cuối cùng đến giám khảo duyệt lại. Có biết bao nhiêu hệ số chủ quan của các ông giám khảo này. Có một kẽ hở rất lớn trong tổ chức thi cử thời xưa là mặc dù luật lệ rất nghiêm nhặt từ trường thi, quyển thi đến chấm thi, nhưng lại không có luật lệ rơ ràng về cách cho điểm. Trong khoa thi này cụ Phan bội Châu đỗ Giải nguyên và cụ Đoàn tử Quang đỗ Á nguyên, nhưng v́ phạm trường quy, theo lệ phải đánh hỏng. May nhờ chủ khảo là Khiếu Năng Tĩnh có ḷng nhân từ thấy ông tuổi tác cao mà bị trượt nên họp bàn với các quan trường, đệ quyển thi về kinh, và dâng sớ xin cho ông đỗ cử nhân. Vua Thành Thái ban chỉ đặc cách cho Đoàn Tử Quang đỗ cử nhân thứ 21. Chủ khảo Khiếu Năng Tĩnh và phó chủ khảo Mai Khắc Đôn viết bài: Nhai sự Kư kể lại việc này như sau: Khoa Canh Tư năm Thành Thái thứ 12, trường thi Hương Nghệ An, sĩ nhân Đoàn tử Quang 82 tuổi, quê làng Phụng Công, phủ Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, đă đỗ 2 khóa tú tài, nay đỗ cử nhân thứ 21… Từ khi quốc triều mở khoa thi đến nay, chưa từng thấy có chuyện lạ như thế. Hôm xướng danh, người đi xem đông hơn đám hội. Xướng đến tên Đoàn tử Quang đỗ cử nhân thứ 21, một ông già dạ lên, chen đám đông bước vào, râu tóc trắng xóa, phong thái như người tiên. Các quan Tây, quan tỉnh đến cầm tay ông khen ngợi… Thật cảm động. Vào dự yến, không quên lấy phần về cho mẹ già 98 tuổi. (9) Chúng tôi nhận thấy không biết bao nhiêu là điều luật về tổ chức, về trựng thi, về các giám thị, về các giám khảo, nhưng lại không có những hướng dẫn minh bạch về cách chấm thi. Người ta tin tưởng hoàn toàn vào khả năng của người chấm. Cùng lắm th́ chỉ có những bài mẫu văn thơ phú để làm tiêu chuẩn. (10) Cho nên, tổ chức thi cử như vậy là kéo lê một cái máy chém từ thế hệ này đến thế hệ khác mà nội dung thi cử hầu như không có ǵ thay đổi. Đấy là tôi chưa nói tới nội dung các bài thơ phú mẫu căn cứ vào đó để các giám khảo chấm bài mà nội dung cho ta có cảm tưởng nó rỗng tuếch, nó kêu. Đọc một đọan phú, cả trang giấy chỉ thấy những chữ lổm ngổm, kêu rổn rảng, có vẻ khó hiểu, kỳ bí mà thật sự nghèo nàn và nông cạn về nội dung,. H́nh như triều đ́nh nếu có thay đổi ǵ th́ chỉ bận tâm tới những thay đổi về tổ chức mà không bao giờ có ư tưởng cho thấy muốn thay đổi về nội dung thi cử, cho thích hợp, cho đáp ứng kịp thời. Nội dung thi cử, người chấm, người thi khi mà cả 3 cái đó trùng hợp vào nhau th́ có thể đỗ, khác đi th́ rớt. V́ thế, xét thực tế, có đỗ, có rớt, nếu có điểm lợi ǵ, th́ đó là cái lợi cho cá nhân ứng thi, c̣n nói về đại cuộc, có ích ǵ cho đời th́ thật chẳng là bao. Chúng tôi cũng nhận thấy không hiếm trường hợp anh em, bố con cùng đậu một khoa. Điều đó chỉ cho thấy có sự hên xui, may rủi, không cắt nghĩa được nên mới có câu Học tài Thi phận. Trong bia đề tên các tiến sĩ khoa Mậu Tuất, Thành Thái thứ 10, chúng tôi liệt kê ra được số tuổi khá chênh lệch của họ: Có 2 người 26 tuổi, 1 người 27, 1 người 35, 1 người 39, 1 người 40, và người già nhất 47 tuổi. (Khoa mục Chí).. Không thể nói càn là v́ ông 47 tuổi mới đỗ là v́ dốt được. Đă gọi là dốt th́ không thể đỗ được, nhất là đỗ tiến sĩ. Vậy làm sao cắt nghiă được sự chênh lệch về tuổi của họ. Chỉ có một cách giải thích tóan học là v́ có quá nhiều người đi thi, và số đỗ lấy quá ít, nên đỗ hay không chỉ là v́ vấn đề xác suất, may rủi như chơi vé số thôi. Đó là vấn đề rút thăm, giữa nhiều người giỏi để chọn lấy một vài người. Dưới triều Tự Dức trong Đại Nam thực lục có 17713 thí sinh được chấp nhận năm 1870, chỉ có 8 người đỗ tiến sĩ. Như vậy, cứ 1000 người đăng kư dự thi, có 20 được chấp nhận và không tới một người đỗ. Tỉ lệ gần 1 phần ngàn. Con số tỉ lệ 1 phần ngàn, nếu cứ tích lũy số người thi rớt mỗi năm, sẽ đạt tới con số triệu dễ dàng. Dĩ nhiên, triệu người thi rớt này cũng sẽ là thành phần những ứng sinh của khoá tới, có khi kéo dài hằng 9-10 khóa. Nhưng điều đó cũng chứng tỏ rằng rớt hay đỗ không c̣n là vấn đề giỏi kém, mà là một thứ xổ số mà thôi. Hằng triệu người đi thi, lấy đỗ chưa tới số trăm cử nhân th́ dưới dạng thống kê là một con số vô nghiă.
Thi Cử ở Vùng Đất Mới Đi vào từng địa phương, từng miền, những con số tŕnh bày sau đây cũng cho chúng ta một sự ngạc nhiên không ít. Chẳng hạn, tại Nam kỳ với các di dân do người Việt từ phía Bắc tới hoặc người Trung Hoa tị nạn, v́ vậy dân số gia tăng nhiều, tỉ lệ dân số gia tăng là 20%, trong khi đó tỉ lệ đỗ đạt lại giảm đi gần 2% so với tỉ lệ của cả nước. (11) Những di thần người Trung Hoa bài Măn phục Minh đă đến xứ Đồng Nai, Gia Định và Hà tiên đáng xem xét kỹ hơn. Trần thắng Tài và Dương Ngạn Địch đem binh lính và quyến thuộc hơn 3 ngàn người và 50 chiến thuyền đến Cù lao Phố (Biên Ḥa) và Mỹ tho để khai thác. Gia Định thành thông chí ghi rằng nhóm Trần thắng Tài yểm trợ việc lập chợ, buôn bán giao thông với người Tàu, người Nhật, tụ tập đông đảo ở Cù lao Phố. (12) Điều này có thể cắt nghĩa được là lư do đời sống ở miền Nam tương đối dễ dàng, lại xa mặt trời, xa các thủ đô văn hóa như Thăng Long và sau này là Huế. Dại ǵ đi học vẫn có đủ ăn ngày hai bữa, so với Bắc và Trung phần th́ Nam phần là nơi dễ sinh sống, đất rộng người thưa. Người dân thảnh thơi vừa làm vừa chơi cũng đủ ăn… Thiên nhiên ưu đăi, thực phẩm có thừa, công việc nhàn rỗi, áo quần nhà cửa, chữ nghiă c̣n thiếu, nhưng so sánh với một số địa phương khác th́ đồng bằng sông Cửu Long quả là nơi lạc thổ. Nhiều đ́a cá, cá nổi đầu lên như mù u chín rụng, nhưng chẳng ai khai thác, gặp năm cá sụt giá. Đ́a ấy để cho người vùng trên đến mót lượm, cá chia 2 với chủ, Vịt nuôi không cần cho ăn, mùa hạn, dưới rạch đầy cá nhỏ, vịt thả rong, chiều tối về chuồng. Những người khẩn hoang thường là những người CHỮ NGHĨA KHÔNG ĐẦY LÁ ME, không rành cách ngôn thánh hiền. (13) — trong Nam, người ta nói tới ông Điền chủ, ông Bá Hộ nhiều hơn là quan phủ quan huyện. hai câu thơ sau đây cho thấy sự giầu có của Điền chủ:
Đất năm dây c̣ bay thẳng cánh (1 Dây
khoảng 10 mẫu ta) Một điền chủ chết để lại một gia tài khoảng 75 mẫu ruộng, nhà cửa vàng bạc châu báu và một số tiền là 15000 quan tiền (Vào thời Minh mạng, một mẫu ruộng trị giá khoảng 180 quan tiền. (14) Điều đó cho thấy điền chủ trong Nam giầu tới mức nào. Điều này chứng tỏ rằng việc thi cử ngoài lư do xă hội, danh tiếng, truyền thống... c̣n có vấn đề hoàn cảnh kinh tế nữa… Trong số 6 tỉnh, Gia Định có số người thi đỗ cao nhất. V́ đây là một tỉnh có nếp sống văn hóa cao hơn các tỉnh khác, nếp sống đô thị rơ nét hơn với nhiều cơ cấu truyền thông, báo chí, tin tức được phổ cập, dễ có xu hướng trọng văn hóa, bằng cấp, địa vị xă hội. V́ vậy mà trong biên niên sử đời Gia Long đă tỏ ra bận tâm về sự suy thoái về kết quả thi cử ở miền Nam và cũng nhận thức rằng có nhiều con đường khác đi đến thành công về mặt tài chánh mà không cần phải qua con đường thi cử.
Tỉ Lệ Thi Đậu ở Miền Trung. - Các tỉnh miền Trung, có sự gia tăng khá mạnh, trội vượt hẳn các tỉnh phía Nam về số thí sinh thi đậu. Tất cả là 1115. Điều đó cũng dễ hiểu, v́ nay vùng đất miền Trung nằm trực tiếp trong vùng ảnh hưởng của triều đ́nh Huế. Nhưng đặc biệt rất khó giải thích tại sao con cái ḍng họ, các ḍng Tôn Thất xa gần với vua lại có rất ít người thi đậu làm quan. Sĩ số thành phần này thi đậu có thể đếm trên đầu ngón tay, nhất là các năm đầu của các vua triều Nguyễn. Kể từ Thành Thái trở đi, người thi đậu có vào khoảng hơn chục người mà thành phần đều là những người kể từ đời thứ ba trở đi đến đời thứ 7. Điều đó đưa ta đến kết luận càng xa nguồn cội, th́ nhu cầu học hỏi càng tỏ ra cần thiết. Mặt khác, cũng có thể t́m ra câu trả lời cho vấn nạn tại sao, ḍng tộc vua chúa lại không mấy người thi đỗ. Một lối trả lời không mấy thỏa đáng, v́ thực sự hiện nay, chúng ta không đủ chứng từ để minh chứng rơ ràng. Nhưng, chúng ta biết rằng truyền thống thi cử nước ta có cho phép các quan tiến cử những hiền tài xét ra có công trạng, hoặc nổi tiếng về văn chương để vua xét bổ nhiệm vào các chức vụ giảng dạy, hay chờ đợi để dự các kỳ thi tiến sĩ, mà không cần có cử nhân. Từ đó, ân duệ đó được áp dụng cho các con trai các công thần có uy tín trong triều đ́nh, và cũng có thể áp dụng điều đó cho các gia đ́nh trong hoàng tộc. Và theo Langlet: Từ năm 1822 đến năm 1860, ông phát hiện ra 20 người thi đỗ cấp cao mà chưa bao giờ có thi đỗ ở các địa phương. (15) V́ vậy, thành phần thi đậu đều là người dân dă thôi. Người dân dă th́ đa số lại không mấy khấm khá, v́ thiên nhiên thời tiết có khắc nghiệt. Con đường tiến thân hợp lư hơn cả vẫn là cử nghiệp. Điều này c̣n đúng và kéo dài măi cho đến thời Đệ nhị Cộng ḥa mà không ở bất cứ tỉnh nào có mức độ ham học, ham mảnh bằng cho bằng xứ Huế. - Mỗi mùa thi, học tṛ mang sách ngồi dưới cột đèn để học cho thấy họ nh́n tương lai họ ở chỗ nào. Cái hănh tiến về xứ sở, cũng như hănh tiến về truyền thống văn hóa cũng làm cho việc thi cử trở thành niềm trăn trở thao thức, niềm khát vọng cho mọi người. Mùa thi cử là mùa của hy vọng, của khát vọng vươn lên, vừa nuối tiếc, vừa muốn thoát ly ra khỏi khung trời dù là t́nh nồng, ấm áp, nhưng lại quá chật hẹp, không dung chứa nỗi những hoài băo của ḿnh. Cũng v́ vậy, không biết bao nhiêu nhân tài, bao nhiêu chất xám mà cả nước không nơi nào có thể so đo với miền Trung đă lần lượt đội nón ra đi. Họ đi rồi vẫn ngoảnh mặt lại nuối tiếc về Huế, về cái gíó Lào, về những ruộng rau sống khô cằn đắng ngắt v́ thiếu nước, giống như người dân ở đó. Huế đúng là để đi và rồi để nhớ. Ngay những người từ phương xa tới khi nghĩ tới, lúc rời khỏi Huế khó có thể quên được. Trong khi đi về các tỉnh phía Nam ăn uống, vui nhậu nhẹt, thoải mái cười đùa, ngày mai ra bến xe đ̣ là quên hết. Nhưng cũng cần phân biệt ở miền Trung giữa các tỉnh phía Bắc và phía Nam. Các tỉnh phía Bắc ti lệ thi đỗ cao nhất trong vùng. — các tỉnh B́nh Thuận đến Quảng Nam, số người đỗ đạt tổng cộng là 252 người… (16) Quảng Ngăi và B́nh định số người thi đỗ từ đời Gia Long đến Tự Dức tăng từ 4 lên đến 85 người. Nhất là trong tỉnh Quảng Nam, dân giàu v́ có mỏ vàng, tỉ lệ cao so với các tinh khác… — các tinh B́nh Thuận đến Quảng Nam, số người đỗ đạt tổng cộng là 252 người. từ 7 lên 62, rồi 87. Đă hẳn, triều đ́nh Huế có đủ các lư do về chính trị, kinh tế, văn hóa để lo ngại về dấu vết ảnh hưởng của văn minh Chàm, cũng như những ám ảnh về một quá khứ của Tây sơn đă hẳn c̣n in đặm trong ḷng một số người, mà thời gian chưa đủ để xóa nḥa. Vả lại nếu đặt để bên cạnh nhau về một h́nh ảnh Tây sơn mới đây và h́nh ảnh Gia Long hiện nay, cái tâm lư thông thường cho thấy người dân sẽ ngả về phía nào.. Nhưng dù thế nào đi nữa, th́ cái công xây dựng thủ đô, cái hệ thống triều đ́nh, quan lại mỗi ngày một vững bền, với thời gian, ḷng người cũng sẽ lóng lại, th́ từ nay, mảnh đất này cũng sẽ trở thành một thủ đô văn hóa như đất Thăng Long vậy. Nhưng chúng tôi cũng xin đưa ra ở đây một nhận xét là, không hiểu v́ lư do ǵ, tất cả 3 trung tâm lớn là Hà nội, Huế, Sài g̣n lại có tỷ lệ thi đỗ thấp hơn những vùng biên trấn. Chẳng hạn như trong Nam th́ tỉnh Gia Định và Biên hoà có tỉ lệ những người đỗ đạt cao nhất vùng.. Riêng tỉnh Gia Định, tổng số người đỗ đạt nhiều hơn 5 tỉnh kia cộng lại. - Huế, chúng ta nhận thấy số người đỗ đạt giảm sút kể từ sau giai đọan 1819, nhất là vào khoảng giữa thời Minh Mạng và cứ như thế, ổn định ở mức thấp cho đến 1852.
Tỉ Lệ Thi Đỗ Tại Bắc Kỳ. - Ngoài Bắc th́ số người đỗ đạt tập trung nhiều nhất ở 14 biên trấn quanh Hà nội mà cái trục chính là Sơn Tây, Hải Dương và đặc biệt là Nam Định. Tỉnh Nam định th́ đặc biệt là vùng Hành Thiện đă phá kỷ lục về số người đỗ với 73 người từ năm Gia Long 1813 cho đến lúc chấm dứt thi cử 1918. Nghiă là tṛn 100 năm.
Xă Hành Thiện, tỉnh Nam Định. Trong bài này, chúng tôi thấy phải dành riêng một phần để nói về xă Hành Thiện. Xă Hành Thiện thuộc huyện Xuân Thủy, tỉnh Nam Định. Xă có 18 (Giông). Giông là tiếng địa phương để chỉ những con đường, hai bên có nhà cửa. Đó cũng là lối tổ chức nhà cửa xây cất có thứ tự của làng Hành Thiện. Trong QTHKL tôi thấy măi đến năm Gia Long 1813 (Gia Long lên ngôi 1802), mới có Nguyễn trọng Trù là người đầu tiên thi đậu. Sau đến năm 1821 có 2 người em của Nguyễn Trọng Trù đậu cùng khoa. Và cũng kể từ đó liên tiếp các khoa thi đều có người của làng Hành Thiện thi đậu. Trong số những người thi đậu này, có nhiều trường hợp đáng nêu ra ở đây. Thứ nhất là ḍng họ Đặng có 39 người thi đậu. Có người đỗ Phó Bảng như Đặng Đức Địch sau làm đến Thượng thư Bộ Lễ. Có người đỗ Tiến sĩ như Đặng xuân Bảng (Tự Đức 1850. hay Đặng hữu Dương (Thành Thái 1891). Có trựng hợp cả ḍng họ, ông, cha con cháu, anh em đều thi đậu. Tỉ dụ Gia đ́nh Đặng hữu Dương (Ông cháu, anh em cùng thi đậu,) Gia đ́nh Đặng văn Độ, cả 3 anh em đều thi đỗ., Gia đ́nh Đặng vũ Mẫn cũng 3 anh em cùng thi đậu. Đặc biệt gia đ́nh Đặng vũ Phong Cha con cùng thi đậu, anh em đậu cùng khoa. Con là Đặng văn Tường, anh Đặng vũ Oánh, cháu Đặng vũ Uyển, em họ Đặng vũ Thực, Đặng cao Chi, Đặng vũ Hoan. Thật là vinh hạnh hết chỗ nói.Thật khó mà hiểu tại sao có một ḍng họ đỗ đạt nhiều như vậy. (17) Huyện Xuân Thủy (sau đổi là Giao Thuỷ) gồm nhiều xă, xă nào giỏi lắm th́ có độ 3, 4 người thi đỗ như Trà Lũ, Kiên lao. Hoặc chỉ có một người thi đỗ trong suốt 100 năm như các xă Hội Kê, Hộ Xă, Lạc Nam v.v… Tôi cũng nhận thấy một số làng, khá nổi tiếng về mặt này, mặt kia như làng Ngọc Cục, đối diện với Hành Thiện hay làng Trung Lao, Sở Kiện, Hoàng Nguyên hay làng Cự Đà, vậy mà trong suốt hơn 100 năm triều Nguyễn, không có một người nào trong các làng này có người thi đỗ.. (Xứ Trung Lao sau này có cụ Thượng Nhạ, nhưng t́m lại danh sách các người thi đậu th́ không có tên cụ. Tôi giả đóan là cụ thuộc lớp nho học, bắt đầu có học Tây học, rồi được người Pháp nâng đỡ cho chức Thượng mà không phải thi cử ǵ cả, cũng giống như trường hợp các cụ Thượng Oánh, Thượng Bùi. Cái câu trong nhân gian nói về cụ là; Lư trưởng bất túc, Tổng đốc hữu dư có thể giải thích được phần nào cái chức Thượng của cụ. Do sự ṭ ṃ mà chúng tôi khám phá ra một đ́ều hết sức lư thú và quan trọng là suốt hơn trăm năm thi cử dưới triều Nguyễn: Hơn 50 chục làng công giáo mà chúng tôi biết được th́ hầu như trong tất cả các làng đó đều không có người nào thi đỗ làm quan. Thoạt đầu, chúng tôi xem xét các làng chung quanh làng Hành Thiện để xem có người thi đỗ không, từ đó suy diễn ra cái tầm ảnh hưởng của Hành Thiện trên các làng lân cận. Về địa lư, làng Ngọc Cục chỉ cách một con sông với Hành Thiện, vậy mà không có lấy một người thi đậu suốt dọc dài hơn 100 năm. Một điều thật khó hiểu. Từ đó suy ra các làng công giáo khác. Kết quả thật ngạc nhiên: Hầu như không có làng công giáo nào cả. Những làng công giáo nổi tiếng như Phát Diệm, Sở Kiện, Trung Lao, Phúc Nhạc, Thạch Bích, Trung đồng,An Lộc, Bói kênh, B́nh Cách, Lưu Phương Mưỡu Giáp v.v.. Và rất nhiều xứ khác không cần kể ra đều không có ai thi đỗ và ra làm quan. Từ những dữ kiện thu lượm đụợc ở trên, tôi suy diễn ra là có một chính sách ngăn cấm, hay tối thiểu th́ cũng có giới hạn không cho phép người công giáo có cơ hội để đi thi. Cơ hội học th́ có, nhưng không có cơ hội để thi.. mà không thi th́ việc học sẽ rất hạn chế. Cho măi đến Thành Thái 1894 mới thấy có ông Vũ Luyện, người làng Quần Phương, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định là một làng thuần công giáo có người thi đậu. Và đến năm1900, lại có người ở làng Quần Phương thi đậu. Nhưng năm 1900 là những năm cuối trào về thi cử và niên hiệu Thành Thái cũng cho thấy đó là giai đọan cởi mở hơn về chính sách cấm đạo. Có những liên hệ ǵ cho phép chúng ta đi đến một kết luận là chính sách cấm đạo đă là nguyên do, trong dó gần 100 năm, người công giáo và các làng công giáo trở thành một loại công dân hạng nh́, v́ không có cơ hội tiến thân về con đường học vấn, đóng góp nhân tài cho xứ sở. Nhưng cho đến nay, tôi không t́m thấy bất cứ văn bản chính thức nào giúp chúng ta có thể khẳng định dứt khoát là có một chính sách ngăn cản người công giáo thi cử. Trong sách vở về phía công giáo, tôi cũng chưa có cơ hội đọc hoặc nghe những cơ quan thẩm quyền xác định về điều này. Vậy th́, tất cả chỉ là những suy đoán mà thôi. Nhưng cái vấn đề các làng công giáo không có người thi đậu vẫn là một thực thể không chối căi được và tự nó đ̣i hỏi có câu giải đáp. Trở lại trường hợp làng Hành Thiện, làm sao cắt nghĩa được vào năm Thành Thái thứ 6 (1894), Trường Hà Nam có 9700 dự thi, lấy 60 ngùời đỗ, làng Hành Thiện chiếm 6 chỗ, 54 chỗ c̣n lại dành cho khoảng hơn 400 xă khác. Làm sao giải thích được sự kiện có làng thi đỗ có làng không. Một giải thích dễ dăi, thiếu cơ sở khoa học là nói đến đất, đến có mả, hoặc văn hoa hơn gọi là đất ngàn năm văn vật. Cần t́m một lối giải chứng có cơ sở và khả tín hơn. Có những giai thoại nghe ra có vẻ khinh bạc, nhưng cũng chứng tỏ một phần sự thật về vùng này: Người Hà nội có thói quen khá kiêu sa là thay vị gọi tên một người, họ lại gọi chức vị xă hội của người đó. Chẳng hạn cụ Tham Bảng, ông Đốc Ninh, Ông Phủ Dơan v.v. Xem Hồi Kư của Vũ Ngọc Phan, cuốn Những năm tháng ấy. (18) Và nếu có một người khách nào đó về làng Hành Thiện, theo thói quen, hỏi thăm nhà cụ tham, cụ phó v.v., người dân làng sẽ trả lời là ở đây cụ tham, cụ cử nhiều như lợn con, hỏi thế biết đường nào mà lần. Giải thích về con số đỗ đạt ở vùng này v́ dù sao đất Bắc từ xưa tới nay, vẫn là cái nôi của văn hoá và trí tuệ của cả nước. Nó có truyền thống lâu đời về việc học. Số trường học, cũng như trung tâm th́ cũng nhiều hơn các nơi khác Một trường cho 6000 người ứng thi. — các vùng như Sơn Tây Hải Dương, Bắc Ninh th́ khoảng 3000 người ứng thi cho một trường. Cái nọ nó kéo cái kia; truyền thống, tổ chức trường ốc, truyền thống địa phương, gia đ́nh, họ hàng, sự giao tiếp cách này cách khác, trực tiếp hay gián tiếp, hoặc được nghe nói về đă là những cơ hội giúp những kẻ hậu sinh cố gắng vươn lên theo những mô h́nh lư tưởng khuôn mẫu là các bậc đàn anh. Cách giải thích đúng lư nhất là TINH THẦN GIA TỘC, giáo dục gia đ́nh bằng gương sáng cha anh đỗ đạt, mô h́nh lư tưởng là cha anh được mọi người kính trọng, được hưởng lợi lộc quan tước của triều đ́nh. Lấy trường hợp họ Đặng sẽ giúp giải thích được yếu tố gia đ́nh có tác dụng quan trọng thế nào cho việc thi đỗ của một người. Chúng tôi nhận thấy trong thời kỳ Gia Long đến năm 1825, tỉ lệ ḍng họ Đặng thi đỗ so với các họ khác tại Hành Thiện 2 trên 6 sau đó 1850 là 8 trên 9, 1906 th́ trội vượt là 36 trên 32 và cuối cùng là 39 trên 34, Riêng đời Thành Thái 1897, ḍng họ Đặng có 6 người đỗ trong một khoa, kết quả đó cũng lặp lại một lần nữa vào năm 1903. Biểu đồ giúp ta hiểu chính xác truyền thống gia đ́nh, cha truyền con nối, trong cùng gia đ́nh, cùng ḍng họ, có nhiều người thi đỗ. Sự trội vượt của họ Đặng cắt nghĩa bởi họ cùng huyết thống. Các họ Nguyễn, Trần, Phạm trong làng Hành Thiện chưa chắc đă cùng chung huyết thống nên đường dài sẽ thua sút họ Đặng. Điều đó xét ra cũng đúng một phần nào cho trường hợp người Việt Nam ở hải ngoại, đặc biệt là Montréal, mà một số đông con cái các gia đ́nh đă thành công trong việc học.
Tỉ Lệ Thi Đỗ — Các Vùng Cao. Cũng dựa trên những con số để nh́n về những vùng cao mà đa số là thanh phần các dân tộc thiểu số cho thấy tỉ lệ những người thi đỗ thật là ít ỏi. 6 tỉnh vùng này chỉ cống hiến được có 3 người thi đỗ, và đều thuộc những tỉnh huyện như Quảng Yên và Hưng Hóa rất gần với các tỉnh vùng đồng bằng. Điều đó cho thấy, thiếu một chính sách nâng đỡ cũng như tổ chức trường học giúp cho các tỉnh vùng cao có cơ hội nhập vào đời sống của miền dưới. Cho nên đồng bào các dân tộc thiểu số sau nhiều thế kỷ vẫn là những tỉnh bên lề như người nước ngoài ngay trên mảnh đất mà không biết tự bao đời họ vẫn tồn tại, mặc dầu có những đổi thay lớn nhỏ có tầm vóc lịch sử có liên quan đến sự sống c̣n của người dân ở các vùng dưới. Phần họ, họ vẫn là họ, Muôn đời. Cũng qua những con số về những người thi đậu qua các triều vua, cũng như một cái nh́n lướt qua về các vùng có người thi đậu… Chúng tôi thấy rằng vấn đề lớn và quan trọng nhất không hẳn ở chỗ xem ai đậu, đậu ở đâu mà là nh́n ư nghĩa việc thi cử thời xưa qua những người không may mắn, khác đi là những người thi rớt.
Về những Người Không Đậu. Trong tất cả những cuốn sách về thi cử mà chúng tôi đọc, không có một chỗ nào cho người không đậu (Tôi không dùng từ thi rớt) hay chỉ đậu tú tài. Đối với việc thi cử thời xưa, tú tài không có nghĩa là bằng cấp, và không được triều đ́nh sử dụng. Người đỗ tú tài chỉ là những người không đỗ cử nhân, nghĩa là không đậu đủ 4 trường, mà chỉ đỗ có ba trường mà thôi. Sách Quốc triều hương khoa lục của cụ Cao xuân Dục chỉ nói tới những người đỗ cử nhân thôi, LTHCLC của Phan huy Chú lại chỉ có danh sách các người đậu tiến sĩ từ khi bắt đầu các khoa thi. Vậy mà cái thành phần chủ yếu của giai cấp nho sĩ lại là các nhà nho không đỗ đạt ǵ, hoặc chỉ là tú tài. Họ làm đủ thứ nghề như thầy lang, thầy địa lư, cho đến cả bói toán cũng như gia sư cho các nhà giầu có. Nhưng cái thành phần đông đảo của họ vẫn là các ông đồ nho mà trong làng, huyện tỉnh nào cũng cần sự có mặt của họ.. Đă thế, trong mỗi làng đều cần đến những người có học, nên họ giúp một phần đắc lực cho các ông lư trưỏng, chánh tổng v.v.. Sự có mặt của họ đôi khi c̣n là biểu tượng cho giềng mối luân lư, phong tục, nề nếp trong làng. Có thể nói không có nho học, nếu không có những người đại diện là các cụ đồ nho. Họ là biểu tượng cho lề luật, nếp sống, nếp suy nghĩ của dân làng. Không có luật lệ thành văn, nhưng qua giới nhà nho mà nề nếp, phong tục, đời sống xă hội được tôn trọng, được duy tŕ. Đời sống của họ là tấm gương từ đó phát huy những giá trị đạo đức. Lấy trường hợp nhà nho Nguyễn Đức Đạt, 50 tuổi về hưu, mở trường dạy học, học tṛ có cả ngàn. Những môn sinh của ông có người đỗ đạt như Hoàng Cao Khải làm quan đến kinh lược Bắc Kỳ, hay cụ Cao xuân Dục, làm đến Lễ Bộ thượng thư, thi sĩ Nguyễn Khuyến làm đến Tổng Đốc Sơn, Hưng Tuyên mà khi đến hầu thầy vẫn giữ lễ thầy tṛ. Khi ông ra thăm Thăng Long, Hoàng Cao Khải ra lệnh cho tuần phủ Ninh B́nh vào tận Đồng Giao đón ông. Khi vơng ông đến Thường Tín, HCK và CXD ra nghênh tiếp, đi bộ theo sau, có đủ mặt các quan đầu tỉnh Bắc Kỳ đến bái kiến. (19) Điều đó chỉ ra rằng, vai tṛ nhà nho là yếu tố quyết định h́nh thành nếp sống, nếp suy nghĩ của người dân. Họ phần đông sống nhẫn nhục, đạm bạc và túng thiếu, cố ǵn giữ cái danh phận, dù cơ cực, nghèo túng và sống bất đắc chí đứng ở giữa giai cấp nông dân nghèo đói, ít học mà họ là đại diện và giới quan lại, nhà vua. Họ dễ có cái khả năng nhạy cảm để thấy được những sai trái, những áp bức của giới cầm quyền. Nhưng họ cũng cảm nhận được sự bất lực của ḿnh trước chính bản thân họ, và trước hoàn cảnh đất nước. Bi kịch của họ là bi kịch của những người có học, nhưng lại không đảm đương bất cứ một vai tṛ ǵ để có thể giải hoá những khó khăn của đất nước mà họ cảm thức được sự bất lực và sự vô hiệu của triều đ́nh. Họ là cái thành phần đông đảo, bất đắc chí là các ông đồ nho. Họ có bao nhiêu? Vào đời Gia Long (Theo ĐNNTC), họ có 643.706. Thời Minh Mạng, có 770.798. Thời Thiệu Trị 974.786. Thời Tự Đức chỉ c̣n 885.517 người. Với một số đông đảo như thế mà chẳng có mấy người có được chức vị cao trong triều đ́nh. Sang đến thời Tự Đức bắt đầu có sự suy thoái dần, ảnh hưởng sang Tây học. Ngày nay, nh́n lại cái lối tuyển chọn quá khắc nghiệt làm hao tổn không biết bao nhân tài, không biết dùng và sử dụng người, bóp nghẹt các sĩ phu. Tỉ như dưới triều Nguyễn chỉ có tối đa là 7 trường thi, không hơn ǵ số trường thi ở miền Bắc trước đó dưới thời các Chúa Trịnh nắm quyền. Chẳng hạn khi Nguyễn Trường Tộ dâng bản điều trần, nhà vua không lư đến những đề nghị của ông, chỉ phán: Cho y một chức quan nhỏ để thưởng cho y. Thật là khinh miệt kẻ sĩ, v́ Nguyễn Trựng Tộ, khi dâng bản điều trần th́ đă hẳn đâu có cầu cạnh quan tước ǵ. Về việc thi cử th́ trước thế nào sau như vậy. V́ thế cuốn Lều Chơng là một bản án, phê b́nh cái học cổ hủ, giáo điều. Vân Hạc là h́nh ảnh một người trí thức có tài, nhưng thi cử lận đận, thông minh và có lương tri, nhưng không ai dùng. Đó không phải là số phận. Đó là thân phận người trí thức mà đại diện là tầng lớp nho sĩ. Tất cả là một sự xa hoa, xài phí chất xám vô ích. Cái bi kịch người trí thức này chấm dứt với hai cái chết tuẫn tiết của Phan Thanh Giản, (Cụ PTG là người đỗ đạt đại khoa đầu tiên của xứ Nam kỳ, đậu tiến sĩ năm 1826.) trong Nam và Hoàng Diệu, ngoài Bắc. Hai cái chết đó tiêu biểu cho sự cáo chung, sự bất lực của tầng lớp nho sĩ. Cái chết đó nêu gương khí tiết, nhưng nó cũng chỉ ra rằng thời của nho gia không c̣n lư do tồn tại nữa.
Về Việc Tổ Chức Thi Cử Về tổ chức thi cử nói chung th́ phải nói là thập phần chặt chẽ, tỉ mỉ, chi ly từng chi tiết, không thiếu sót một chi tiết nào, nhằm bảo đảm sự công bằng, tránh gian lận, cho thấy nhà vua coi việc thi cử như một QUỐC SÁCH của cả nước. Chỉ xin viện dẫn một vài chi tiết sẽ cho thấy rơ điều đó. Các quan đề điệu, giám thị, thừa sứ, tham nghị, giám khảo, phúc khảo đều có tiêu chuẩn về nhà cửa, ăn uống riêng… Lấy trường hợp quan đề điệu mỗi ngày được gạo 7 bát và nước mắm, rượu, trứng, muối, chè, gừng, củi, cộng chung giá tiền là 42 đồng. Nhưng đến quan đồng khảo th́ gạo chỉ c̣n có ba bát thôi. Cái này th́ kể ra khá bất công. Quan nào th́ cũng cần ăn cho no mới làm việc đưọc. Sự khác biệt giữa 7 bát và 3 bát là sự khác biệt căn cứ trên chức vị hơn là trên nhu cầu.. Nói chi đến bọn binh lính và người theo hầu của các quan. Lấy trường hợp quan giám thị th́ được cung cấp giường, phên nứa, cây đèn, dao quai, dao to, rổ rá, mâm và chậu gỗ sơn vẽ đều mỗi thứ mỗi cái, chiếu tốt một đôi, chiếu thường một đôi (quá thừa thăi, lăng phí của công), dầu 2 chĩnh, bấc đèn một bó, nồi đất 3 cái, chum lớn, chum nhỏ mỗi thứ 2 cái, bát dĩa mỗi thứ 15 cái. Cứ như thế, tuỳ theo chức vị mà có sự gia giảm số lượng. Chẳng hạn quan đồng giám khảo chỉ c̣n được hưởng 10 bát đĩă, chum lớm chum nhỏ chỉ c̣n mỗi thứ 2 cái. (20) Đọc phần này của Khoa mục chí, cái nhận xét của chúng tôi là cảm phục cái người đứng ra tổ chức, phân phối đồ vật chi dùng của các quan, Từng chi tiết phải được tôn trọng, không được thiếu sót v́ có trong điều lệ. Thiếu một chút cũng không được sẽ có so b́ hơn kém. Đă vậy, lấy đâu ra tiền bạc, vật liệu để chi dùng. Các ty thừa hiến lại gơ đầu các quan huyện, châu trong hạt. Lại từng chi tiết rất chi ly. Xă phường lớn 2 quan 75 bát gạo. Xă phường trung 1 quan 5 tiền quư, 50 bát gạo, xă phường nhỏ 1 quan tiền quư, 35 bát gạo. Riêng các xă biên trấn th́ xă lớn 1 quan tiền gián, 20 bát gạo, rồi đến 15 bát gạo và 10 bát gạo cho xă trung và xă nhỏ. Tiếp đến những thể lệ cho ĐẤU THẦU XÂY CẤT trường thi cũng rắc rối hành chánh sự vụ để tránh lạm dụng, lăng phí, tham ô. Tất cả những điều vừa tŕnh bày trên cho thấy một tổ chức hành chánh quy mô, phức tạp mà người điều hành, như quan niệm ngày nay th́ ít ra cũng phải tốt nghiệp trường Quốc gia hành chánh hay Chính trị kinh doanh Đà lạt mới đảm đương nổi. Nó c̣n chỉ cho thấy, để tránh LẠM QUYỀN, Các ty sở liên hệ không được đấu thầu như hai ty thừa hiến, bọn tai mắt, bọn quyền quư, bọn cường hào không được ủy thác đứng ra thu tiền, gây t́nh trạng lạm thu quá lệ, làm phí của dân. Rồi xă phường nào không đóng góp đủ th́ cho phép các quan huyện châu tŕnh lên Phủ Doăn và Hiến ty, XÉT RA LÀ THỰC th́ xử phạt phải trả lại Bội Sổ, để trừng phạt. Nhưng học tṛ xă đó vẫn cho thi. (21) Trở lại việc thi cử của các triều vua cũ tuy là chu đáo, nhưng cũng có 2 thời kỳ cho thấy việc thi cử đi đến chỗ suy đồi, không c̣n là nơi kén chọn hiền tài nữa. Đó là từ năm 1750 cho phép đóng tiền th́ có quyền đi thi v́ thế ai cũng có quyền dự thi, không kể dốt giỏi, nhiều người dốt, nhưng cũng đóng tiền để thi cho có tiếng. V́ thế người làm ruộng, người đi buôn, cho chí người hàng thịt, người bán vặt cũng đều nộp đơn xin thi cả. Ngày vào thi đông đến nỗi giày xéo lẫn nhau, có người CHẾT ở cửa trường. Trong trường thi, nào mang sách, nào hỏi chữ, nào mượn người thi thay, công nhiên làm bậy, không c̣n biết phép thi là ǵ. Những người thực tài, mười phần không đậu một. Việc thi cử như vậy nên mới có việc bọn sinh đồ 3 quan đầy thiên hạ, người trên lấy tiền mà không ngại, kẻ dưới nộp tiền để đỗ mà không thẹn, làm ra trường thi thành chỗ BUÔN BÁN. (22) Dưới thời Pháp, việc thi cử thật lem nhem, chỉ c̣n là việc mua bán, hối lộ mà nguyên do là ở những khoa thi chót, có thêm bài thi Pháp văn, khi lễ xướng danh th́ có chức quyền người Pháp tham dự. Nhiều quan chức người Pháp có nhúng tay vào việc thi cử lem nhem này. Việc hối lộ quan chức Pháp thể hiện qua 2 câu thơ sau đây:
Con nên khoa mục cha ṃn trán Đọc hai câu thơ trên, nếu tinh ư một chút th́ thấy rằng, đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử thi cử nước ta, việc cậy cục chạy chọt thi cử có thể bằng một con đường khác con đường chạy chọt bằng tiền… Chữ nghĩa trước đây có thể mua bằng tiền th́ nay bằng THÂN XÁC người Phụ Nữ cũng như việc thăng quan tiến chức sau này cũng không tránh khỏi thông lệ này. (23) Trong cuốn Hơn nửa đời hư của cụ Vương Hồng Sển cho thấy các quan chức lớn bé đều có thể mua chuộc bằng sắc đẹp phụ nữ cả. Và chính tác giả v́ không chịu đút lót thi cử nên mới không đỗ. Và v́ vậy mới có cơ hội để ông viết cuốn Hơn nửa đời hư.
Ông kết luận: Cám ơn đă được thi rớt. Nguyễn Văn Lục
-Phan Huy Chú, Lịch triều Hiến Chương lọai
chí. Phần Khoa mục chí.
Riêng Vũ ngọc Phan th́ khôn ngoan hơn, ông để gần 100 trang để nói về mối t́nh với cô Hằng Phương, Hằng Phương là ai. Là con gái Sở Cuồng Lê Dư, người cộng tác làm báo N.P với Phạm Quỳnh. Ông Lê Dư có 3 người con gái đẹp, 1 lấy Vũ Ngọc Phan, 1 lấy tướng Nguyễn Sơn, nổi tiếng ở Thanh Hoá một thời (Xin đọc hồi kư của Phạm Duy), và gái cuối cùng lấy Hoàng văn Chí. Ông Lê Dư lại lấy em gái cụ Phan Khôi. Rắc rối rồi.
V́ vậy, trong hồi kư không nhắc ǵ đến TÊN bố
vợ.., đến ngày tháng năm sinh, người ta cũng cố t́nh quên khi
cần phải viết về tiểu sử Lê Dư.. Tên ông ngoại của bố vợ là cụ
Phan Trân th́ lại cố t́nh viết trẹo ra là cụ Phan Trần. Kỹ quá.
Mà cũng tội nghiệp cho họ.
|
