TRẦN THIỆN HIỆP

Nguyễn Thuyết Phong
 

MÙI THIỀN, HƯƠNG NHẠC

TRONG THƠ TRẦN THIỆN HIỆP

GS Nguyễn Thuyết Phong (1983)

          Mở trang 61 ra, tôi bỗng rùng mình. Vội xếp lại. Kỷ niệm cũ hiện ra... Cái trưa hè Ohio tĩnh mịch đến độ nhịp rung động của từng tế bào tôi có thể nghe. Bài thơ Tâm Nhạc của nhà thơ Trần Thiện Hiệp trong tập Cây Lá Phận Người (Canada Việt Publication, 1987) là một cao điểm của tâm thức trở về.

Trong cái êm ả của không gian hôm nay, bài thơ đầy dáng vẻ nhẹ nhàng, giản dị, không ngờ lại có một sức chứa đầy đặc và súc tích với hằng trăm những hình ảnh của một thời đã qua. Rung động hơn hết trong tôi khi đọc đến chung trà sen khói tỏa, trời quê hương trong lòng. Mười bốn năm qua, câu thơ này vẫn hằn trong trí tôi như một bức tranh điêu khắc ngoạn mục. Vì tôi bắt được cái bầu trời quê hương ấy trong thơ anh và tôi vẫn mang nó trong lòng. Bài Tâm Nhạc là một thể hiện sinh động của không gian nhân sinh, một tao ngộ kỳ diệu, một nỗi niềm chợt đến, chợt đi, một sự lắng nghe thiền nhạc và, quan trọng hơn hết, là một phương thức giải tỏa nỗi khổ đau qua đạo thiền.

Hôm nay tôi muốn viết về thơ Trần Thiện Hiệp, không phải vì tôi muốn ngợi ca bao nhiêu bài thơ của anh hay của nhiều tác giả dầm thơ trong khổ đau, trong lưu đày, hay trong tình yêu sướt mướt, rã rời. Ngón mềm rẽ tóc lê thê, dỗi hờn em có sẽ dần vơi, hay một ai đó có thể đi xa hơn trong tôi vẫn yêu em, tình sầu, mười năm tình lận đận v.v... Hiện tương ấy rất "hấp dẫn" và có nhiều trong thơ cũng như nhạc khắp nơi. Ở đây tôi muốn nhìn thơ Trần Thiện Hiệp qua lăng kính thiền vi xem thử anh đã tranh đấu với chính mình như thế nào để đi tìm manh mối của khổ đau, giải quyết (nếu không muốn nói một cách tự hào hơn: giải thoát) nỗi khổ đau cho riêng mình, hoặc để tự nâng cao khả năng tâm linh (không nhất thiết phải siêu hình) của mình. Tôi cũng muốn tìm hiểu xem Trần Thiện Hiệp dã vận dụng như thế nào những nhạc điệu trong thi ca của anh. Âm nhạc trong thơ anh khiến tôi đặc biệt chú ý từ lúc tôi được anh tặng tôi bài thơ đầu tiên viết bằng lối chữ thật hoa mỹ.

Tuy nhiên, nếu muốn hiểu rõ về một tác giả, tôi thấy cần phải tiến tới, tiếp cận những góc cạnh khác nhau của các bài thơ nhỏ, lớn, dài, ngắn để hiểu được ý thơ, tứ thơ, kết tập thơ, và mục tiêu tối hậu của tác giả. Tất cả đều có ý nghĩa bổ sung cho nhau. Đọc thơ thì có những bài ta thích, muốn đọc đi đọc lại nhiều lần các bài ấy, vì ta chủ quan. Có khi cũng do ta bắt gặp một cách hết sức vô tinh một câu thơ nào đó khi trên đường đi tìm một bài thơ có chủ ý. Trong 14 năm qua quen biết nhà thơ, tôi đều trải qua những kinh nghiệm hữu ý lẫn vô tình đó.
 

Thiền vị trong thơ oan nghiệt
 

Một hôm tôi di chuyển kệ sách trong phòng làm việc ở Đại Học California, Los Angeles, bỗng làm rơi tập thơ Mặt Trời Lưu Vong xuống sàn nhà. Bài thơ đầu tự mở ra, tôi mới tự hỏi: Lạ này! Tập thơ mang môt tựa đề nghe như uất hận, mà bài mở đầu lại mang một tính chất khác?

Xếp bằng ngồi thế thiền sư
Bóng nghiêng vách lạnh. Thấy dư nợ trần
Tâm bất định. Lòng phân vân
Lẫn trong tạp niệm vạn lần hoài nghi

Những từ thiền sư, nợ trần, tâm bất định, và tạp niệm là những từ Phật Giáo được áp dụng trong 4 câu. Đây là số lượng chuyên ngữ rất lớn được đưa vào chỉ trong cả 4 câu đầu của bài thơ đầu của tập thơ. Tôi đập tay vào trang thơ và tự hỏi thầm với chính mình: đây rồi! Từ ngữ tạp niệm rất hay, rất chính xác, nói theo Phật học: bất khả tư nghi! ( không còn nghĩ, biện luận cách nào khác được). Tôi rất thich từ đó. Niệm là suy nghĩ, Tạp niệm là trái nghĩa với chính niệm mà người Phật tử phải tu tập, thực hành trong bát chánh đạo ( tám con đường đúng phải theo, tương đương với 10 điều răn trong đạo Thiên Chúa).

Tôi còn thắc mắc, nên phải đi tìm. Tôi thấy nhiều những chuyển ngữ Phật Giáo ẩn hiện đó đây trong cả 3 tập thơ mà tôi có trong tay: Niệm Di Đà, tâm kinh, kiếp, nghiệp, luân hồi, tiền thân, bến mê, sợi sắc không, vô nhiểm, vô phiền, v.v...còn bao từ ngữ được đưa vào rất độc đáo. Nếu kiếp, nghiệp hay luân hồi là những từ tương đối thông dụng, dễ hiểu, thì vô nhiễm là một từ rất triết, rất cao siêu. Tuệ Trung Thượng Sĩ dưới đời Trần được xem là bậc thiền sư có đặc tính vô nhiễm. Ngài và các vị vua Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang là các vị chủ trương nhập thế, tức đi vào cuộc đời mà không bị đời lay chuyển (nhiễm). Mục đích của các ngài là đưa đạo Phật đến gần với đời sống hằng ngày hơn, dễ tiếp nhận hơn. Còn chuyện sắc không lại khác: đây là triết, là điểm tựa cho nhiều bài thơ của anh. Đây là triết học về sự đối dạng (vô thường) mà kinh Bát Nhã (Prajina) là một kinh chủ yếu của đạo Phật hay bụt, (Buddha): sắc tức thị không, không tức thị sắc, sắc bất dị không, không bất dị sắc. Điều mà tôi không hiểu là Trần Thiện Hiệp học Phật từ hồi nào. Và tôi cũng không hề nghe anh nhắc về chuyện ấy. Thú vị là ở chỗ ấy.

Tuy nhiên không thể giấu giếm được rằng thơ Trần Thiện Hiệp là sự thể hiện một cuộc chiến đấu nội tâm gay gắt. Tôi thấy trong thơ Trần Thiện Hiệp một sự xung đột lớn:

Rừng phong bão nổi cơn triều động
Tôi đứng giữ trời. Tôi đứng đây

Vì anh thấy đầy uất hận, nghẹn ngào về cuộc đời quá khứ của anh. Anh thấy thẹn với núi sông, anh thấy mình nhục nhã, anh thấy thủ đô đầu hàng như ảo mộng, anh phải đào ngũ bỏ quê hương, anh ra đi như mộng ảo, anh lỗi lời thề. Tôi ngồi xuống, đọc nốt tập thơ. Rồi 2 tập kia: Vẫn Nỗi Dày Vò, Trùng Trùng Vây Bọc. Niềm Đau Đầy, Rừng Cháy, Vết Hằn, Tự Do Trong Hồn Tôi Di Dân, Phiến Sầu Do Thái, Từ Đổi Đời, Bỗng Thành Du Mục v.v...nghe như lời lẽ của một nhà thơ đấu tranh, chất chứa đầy thù hận, đi từ dày vò đến nổi dậy. Rồi lại, đau đớn trong lòng một nỗi tha hương:
 

Ngày đất lạ đối diện cùng chua xót

Anh, cũng như bao nhiêu người khác, đã trải qua cái nỗi thăng trầm, cái hệ quả của một cuộc chiến quá lâu dài vừa chấm dứt. Trong thơ anh chứa đựng nhiều nỗi oan nghiệt. Đứng bên này hay bên kia quan điểm về cuộc chiến, kẻ thắng, người bại đều nằm trong lịch của Phật Giáo.

Vâng. Anh đi đến một giải tỏa nhanh chóng, nếu không muốn nói là đột ngột cho người đọc thơ Trần Thiện Hiệp. Anh thấy cõi lòng chuyển hóa, giữa trùng trùng ngờ vực với chân nguyên ngay trong tập thơ đầu tay. Trong đạo Phật, nguyên lý trùng trùng duyên khởi là một nguyên lý khoa học gắn liền với kinh Bát Nhã nói trên. Trong đạo Phật không có Thượng Đế, đấng tạo vật, mà là một con đường (đạo) hướng dẫn sự giác ngộ, giải thoát bằng thiền định, bằng suy luận khoa học về sự biến thiên và cấu thành.

Phải chăng nhờ vào sự nhiễm tinh thần đạo Phật mà anh đã hóa giải được nỗi khổ cho riêng mình - đúng ra, đó là nỗi khổ đau không riêng gì cho anh mà của nhiều người xa quê hương như chúng ta? Thiền mà tôi muốn đề cập trong bài viết này chính là thiền vị, thiền môn, hơn là thiền định. Như ta biết, phương pháp tu thiền là phải ngồi (tọa thiền). Điều này có phảng phất trong thơ Trần Thiện Hiệp, nhưng không nhiều. Nhưng mùi thiền (thiền vị) hay nói một cách khác, tinh thần đạo Phật, thì trãi ra một chu vi rất rộng, thậm chí có những bài thơ có thể được xem là công án Thiền (meditation theme trong tiếng Anh, hay koan trong tiếng Nhật). Các thiền sư đời Trần thường áp dụng "công án" thiền (tức là các bài thơ ngắn, thường chỉ có 4 câu) để các thiền giả suy nghĩ tiếp hoặc đưa ra một phản đề. Vì thế, như anh nói, phải vạch sương mù đi tìm đạo ( Đêm Bát Nhã ). Một ý tưởng như thế tôi cho rằng hết sức ngoạn mục! Ta hãy đọc bài Tâm Cảnh để thấy công án thiền này:

Nhánh hương lễ sớm vờn bay
Đón nhận thêm năm buổi sáng này
Tâm cảnh vẫn là tâm cảnh
Có từ hoàng hạc xa lầu mây
 

Âm nhạc: Hai khía cạnh cũ và mới

Tôi phổ bài thơ Tâm Nhạc là một tình cờ. Chuyện ấy cách đây đã 14 năm. Phải thú thật, lúc ấy tôi chưa hiểu gì về nhạc thơ Trần Thiện Hiệp, hay nói một cách khác, "khả năng âm nhạc" của Trần Thiện Hiệp. "Khả năng âm nhạc" mà tôi muốn nói ở đây cần được minh xác. Không nhất thiết phải là nhạc sĩ, nhạc công hoặc ca sĩ mới có khả năng âm nhạc. Khả năng âm nhạc có ít nhiều trong bất cứ cá nhân nào (dù khả năng đó hay hay dở. Ở đây, nếu là nhà thơ, cần thiết phải biết phương pháp vận dụng nhịp tiết, làn điệu, hay thể loại.

Đối với nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới, làn điệu là một khía cạnh ít được chú trọng hoặc không khả hữu. Nhưng riêng với tiếng Việt, nó vô cùng quan trọng. Vì làn điệu là bản chất của nó, vì nó là một ngôn ngữ có dấu giọng (tonal language). Trần Thiện Hiệp đã vận dụng khả năng âm nhạc của anh thật tài tình.

Nhưng trước hết phải nói đến tính khách quan của vấn đề: nhà thơ có yêu nhạc, muốn thưởng thức nhạc, hoặc biết thưởng thức nhạc hay không? Tôi phổ bài thơ Tâm Nhạc là do một trong hai duyên cớ: (1) nhà thơ biết thưởng thức nhạc và (2) tình cảm của một cá nhân trong cộng đồng Seattle đã dành cho tôi. Đây là sự đáp lại. Tình cảm tôi không thể nào quên khi lần đầu tôi đến nói chuyện và trình diễn cho khán giả, đồng bào ở đó mà tôi lấy làm trang trọng và yêu quí. Đây còn là mối tri âm, tri ngộ, và tri thiền qua bài thơ này. Đây cũng là động lực để về sau tôi muốn tìm hiểu thêm về âm nhạc và thiền trong thơ Trần Thiện Hiệp.

Ai nghe thơ Trần Thiện Hiệp, hẳn để ý chú tâm của tác giả về phương pháp tượng thanh: Rượu vò gõ nhịp nhặt lơi, nhịp võng đong đưa, có điệu hò hẹn thề, văng vẳng tiếng cầm, tâm nhạc theo tơ đồng, hay tiếng mõ đưa. Tôi thấy trong ấy có "ý thức" trước đã về âm nhạc và tiết tấu âm nhạc. Ý thức về sự nhặt (presto), lơi (rubato) rất quan trọng trong bất cứ loại âm nhạc nào trên thế giới, anh dùng từ âm nhạc rất " sỏi": Thí dụ, trong nhạc tài tử miền Nam có "nhịp lơi tư lơi " Người không rành nhạc thì không biết dùng thuật ngữ này. Cụ thể mà nói, các bài thơ mang nhịp 3/4 đều có trong thơ anh. Nhịp 1/4 thường là chủ điểm của những bài thơ lục bát (mà tôi cho rằng anh rất tuyệt trong sở trường này).

Trăng tròn em ngủ đồi trăng
Ru em ngon giấc xin bằng lời thơ

Trái lại, các bài Còn Em Vườn Hạnh, Rừng cháy, Thuở Trầm Hương, hay Đêm Bát Nhã( chưa xuất bản) thì ứng dụng nhịp 3/4 một cách tuyệt đối. Xin mạn đàm một tí về nhịp 3 trong âm nhạc truyền thống Việt Nam. Có người hiểu lầm là trong âm nhạc dân tộc không có nhịp 3. Tôi xin xác định là có. Nhưng nhịp 3 thường lồng vào trong nhịp 4 để tìm một nguyên lý hài hòa, hoặc giả không quá đơn thuần, rập khuôn như trong các truyền thống khác. Trong thi ca Việt Nam vì thế phản ánh khía cạnh này, Trong thơ Trần Thiện Hiệp thi đương nhiên xuất hiện, nhưng xuất hiện rất đa dạng. Có khi như nhịp của đồng dao (Đêm Bát Nhã), có khi nghe như khúc điệu valse (Tâm Nhạc, Nắng Hạ, Còn Em Vườn Hạnh)

Trong trí nhớ
Tiếng thở dài
Giữa tàn phai
Cơn sóng biển
Lời kinh điển
Tiếng mõ đưa
Ngày Đại Thừa
Đêm Bát Nhã

hay:

Đôi chim trời tránh tuyết
Rỉa cánh trên cành phong

Ngoài ra còn có một loại nhịp tiết khá phức tạp như trong các bài Tâm Thức hay Trầm Tưởng. Nếu tiết tấu các bài thơ khác được xem như nằm trong khuôn khổ cổ điển, các bài này thể hiện như âm nhạc hiện đại. Nó vượt ngoài khuôn thước qui định cả nhip tiết lẫn làn điệu, làm người đọc thấy một cái gì là lạ, ban đầu thấy khó nghe, nhưng dần dà rồi cảm thấy nó như một khám phá mới lạ, hay hay. Số lượng chữ trong mỗi câu khác nhau một cách lạ lùng, tình cờ, làm làm người đọc phải bỡ ngỡ đến thích thú.

Làn điệu lên bỗng xuống trầm một cách tự do, ngẫu hứng. Có lúc tưởng như đùa (challenge) với thi ca :

đêm giao thừa
đốt lửa uống rượu một mình
suy tư chắp nối
về xuân quê nhà, Tết tha phương

Trong bốn câu trên, không câu nào đồng nhất về số chữ :3. 6. 4. 7. Thật lạ lùng đến nỗi kỳ diệu! Chúng ta không tìm thấy môt qui định về nhịp điệu nào cả. Có thể ngắt câu theo ý mình: đêm giao thừa / đốt lửa/ uống rượu một mình v.v...mỗi tiết đều có thể có ý nghĩa cả. Tôi rất thích bài này, nghe như một bài hịch mà có đoạn lại nghe gần như bài văn tế, thí dụ: về bạn bè tản lạc mất còn, tù đày không có án...bóng mình mờ dần theo đám lửa tro than. Trong bài Tâm Thức cũng thế. Những làn điệu và nhịp tiết không nhẹ nhàng như Trầm Tưởng hay Đường Hồng Trần. Nó nghe ra gay gắt hơn, ví như một dàn nhạc gõ (percussion). Nhưng Trần Thiện Hiệp có lý như một nhà thơ nhiều kinh nghiệm. Anh đã cho ý tưởng và âm nhạc đi với nhau, vì trong bài Tâm Thức có sỏi đá, chênh vênh, tháng tư trường sơn dậy lửa, nghe ra loảng xoảng. Nhưng bản nhạc giao hưởng nhẹ dần ra để dứt ở đoạn cuối với tiếng sáo vi vu hòa nhịp mõ, trên tàng cây ngọn cỏ thơm nồng. Đây là phương thức kết có nhân có nghĩa, hợp với phong cách và thẩm mỹ quan Việt Nam. Cứ mỗi hôm đi làm về, ngang qua con sông cạn mang tên Chagrin (U Buồn) tôi lại nhớ bài thơ trên khi nhìn xuống dòng sông và đọc thầm trong trí nhớ: ngược dòng sông cạn mùa khô...

Thơ Trần Thiện Hiệp không chỉ để ngâm, hát, mà còn để đọc. Tôi thường nghe giọng ngâm thơ nồng ấm của Lệ Hiền và các ngâm sĩ vùng Tây Bắc Hoa Kỳ. Tôi cũng được nghe giọng hát đầy tính trang nghiêm, thiền vị của Hoàng Trọng Minh qua bài Tâm Nhạc. Tuy nhiên, một số bài chỉ nên đọc vì giọng đọc sẽ thích hợp hơn. Mà có lẽ không ai có thể diễn tả hay như chính nhà thơ! Vì nó "thật" với tâm tình của chính tác giả. Mối giao thoa giữa âm nhạc và ngôn ngữ Việt Nam đủ để chuyển điệu nhạc thành giọng đọc trong trường hợp này.
 

***
 

Tôi kết thúc bài viết này trong tình cờ, vì hôm nay tôi được hân hạnh ngâm thơ Trần Thiện Hiệp cho các trại sinh Về Nguồn họp trại ở vùng Washington, DC. Tiếng mưa rơi bên ngoài hòa trong nhạc, thơ. Về lại trại đêm trong rừng tôi cảm thấy sung sướng rằng mình được ngâm thơ, cũng như đàn và hát dân ca trong một khu rừng ở Mỹ.

Thơ và nhạc Việt Nam đang tỏa ra khắp nơi. Nếu quê hương mình còn có thể mang theo trong lòng như bài Tâm Nhạc diễn tả, thì dù vạn dặm xa quê mình cũng có thể vui và hãnh diện rằng tiếng thơ, tiếng nhạc có thể vượt lên, vượt đi xa. Lòng yêu quê hương, mùi thiền, hương nhạc bay lên cao, trong tình yêu van vật (Đêm Bát Nhã). Và chỉ có thiền mới dạy cho ta giải tỏa được những khổ đau, thù hận. Càng đọc thơ Trần Thiện Hiệp, càng đi về phía sau trong những tập thơ anh, ta mới càng thấy những khía cạnh rất "người", những quan điểm rất tích cực, một con người không còn nỗi lưu đày trong thù hận đau thương, với lời kêu gọi lòng thương nhân loại, với tình- thương-trăm-trứng, và sự trả lời về nỗi dày vò từ lâu, trở về: trở về với quê hương để thấy đám trẻ thơ đến trường bước đi luân vũ, chúng lớn lên không nhớ gì thù hận cũ, giữa cha ông mấy thế hệ tương tàn (Vẫn Nỗi Dày Vò). Trong tâm thức "trở về" ấy, anh sẽ mãi mãi thấy tia nắng sớm soi khung hồn thanh tịnh (Hạnh Phúc Nào Chợt Đến).

Nguyễn Thuyết Phong
Ohio cuối hè 99

____________

a2a mời xem "Tâm nhạc", thơ Trần Thiện Hiệp, nhạc Nguyễn Thuyết Phong:

https://www.art2all.net/tho/tranthienhiep/tamnhac.htm

art2all.net