TRẦN THIỆN HIỆP

          Trong thập niên 60-70 nhà giáo Nguyễn Thị Hoàng là một trong 4 cây viết nữ nổi danh trong làng thơ văn, báo chí ở miền Nam nước ta. Tôi có đọc tin tức về bà và đọc ít tác phẩm cùa bà, nhưng vì đời lính tôi không có thì giờ, điều kiện gặp gỡ quen biết bà.

Mãi đến đầu xuân 1998 tôi được các bạn bè - có đọc 2 tập thơ trước của tôi- đang sinh hoạt cộng đồng tại Paris mời tôi thăm Paris để họ tổ chức cho tôi buổi ra mắt thi phẩm thứ ba "Đỉnh Mây Qua" của tôi tại quận 3 Paris. Rất thành công.

Buổi chiều sau khi ra mắt sách, họ tổ chức tiệc vui họp mặt tại tư gia một người bạn. Trong số vài ba chục người tham dự có bà Nguyễn Thị Hoàng, Hồ Trường An, họa sĩ Nguyễn Cầm, Lê Tài Điển, nhà thơ Bích Xuân, nhạc sĩ Lê Trung Lộc.....Trong dip này lần đầu tôi được đối diện trò chuyện thân mật với bà.

tth*
Jun 29/2026

NGUYỄN THỊ HOÀNG

CẢM TƯỞNG VỀ "ĐỈNH MÂY QUA"

CỦA THI SĨ TRẦN THIỆN HIỆP


" Với nàng thơ tôi có đàn muôn điệu
Với nàng thơ tôi có bút muôn màu"

Tôi xin mượn hai câu thơ trên của Thế Lữ để nói lên cảm tưởng của mình khi đọc xong "Đỉnh Mây Qua" của Trần Thiện Hiệp, một hồn thơ phong phú tràn đầy mộng mơ. Hơn nữa, đó còn là một trái tim chan chứa cảm xúc, muôn vàn cảm xúc như muôn vàn sợi dây tơ tinh tế của cây đàn Thơ nghệ sĩ mà bất kỳ một sự chạm khẽ nào, dù là hết sức nhỏ bé của Tự nhiên và của Cuộc sống con người cũng có thể làm xao xuyến ngân nga thành những âm thanh lan tỏa.

"Lá trăng đùa gió lao xao
Hồn ta cổ sử lối vào mênh mông..."

Trăng, gió, hoa, cành lá đẫm sương, con suối, dòng sông mộng mị, cơn mưa nhỏ trên đồi cỏ, mùa thu vàng, mùa đông rét mướt, nắng hạ trải lối đi và mùa xuân ngọt ngào... Tất cả vẻ đẹp ấy của thiên nhiên hiện lên một cách kỳ diệu trong "Đỉnh Mây Qua", như nhan sắc của một người tình làm ta mê đắm, dấu yêu mấy cũng không vừa.

"Đồi Trăng", ừ thôi thì một nhẽ, đây đó đã có bao thi nhân viết "đường trăng", "biển trăng", "sông trăng" v.v... Ta chẳng đã phải nghiêng mình thán phục sự tài tình của Hàn Mạc Tử khi ông miêu tả một cách cụ thể cái thiên nhiên trừu tượng đó sao:

"Thuyền ai đậu bến sông trăng đó
Có chở trăng về kịp tối nay..."

Nhưng với "Vóc Trăng" (trang 78) thì quả thật với Trần Thiện Hiệp, Trăng đã thành con người bằng xương bằng thịt có vóc có hình. Kiểu nhân cách hóa này làm tôi nhớ đến hình tượng nàng Séléné (nữ thần Trăng trong thần thoại Hy Lạp) xinh đẹp đượm buồn với xiêm y màu xanh dịu trải ánh sáng huyền hoặc xuống trần gian. Và đó là những đêm trăng sáng:

"Vóc trăng
tay trắng bình minh
bờ sương
dòng tịnh
vô tình nước trôi"

Trong sáng tác của mình, người nghệ sĩ phải có sự phát hiện, phải có cái bản sắc riêng của mình khi cảm nhận thế giới quanh mình. Và sự cảm nhận khác với cảm nhận của người thường ấy khiến họ chinh phục được chúng ta. Trần Thiện Hiệp có câu:

"Lạc đàn vạc gọi đêm xanh
Ủ vai em lạnh xin dành vòng tay"
(Đồi Trăng)

Đêm xanh, đêm thanh. Tôi nhớ Nguyễn Trải đã viết:

"Nước biếc, non xanh, thuyền gối bãi
Đêm thanh, nguyệt bạch, khách lên lầu"

Chỉ hai câu thơ thôi mà Nguyễn Trải gợi lên một trời non nước sóng sánh trong màu xanh làm xao xuyến lòng người. Làm sao có thể yên giấc được khi đêm xanh huyền diệu đến như vậy. Tất nhiên không thể so sánh với người xưa, nhưng Trần Thiện Hiệp đã gợi lên được một tiếng vạc lạc bầy kêu lên trong đêm thanh vắng. Nỗi đơn côi nổi bật trong tiếng kêu thương, cảm xúc thẩm mỹ trước một đêm đẹp trời không thể làm giảm được nỗi buồn đau đáu bên lòng:

Lạc đàn vạc gọi đêm xanh..."

Đó là một câu thơ có giá. Và trong "Đỉnh Mây Qua" không hiếm những câu thơ như vậy:

"Nước reo trong đá lời thiên cổ
Thân thiết tiếng người riêng với tôi...

Dù có khi chỉ là để nói lên một tình cảm thông thường:

"...Tiếng hát bay đi tình đọng lại
Một làn tóc mượt ngủ trên tay
Em về nắng héo trên cành trúc
Con suối thất tình mây trắng bay."
(Nắng Héo)

Giữa cái nền thiên nhiên hư ảo mộng mơ của "Đỉnh Mây Qua" ta bắt gặp thi nhân: 'Tôi", "Ta":

"...Năm mươi tuổi lẻ hồn thơ dại
Mà vẫn là ta giữa cuộc chơi..."

Tác giả tự giới thiệu mình, xem ra thì khiêm tốn nhưng thật ra thi nhân rất tự tin vì khẳng định cũng rất rõ ràng:

Dòng suối âm thầm nghìn tuổi trôi
Ngang qua bóng núi, bóng tôi ngồi
(Nắng Héo)

Tuy nhiên "Đỉnh Mây Qua" là tâm sự của kẻ tha hương phải "tạm dung" nơi quê người đất khách. Thơ cố ghìm tiếng thét gào của nỗi đau đất nước nhưng không thể che dấu được nỗi buồn vô hạn vì cảnh ngộ ấy gây nên:

"Tóc buồn trắng sợi cô liêu
Ta buồn mới sớm đã chiều đời trai
Sầu chung đất nước chia hai
Tóc rơi kết nối đủ dài trường giang"
(Tàn Phai)

Lìa quê, xa nước, nỗi nhớ quê hương canh cánh bên lòng thể hiện qua nhiều bài thơ đầy ắp kỷ niệm quá khứ:

Hai mươi năm nào ngơi nỗi nhớ
Nhớ chuyến đò thuở đi học qua sông
Nhớ núi xanh hành quân giữ nước
Nhớ người tình phố thị về thăm..."

Những kỷ niệm đầy chât thơ tâm tưởng:

"Con ngựa già
Trên đồi cỏ
Cơn mưa nhỏ
Hạt nước bay..."

"...Nhớ con đường hoa hướng dương
Lâm Viên đồi thông mờ sương..."

Như đâu đây bên ta Đà Lạt lên tiếng thầm thì. Đà Lạt dấu yêu. Thi sĩ đã khơi dậy trong ta những hình ảnh thân thương của ngày xưa cũ không thể nào phai nhạt.

Nói về cái "Tôi" của mình, tác giả "Đỉnh Mây Qua" có thái độ như ta đã biết là rất khiêm tốn:

"...Chữ nghĩa tôi nhẹ hơn hạt cát
Mà lòng thì đại hải trùng dương
(Vẫn Nỗi Dày Vò)

Thứ khiêm tốn "kiêu sa" làm người đọc mỉm cười vì biết là tác giả không thể nói cách khác được. Cái "Tôi" ấy "ngộ" được sự thật về thân phận con người:

...Mốt mai rồi cũng là mình
Về trong sương khói trả tình thế nhân..."

hoặc:

"...Ai phân bến giác bờ mê
Thu không nào điểm lối về nẻo tâm..."

Tác giả tự biểu hiện mình qua "Đường Chim", "Chân Dung Tâm Thức" v.v...

Tác giả gởi cho chúng ta thông điệp của mình trong bài "Vẫn Nỗi Dày Vò" (trang 47-48):

"...Tôi muốn thơ như tiếng sáo diều đồng vắng
Gieo thanh bình trên từng cụm cỏ ngọn cây"

Như gió như mây
Thơ mang thông điệp thật đầy
Lời kêu gọi lòng thương yêu nhân loại

Cho thế giới này con người được sống

Không lưu đày thù hận dau thương..."

Như trên đã nói, qua "Đỉnh Mây Qua", tác giả muốn về "nẻo tâm" và hiểu "bến giác bờ mê" là nợ nần ở thế gian này đối với con người, nhung than ôi, hiểu là thế, biết là thế, nhưng hành sự lại khác. Trái tim thi nhân "vẫn còn thơ dại", như thuở thiếu thời nên lúc nào cũng mang món nợ tình với "người đẹp". Cho nên "Em" trong "Đỉnh Mây Qua" quyện lấy "Tôi" như hình với bóng. "Em" của quá khứ, của hiện tại. "Em" của lối cỏ đi về còn đọng sương sớm và lãng đãng khói chiều. "Em" với suối tóc mượt mà, môi cười hoa nở. "Em" êm giấc trên đồi trăng. "Em" hiện hình trong giấc mơ, trong từng hơi thở, trong từng trang thơ, nét chữ. Nói chung "Em" là nguồn thi hứng, lẽ sống, là tình yêu đời đời. "Em" giữ cho "tôi" tuổi thanh xuân bất tận với trái tim khao khát yêu đương mãi mãi. Những bài "Trần Thiết" trang 92, "Ngày Vui Tình Cờ" trang 44, "Thu Và Người Tình" trang 42, "Đồi trăng" trang 55, "Em Về Mùa Xuân" trang 53 v.v...là những bài xưng tụng "Em" khôn cùng:

"...Và em, tôi giấc hoang sơ
Và tôi, em ngủ mộng bờ liễu dương
Hồ yên trần thiết cành sương
Tim tôi trần thiết hoang đường bóng em..."

Và "tệ " hơn nữa là sự thành tâm tự nguyện lạc lối vườn đào:

" ...Có lá đào rơi vương gót nhỏ
Áo em vỗ cánh giữa chiều hoang
Nắng hiền chải tóc ngờ sương khói
Ta đã vì em lạc địa dàng..."

Ấy thế nhưng thi sĩ của "Đỉnh Mây Qua" vẫn than là cô đơn, cho nên đôi khi chỉ biết bầu bạn với chiếc tẩu, với rượu và thơ. Một thứ cô đơn mang phong vị "tao nhã hào hoa":

"...Ta về
Với rượu lưng chai
Có thơ từng giọt hình hài vỡ trôi
Ta về
Sầu cõi lên ngôi
Nghe như thân thế luân hồi cơn mê
Ta về
khua gió sơn khê
Lửa hồng soi bóng ta về với ta"
(Trở Về Một Nơi Tạm Dung)

Chính vì vậy "Đỉnh Mây Qua" viết theo dòng tâm thức sâu xa. Có khi tác giả vay mượn những hình tượng quen thuộc trong cuộc sống để diễn tả dòng suy tưởng của mình. Một "Vòng Tơ Nhện" đã giúp tác giả ngụ ý diễn tình. Gỡ không ra, dằng không đứt. Vướng vít dây tơ thêm trăm phần đòi đoạn bối rối:

"...Con nhện buồn giăng vòng tơ rất lạ
Sao thấy hồn vướng mắc giữa từng ô
Tiếng hát xưa chừng âm vọng mơ hồ
Thèm hơi ấm ru ta về quá khứ

...Mỗi mắc tơ tựa dấu khắc trần ai
Trăm lối rẽ, ngàn ô đời kết tụ"

Rõ ràng là từ cảm xúc thi hứng đến sự diễn tả bằng hình tượng chọn lựa phải có sự gia công nghệ thuật đã tác động dựa trên óc quan sát thực tế. Chính vì vậy hình tượng nghệ thuật đã tác động đến người đọc khiến người đọc càng suy gẫm, càng thấm thía với ý tình được truyền đạt. Đôi khi tác giả cũng vận dụng những hình tượng con đò, cây đa, bến cũ - bài Mấy Đường Nước Chia- nhưng sự vận dụng đó có thể nói rất tự nhiên bởi lối nói riêng của mình:

"Đầu sông
Bến cũ thuyền đi
Cuối sông
Ai giữ lại gì để thương
Vẫn dòng nguyệt bạch chìm sương
Lá trôi
Ai rõ mấy đường nước chia
Người đi lòng dựng mộ bia
Trong mơ
Còn gặp ai kia gọi đò".

Về vần điệu, thể thơ trong "Đỉnh Mây Qua" tác giả xử dụng nói chung thể thơ tự do, như qua một số dẫn chứng trên ta đã thấy. Lối thơ này có tác dụng chắp cánh cho trí tưởng tượng bay bổng, không bị ràng buộc, hạn hẹp bởi vần luật nghiệt ngã. Cho nên bên cạnh những câu lục bát mượt mà như trong "Lục Bát Rời", "Trầm Tích" v.v...

"Em từ thiên cổ bước về
Rót ta hạt rượu tỉnh mê hồng trần
Em từ vạn dặm bước gần
Ngâm câu thơ cổ căn phần trăm năm
Em từ xuân hạ về thăm
Mây trời trên áo đêm rằm trăng treo..."

ta còn bắt gặp những bài thơ với cách gieo vần rất lạ, đầy sáng tạo với cách xử dụng vần bằng. mà phần lớn là vần bằng không dấu, khiến hơi thơ được nâng lên không chìm xuống, tạo nên cảm giác lâng lâng đưa ta lênh đênh vào cõi mơ màng hư ảo:

Chiều nghiêng rừng mây vấn vương
Em cùng mùa xuân soi gương
Mưa bay bên đồi hoàng hoa
Mưa bay dòng sông nhạt nhòa
Cành non lá xanh lao xao
Lối em đài hoa anh đào
Bước lơi áo màu xa xưa
Chờ ai ấm vòng tay mưa
(Em Về Mùa Xuân)

Tưởng chừng không vần mà rất vần, có thể nói nhà thơ Trần Thiện Hiệp không bước theo những lối mòn đã định sẳn mà muốn tạo cho mình một cách gieo vần riêng, thật tự do, độc đáo và vì vậy không kém phần hấp dẫn:

"Đỉnh chiều xanh thẳm
Mây về lạc
Gió
Chẳng lên nguồn
Lá nhớ ai
Tiếng hát nào đưa
Hồn mở cửa
Đợi người
Tóc ẩn giọt sương phai
(Gữa Bước Chiều)

Điều độc đáo nữa là cả quyển thơ chẳng có chấm phẩy gì ráo. Tự người đọc qua các dòng thơ tự điểm chấm phẩy theo mạch thơ tứ thơ thôi. Chính vì vậy "Đỉnh Mây Qua" có những câu thơ hay chinh phục ta như bốn câu đầu của bài "Mai Thảo Và tháng Bảy":

"Lặng thinh cùng uống trời mây lẫn
Tháng bảy rượu và nắng sóng ly
Đời xế thảng khi vui gặp lại
Đường quen Tây Bắc bóng quen đi...

Hay bốn câu cuối của bài "Thơ Ờ Buổi Sáng Trên Đồi".

" ...Cõi sinh diệt đời đời thơ lồng lộng
Nhật nguyệt tròn-vòng-nối khúc thiên ca
Kẻ thiền sư tìm chân nguyên đường ngộ
Ta tìm nguồn thiện mỹ giữ muôn hoa."

Có những câu thơ giản dị theo một lối thơ giản dị, hình tượng xử dụng rất quen thuộc nhưng vẫn hay vì tác giả đã cho ta cái cảm xúc của một sự hội ngộ đầy ý nghĩa: Đó là sự hội ngộ với người tinh xưa, những gì ta đã yêu và không bao giờ quên được:

"Đường lung linh ảo giác
Dẫn đưa về lối xưa
Có ve sầu trỗi nhạc
Lẫn sáo diều xế trưa

Con đường làng tre trúc
Gió cuốn bụi lên cao
Má em ngời trong nắng
Hồng cánh sen bờ ao..."

Là một độc giả yêu thơ, bài viết này trong một hoàn cảnh vội vàng chỉ để thể hiện lòng hâm mộ đối với thi sĩ Trần Thiện Hiệp, như một món quà nhỏ cho buổi đầu sơ kiến. "Đỉnh Mây Qua" là một điệu trong cây đàn nhiều điệu của thơ Trần Thiện Hiệp, là một sắc màu trong nhiều màu sắc của bức tranh thơ của toàn bộ những thi phẩm của anh.

Mượn lấy bút nàng ly tao tôi vẽ
Và mượn cây đàn ngàn phím tôi ca
(Thế Lữ)

Mong sao nhà thơ Trần Thiện Hiêp còn cho chúng ta thưởng thức nhiều sắc màu và âm thanh hơn nữa của cuộc sống muôn màu muôn vẽ mà chỉ có những tâm hồn thơ đích thực mới có thể tiếp cận,


Nguyễn Thị Hoàng
Paris 12/4/1989


 

art2all.net