Về sau những lần đi qua đây, tôi thường gặp nhiều đoàn người dân tộc K’Ho mang gùi, vác xà-gạc với thân thể khét mùi nắng gió. Với họ dốc Độc chỉ là một trong hàng trăm con dốc mà họ thường xuyên qua lại trong đời bởi lối sống du canh du cư của tổ tiên truyền lại. Họ thường dừng lại tắm gội dưới con suối nơi tiếp giáp giữa hai chân đồi, gội rửa bớt khí rừng rú bám vào thân thể trên những chặng đường họ đi qua. Già có, trẻ có, nhiều người ngồi trần truồng trên những viên đá nhô lên giữa dòng suối để kì cọ, không cần để ý dến những người lạ thỉnh thoảng qua lại trên cầu nhìn xuống. Tiếng chuyện trò lẫn trong tiếng nước chảy, họ trần truồng tắm rửa một cách hồn nhiên như thể trời đất còn trong buổi sơ khai.

Sau nhiều lần qua lại dần dần tôi thuộc lòng từng bụi lách, từng gốc cây trên con dốc này. Cảm giác gắng sức để qua dốc không còn nữa, có những lần trong màn sương giăng mù đục, một mình tôi qua dốc với cảm giác đang nhẹ nhàng bước đi trên mây...

Từ quốc lộ 20 rẽ vào, đi hơn một cây số mới đến dốc Độc, vượt qua con dốc hiểm trở này phải đi tiếp hơn 4 cây số đường đồi vắng vẻ mới thấy làng mạc hiện ra. Vào những năm 80 của thế kỉ trước, chính xác hơn là vào năm 1987, đứng trên đầu dốc Tiền Giang, với những gì tôi được thấy trong tầm mắt của mình thì Lộc Đức trông giống như một buôn bản đìu hiu. Trên nền không gian của đồi đồi nối nhau trùng điệp, những mái nhà tranh nằm rải rác trên lưng đồi hoặc ven lề suối trông nhỏ bé hiu quạnh đến độ rầu rĩ.

Ngày đó, khi đến đây tôi trú thân ở trạm xá xã Lộc Đức, nơi làm việc và cũng là chỗ ăn ở của vợ chồng anh Chất. Trên một khoảng đồi cao tương đối bằng phẳng, trạm xá là ngôi nhà mái ngói vách ván dược ghép bằng những tấm gỗ thông đã ngả màu nằm liền với dãy nhà rất rộng và dài được chia làm nhiều ngăn vừa làm kho lương thực vừa làm trụ sở ủy ban xã Lộc Đức. Kho lương thực lúc bây giờ đã bỏ hoang còn văn phòng làm việc của ủy ban xã thì lần đầu tôi đến ở đã hai ngày rồi vẫn không thấy một cán bộ hay một người dân nào xuất hiện. Nếu thỉnh thoảng không có một vài người đến trạm xá mua thuốc trị sốt rét thì cơ ngơi hành chánh xã Lộc Đức này chẳng khác nào một dãy nhà bỏ hoang.

Sáng hôm ấy, vợ chồng anh Chất có việc đi ra ngoài thị trấn Bảo Lộc, trạm xá còn tôi và một nữ nhân viên trạc tuổi chị Hoa quanh quẩn với việc ăn vặt và đọc báo. Đến trưa có lẽ thấy buồn chị ta biến về nhà mình cách đấy khoảng 10 km.. Rốt cuộc trong trụ sở hành chánh của xã Lộc Đức nầy chỉ còn mỗi mình tôi vừa làm khách vừa làm kẻ trông coi. Khoảng 2 giờ chiều trời đột ngột đổ mưa. Từ khung cửa sổ của trạm xá, tôi ngồi nhìn đồi nương và nhà cửa chìm trong làn mưa trắng xóa. Nhìn mưa mãi cũng chán, tôi lên giường trùm chăn kín đầu ngủ một giấc dài. Khi tôi thức dậy trời đã tạnh mưa từ bao giờ, ngày đã ngả về chiều. Tôi mở cửa sổ nhìn cảnh vật bên ngoài. Cây cỏ núi đồi vừa tắm gội sau trận mưa hiện ra xanh mướt và lấp lánh trong màu nắng chiều rực rỡ. Đứng nơi khung cửa nhìn về phía nam, cảnh đồi núi trải ra bàng bạc như một bức tranh thơ mộng khôn cùng. Hồn tôi ngây ngất trước vẻ đẹp của phong cảnh nơi nầy. Nắng nhạt dần..., bóng chiều nhè nhẹ buông xuống đồi nương. Trong cõi chiều tịch lặng bỗng vẳng lên tiếng hát của một thiếu nữ đang hái dâu dưới chân đồi. Từ trên cao nhìn xuống, tôi thấy cô nàng với chiếc gùi sau lưng thấp thoáng trong đám dâu non bên kia khe suối. Chỉ thấy một nửa mặt trời còn lại trên ngọn đồi phía tây, bóng tà dương trải khắp đồi nương một màu tím thẫm. Tôi nghe một mùi hương là lạ thoảng trong làn gió chiều hôm từ phía rừng Xà Lùng thổi về...

Tôi đang mơ màng ngắm nhìn cảnh vật bỗng nghe có tiếng chân người bước đi ngoài hành lang. Tôi bước đến mở cánh cửa gỗ lớn nhìn ra thấy một người đàn ông khoảng 30 tuổi dáng người nhỏ thấp với nước da sạm nắng, mặc chiếc áo sơ mi màu trắng đang đứng trên hành lang phía ngôi nhà làm văn phòng ủy ban xã. Trông thấy tôi anh ta tỏ vẻ ngạc nhiên.

- Chào anh! - tôi lên tiếng trước - Anh đến đây có việc gì không?

Thay vì trả lời, anh nhìn tôi rồi hỏi lại:

- Chú có phải là em của Chất không?

Tôi gật đầu:

- Dạ phải.

- Tôi đoán không lầm bởi trông chú hao hao giống Chất. Vợ chồng Chất, Hoa đâu rồi mà trạm xá đóng cửa thế nầy?

-  Anh chị đi Bảo Lộc từ lúc sáng, mãi đến giờ nầy sao vẫn chưa thấy vào.

- Trời mưa lớn, đường sá lầy lội không cách gì vào kịp đâu, chắc phải đến sáng mai mới vào được.

Tôi giật mình nghĩ thầm: " Không lẽ đêm nay một mình tôi ở đây?"

Ở đây hầu hết là người Bắc, nghe anh ta nói giọng Quảng Ngãi tôi cảm thấy anh ta có vẻ gần gũi.

- Chú từ Quảng Ngãi mới vào phải không - Anh ta hỏi tôi.

- Không, em ở Cát Tiên, anh Chất nhờ em lên đây giúp anh ấy ít việc...

Đã đến lúc tôi cần phải biết người mình đang nói chuyện là ai. Tôi hỏi:

- Anh ở đâu? đến đây có chuyện gì không?

Anh nhìn tôi một lát rồi mỉm cười trả lời:

- Tôi tên Quang, hiện đang làm chủ tịch xã Lộc Đức!

Có lẽ nhìn thấy vẻ mặt rất đỗi vô duyên của tôi lúc ấy, anh cười xuề xòa:

- Tôi chơi rất thân với Chất, chú mới đến nên không biết đó thôi.

Trò chuyện dăm ba phút nữa anh chào tôi ra về. Khi anh dắt xe đạp ra đến đường tôi nhìn theo nói thầm:

- Ở cái xứ nầy ai làm chủ tịch xã mà chẳng được.

Màn đêm buông xuống rất nhanh, tôi đóng cửa lại thắp ngọn đèn dầu lên. Quả thật vợ chồng anh Chất không ai vào được, đêm nay một mình tôi ở trong dãy nhà hoang vắng nầy. Tiếng kêu của muôn loại côn trùng vang lên tứ phía. Gió bắt đầu thổi và mỗi lúc mỗi lớn dần. Qua khung cửa sổ hé mở tôi nhìn thấy bầu trời mây mù che phủ, không thấy một vì sao. Vẻ hoang tịch nơi đây đôi lúc khiến tôi có cảm giác rùng mình. Dãy nhà nằm trên đồi cao không có lấy một bóng cây che chở nên hứng trọn hàng trăm cơn gió thổi tới. Một phần vì giấc ngủ ban chiều, một phần vì tiếng động vang lên khi gió quất mạnh vào những khung cửa sổ lỏng then bên nhà kho lương thực khiến tôi không sao chợp mắt được. Càng về khuya tiếng gió thổi nghe càng buồn thê thiết. Lẫn trong tiếng gió là những âm thanh kỳ dị lạ lùng. Nghe gió thổi lòng buồn hơn nghe mưa rơi, tôi có cảm tưởng mình là người nằm trong hang động hơn là nằm trong một ngôi nhà. Thật chẳng lấy gì làm thú vị với cảnh suốt đêm nằm nghe gió hú qua đồi....

2

          Sương mù che phủ rừng đồi. Trong ngôi nhà sàn của một người dân tộc giữa khu rừng thuộc đia phận Di Linh tôi ngồi thưởng thức hương vị tết quê nhà qua những món bánh khô anh Chất mang từ Quảng Ngãi vào. Đây là quà tết gia đình gởi cho tôi, anh Chất mang vào đây chờ tôi từ Cát Tiên lên trao lại. Bây giờ đã cuối tháng giêng tôi đến đây giúp vợ chồng anh Chất thu hoạch mấy héc ta mì sắn mua lại của một người dân tộc. Những lần trước tôi đến Lộc Đức chỉ quanh quẩn với mấy ngọn đồi quanh trạm xá, lần nầy tôi mới thực sự biết thế nào là rừng rú của vùng cao nguyên Di Linh nầy. Cận kề với những cánh rừng còn hoang dã là những rẫy mì sắn được mọc lên từ công lao khai phá của những người dân tộc. Họ thả giống xuống rồi bỏ đi nơi khác, đất mới khai hoang rất màu mỡ cọng với lượng nước trời cho đã làm xanh lên hàng mấy chục hec ta mì sắn tươi tốt, rồi khoảng 6 tháng sau họ trở lại thu hoạch. Tuy nhiên số lượng quá nhiều, không đủ sức để thu hoạch và cũng rất khó khăn trong việc bán sản phẩm nên họ sang nhượng lại với giá rẻ cho người kinh những rẫy mì sắn từ lúc còn non. Chị Hoa lặn lội vào tận đây mua lại và bây giờ đã đến vụ thu hoạch.

Công việc cũng khá cực nhọc. Mì được nhổ lên, bóc vỏ rồi cắt lát đem phơi khô. Tôi ngán ngẩm nhất là khi vác những bao mì khô lên một con dốc mà mới 3 giờ chiều đứng dưới chân suối nhìn lên đã không còn thấy bóng mặt trời. Nhiều ngày sau đó tôi cũng quen dần với công việc nhưng không tránh khỏi cảm giác mệt mỏi rã rời mỗi sáng mai thức dậy. Chỉ sau có mười ngày dãi dầu sương nắng da mặt tôi đen sạm, với mái tóc dài phủ xuống vai, một buổi chiều tôi mang gùi từ suối về chỗ ở, anh Chất ngồi trong nhà sàn nhìn ra tưởng nhầm tôi là một gã dân tộc K’Ho.

Điều mới lạ trong những ngày ở đây là tôi có dịp trải qua cảnh sống nhà sàn và sinh hoạt cùng những người dân tộc.

Tôi ngắm nghía ngôi nhà sàn và thầm thán phục bàn tay khéo léo của người chủ nhà. Họ tỏ ra vô cùng sành sỏi trong công việc chọn lựa cây rừng để dựng nhà. Từ trụ cột chính cho đến rui mè đều là những cây gỗ tốt và có hình dáng hoàn toàn giống nhau. Những nuột mây được buộc rất hoa mỹ những tấm vách được đan tỉ mỉ công phu. Toàn bộ ngôi nhà không tìm đâu ra một nét cẩu thả lượm thượm, tất cả đường nét tạo nên một sự hài hòa. Khi nhìn ngôi nhà ta cảm nhận được bản sắc văn hóa rất riêng của dân tộc họ.

Chúng tôi tạm trú trong ngôi nhà sàn khoảng mươi hôm thì vợ chồng người chủ nhà trở về. Một buổi chiều từ bên kia đồi nơi chúng tôi đang làm việc cách ngôi nhà khoảng 1km - nhìn về phía bên này có hai bóng người quanh quẩn ngoài ngôi nhà. Khi chúng tôi nghỉ việc quay về đến nơi mới biết đó là chủ nhà. Mặc dù nhà của họ nhưng biết chúng tôi để đồ đạc vật dụng trong ấy nên họ vẫn đợi chúng tôi về mở cửa. Họ tỏ ra thân thiện và vui vẻ trước việc chúng tôi tự ý sống trong nhà của họ trong thời gian họ đi vắng. Không đợi họ yêu cầu, chúng tôi tự dọn đồ đạc ra để trả lại nhà cho họ. Trước khi tìm chỗ ở mới, chúng tôi căng bạt lên khoảng đất trống cạnh ngôi nhà để ở tạm. Hôm sau khi trời vừa tối, một đoàn người K’Ho già trẻ lớn bé gần hai chục người kéo tới chỗ chúng tôi. Họ từ những buôn bản xa xôi trong rừng sâu đến đây để thu hoạch mì. Trong số chúng tôi có bác Dân là cha vợ của anh Chất, người thường tiếp xúc và quen với tập quán sinh hoạt của họ thành thử chúng tôi và họ cũng dễ sống hòa đồng với nhau. Ban ngày phần ai lo việc của mình, đến chiều về chúng tôi cùng họ ăn uống trò chuyện trên khoảng đất trống cạnh ngôi nhà sàn. Khi màn đêm buông xuống, họ gom củi khô lại đốt lên một đống lửa lớn và ngọn lửa ấy cháy cho đến tận mờ sáng hôm sau. Chúng tôi thừa hưởng được hơi ấm bên đống lửa của họ trước cái lạnh của rừng núi về đêm, đống lửa ấy ngoài việc tạo ánh sáng để sinh hoạt ban đêm còn có tác dụng xua đi lũ muỗi rừng.

Nhiều đêm tôi nằm bên phía lều của mình để quan sát họ. Giữa cái lạnh của sương rừng về khuya, bên ánh sáng của ngọn lửa khi tỏ khi mờ, những khuôn mặt của họ hiện lên chập chờn hoang dại. Trong ngọn lửa kia có hồn thiêng của tổ tiên họ, ngọn lửa ấy vừa là biểu tượng cho sự trường tồn vừa làm sáng lên trong cõi đêm man khai hình bóng của một bộ lạc u buồn.

Những lần đầu gặp họ khi thì trên đường phố ở thị trấn B’Lao khi thì giữa chốn rẫy rừng tôi cảm thấy trên khuôn mặt họ luôn chứa một điều gì bí ẩn. Nhưng khi tiếp xúc với họ nhiều tôi thấy điều ấy không còn nữa, tất cả con người họ đều toát ra vẻ hồn nhiên chân thật. Tiếp xúc nhiều với người kinh, họ đều nói được ngôn ngữ của chúng ta (có người nói rất sõi, có người còn ở mức sơ đẳng nhưng khi nghe chúng ta đoán được họ muốn nói gì). Ngược lại dù tiếp xúc nhiều với họ người kinh chúng ta không mấy ai nói được ngôn ngữ của họ.

Ban ngày làm việc mệt nhọc, đêm về cánh đàn bà con gái đi ngủ sớm, chỉ còn năm bảy người đàn ông ngồi quây quần bên đống lửa uống rượu. Đêm ấy tôi thấy một người đàn ông vóc người nhỏ thấp, túm chân một con gà, dang tay đập đầu con gà đang vùng vẫy vào một hòn đá., con gà chết tức khắc, anh ta nhổ sạch lông mà không cần nhúng vào nước sôi. Một lát sau mùi thịt gà bay lên thơm phức từ đống than đỏ hực bên đống lửa. Con gà được xé ra làm nhiều miếng nhỏ rồi đặt vào chiếc nắp vung, tôi thấy những miếng thịt gà ấy còn dính nhiều máu tươi bởi gà không được cắt tiết và nướng chưa được chín. Rượu được rót vào chiếc ca nhựa và họ chuyền tay nhau uống liên hồi với món thịt gà được làm theo khẩu vị của riêng họ. Khoảng một giờ sau, có một thanh niên tỏ ra quá chén đứng lên vung tay múa chân gây sự với một người lớn tuổi. Họ la lối với nhau bằng ngôn ngữ của họ nên tôi chẳng biết chuyện gì. Tiếng la hét của gã say rượu làm những người đang ngủ phải thức dậy. Cuối cùng để trừng trị cái tội quậy phá của gã, chủ nhà sàn mở cánh cửa duy nhất của ngôi nhà ra, khung cửa chỉ rộng chừng một mét vuông, hai người đàn ông lực lưỡng ôm chặt lấy gã đến bên khung cửa và bằng một cú ném như thể người ta ném bao mì khô vào kho; hai người đàn ông kia đã quăng gã say rượu bay tuốt vào ngôi nhà sàn tối ôm bên trong. Cánh cửa nhà sàn lập tức đóng lại và chốt chặt bên ngoài. Sau một hồi la hét bỗng dưng gã im lặng và một lát sau ở bên ngoài tôi nghe gã cất tiếng ngáy khò khò.... Cuộc rượu chấm dứt, mọi người về chỗ ngủ của mình và sau đó có lẽ duy nhất còn mình tôi với chứng khó ngủ nằm nhìn lửa cháy trong màn đêm hoang tịch mà nghĩ ngợi vu vơ…

*

Khi biết được trong số chúng tôi có vợ chồng anh Chất là thầy thuốc, nhiều người tự đến khai bệnh và xin thuốc. Phần nhiều họ bị di chứng của bệnh sốt rét và những chứng bệnh sinh ra do thiếu dinh dưỡng. Mấy ngày sau chị Hoa về trạm xá mang thuốc vào phân phát cho họ. Họ rất quí mến chúng tôi bởi chúng tôi luôn tỏ ra thân thiện và vui vẻ với họ. Tôi thích nhất là món cơm cháy của họ được nấu bằng gạo lúa ba-xe. Họ dùng củi dẻ, loại củi cho ra một thứ than thượng hạng để hong khi nước trong nồi vừa rút cạn. Khi cơm đã chín họ đem ra khỏi bếp, nắp vung mở ra và mùi hương của gạo lúa ba-xe tỏa ra thơm lừng. Cơm ăn hết rồi còn lại dưới đáy và chung quanh nồi là một lớp cơm cháy vàng rộm thơm giòn, nếu khéo tay ta có thể lấy lớp cơm cháy ấy ra nguyên hình dạng của chiếc nồi. Để thưởng thức món cơm cháy tuyệt vời nầy, tôi tế nhị lấy những miếng đường trong số lương thực dự trữ của mình ra đổi cho họ.

Khoảng mười hôm sau công việc thu hoạch đã xong, chỉ đợi mì khô đóng bao mang qua bên kia đồi đợi xe vào chở. Anh Chất về Cát Tiên, chị Hoa trở lại trạm xá, bác Dân ra thị trấn, chỉ còn tôi ở lại với trách nhiệm trông coi mấy tấn mì sắp khô. Được mấy ngày đầu, sau đó vì quá buồn và biết chắc không ai trộm cắp tôi đạp xe đi hơn 10km đường rừng về trạm xá hít thở bầu khí văn minh của người Kinh. Sau đó cứ mỗi ngày một lần tôi đạp xe vào rừng coi ngó vài ba giờ rồi lại đạp xe về trạm xá ăn ngủ. Một tuần lễ sau, toàn bộ số mì khô được người mua đem xe từ thị trấn vào chở đi. Gần một tháng với cảnh sống và làm việc cực nhọc trong rừng sâu, một buổi chiều đẹp trời tôi về thị trấn Bảo Lộc đi lang thang trên đường phố với cảm tưởng vừa thoát ra khỏi sức níu giữ chân tình của những cánh tay rừng rú hoang sơ...

( còn tiếp…. )