|
THỀM XƯA
Tôi trở lại Princeton vào một sáng mùa xuân sau gần sáu năm xa cách. Khi bước qua cánh cổng sắt rèn tinh xảo nép giữa mấy trụ đá điêu khắc uy nghi, tôi bất giác cảm thấy như lạc vào một giấc mơ giữa đời thực, một nơi mà quá khứ và hiện tại hài ḥa gắn kết. Ḷng tôi chùng xuống trong niềm xúc động bồi hồi khôn tả.
Những hàng cây cổ thụ, dẫu đă bạc màu theo năm tháng, vẫn kiên cường vươn ḿnh trong làn gió ẩm sương mai. Nắng xuân dịu dàng rải xuống những con đường lát đá, tô nhẹ lên những mái ṿm cổ kính một sắc vàng tao nhă quư tộc. Dọc bên bờ East Lake, trước cổng chính của Robertson Hall, hàng mộc lan mong manh khoe sắc, những ṿm hoa hồng nhạt nhẹ nhàng soi ḿnh trên mặt nước tĩnh lặng tựa như tấm gương, không biết đang phản chiếu h́nh ảnh kư ức hay tiếc nuối bước đi của thời gian.
Trên các lối đi phủ bóng cây xanh mát, sinh viên trong trang phục giản dị rộn ràng bước về hướng các giảng đường, vui vẻ chuyện tṛ như ḥa điệu nhịp sống trẻ trung, tươi mới vào sự tĩnh mịch, bác cổ của khung cảnh nơi đây.
Tôi dừng chân trên thôi đường gạch nhỏ, The 20th Century Recognition Memorial Walk, lối tưởng niệm tĩnh lặng nối khuôn viên cổ kính và hàng phố nhộn nhịp của thị trấn Princeton, nơi những phiến gạch rêu phong khắc ghi tên tuổi của những bậc thiên tài đă đến đây, những tâm hồn lớn đă từng gắn bó với Princeton, để lại hào quang của trí tuệ ưu việt và tinh thần cống hiến. Tôi cố bước thật chậm, ngại làm xao động bao kư ức đang như bừng dậy giữa ḷng đất. Những cái tên hiện ra – Einstein, Oppenheimer, Madison, Fitzgerald [1] ... – quen thuộc như lời vọng về xa xăm từ quá khứ, vang lên giữa hơn 2,500 viên gạch chạm khắc đơn giản. Ở đó, giữa những ḍng chữ lặng lẽ, là chức danh khiêm tốn của những bậc danh gia vọng tộc, những nhà khoa học kỳ tài, những tao nhân mặc khách, và cũng có cả tên họ những cư dân b́nh dị của thị trấn xưa. Tất cả như đang cùng kể một câu chuyện dài về t́nh yêu tri thức, về tinh thần Princeton, về khát vọng tiến đến một xă hội hạnh phúc hơn.
Tôi bâng khuâng nghĩ đến những nhà phát minh đă từng sinh hoạt và làm việc nơi đây. Họ đă dấn thân nghiên cứu, sáng tạo nghệ thuật, giảng dạy bao thế hệ học tṛ với niềm tin tuyệt đối vào khả năng đổi thay của con người. Trong trường, họ không náo nhiệt ồn ào, chỉ chăm chú hoàn tất những điều họ thấy cần làm. Nhưng những bước chân đầy kiên định của họ đă âm thầm vạch đường, soi lối, thắp lửa cho một sứ mệnh lớn lao, sứ mệnh phụng sự khoa học để nâng cao cuộc sống của nhân loại.
Dưới những tán cây xanh thẫm phủ bóng khắp khuôn viên trường, biết bao nhà nghiên cứu đă miệt mài đi t́m lời giải cho những câu hỏi về khoa học vũ trụ, khám phá các học thuyết nhân văn và cùng nhau chia sẻ tri thức để bù đắp thiếu sót, tháo gỡ vướng mắc, đồng tâm hợp tác giải quyết vấn đề. Và sự trao đổi cởi mở đă nuôi dưỡng tư duy học thuật tự do, đề cao tinh thần khai sáng, khơi dậy sự chủ động trong nghiên cứu và giảng dạy, và tác động tích cực đến tinh thần của các thế hệ sinh viên trẻ, thúc đẩy họ tiếp nối hành tŕnh khám phá.
Những học giả lỗi lạc khi dừng chân nơi đây không chỉ để lại những thành tựu xuất sắc mà c̣n truyền lại định hướng, mở lối cho thế hệ sau tiếp bước. Tư duy đổi mới, những giá trị nhân bản, niềm đam mê nghệ thuật, cùng khát khao không ngừng khai phá đă trở thành ngọn đuốc soi đường cho những thế hệ kế tiếp. Họ là những người gieo hạt, nuôi dưỡng những mầm xanh của tri thức tương lai và uốn nắn để thế hệ tiếp nối vươn tới những khát vọng vĩnh cửu của nhân loại: tự do, chân lư và nhân tính. Những vị giáo sư này không chỉ là biểu tượng của sự uyên bác mà c̣n là những chứng nhân thầm lặng của thời đại.
Tuy đă khuất bóng, nhưng bia tưởng niệm, những công tŕnh khoa học giá trị, cùng vài di vật đặc biệt của một số thiên tài vẫn được trân trọng ǵn giữ trong khuôn viên trường. Tất cả không chỉ để khẳng định những đóng góp mang tầm vóc lịch sử mà c̣n nhắc nhở mọi thành viên: tri thức là một hành tŕnh không bao giờ khép lại. Mỗi thế hệ trẻ đều có thể trở thành người kế thừa, kẻ sáng tạo, người ǵn giữ, và kẻ phát huy những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng một thế giới kết tinh hoàn mỹ giữa khoa học, nhân văn và nghệ thuật.
Đứng trước những viên gạch khắc thô sơ, tôi không chỉ cảm thấy sự ngưỡng mộ dành cho những nhà khoa học kiệt xuất, mà c̣n như được tiếp cận với ḍng chảy lịch sử. Mỗi ḍng tên mang một câu chuyện, một dấu ấn của khát vọng và trí tuệ. Giữa không gian trầm hùng ấy, tôi bỗng thấy ḿnh nhỏ bé mà cũng thật may mắn khi được kết nối với một cơ sở học thuật truyền thống lâu đời, và vẫn không ngừng vươn tới phía trước. Có lẽ những giá trị lặng thầm nhưng kiên định đó đă khiến Princeton University trở thành một điểm dừng đặc biệt trong hành tŕnh của biết bao người. Không chỉ là nơi học tập, môi trường này c̣n là chốn để mỗi cá nhân được vun dưỡng, được thử sức, được mơ tưởng, và được chắp cánh để có thể hóa thân. Và rồi, dù thời gian sẽ trôi đi, những kư ức êm đẹp và cảm hứng h́nh thành từ nơi này vẫn luôn c̣n lại, âm thầm dẫn đường cho những bước đi tiếp theo của mỗi người.
Chậm răi bước qua khu vườn tưởng niệm, The 9/11 Memorial Garden, tôi khựng lại bên chiếc chuông thiên cổ treo ở đầu lối vào, trước ṿng đá màu khói hương khảm những ngôi sao đồng lấp lánh, tượng trưng cho các cựu sinh viên Princeton đă vĩnh viễn ra đi trong thảm kịch bi đát ngày 11 tháng 9 năm 2001. Mơ hồ có làn gió thoảng qua, vài tán thông lao xao như chuyển đưa tiếng ngân của thời gian vọng về từ một kư ức tập thể chưa phai nḥa. Giữa không gian tĩnh mịch ấy, tôi có cảm tưởng những linh hồn bất hạnh chưa từng rời xa, vẫn lờ mờ hiện diện trong từng phiến đá, từng thảm cỏ, trong nhịp đập sâu thẳm của Princeton. Khu vườn nhỏ, tuy vắng lặng nhưng cất giữ rất nhiều hoài niệm. Ở đây, mỗi mất mát không biến thành khoảng không, rồi tan mất trong quên lăng, mà trở thành một phần của kư ức sống, nơi quá khứ và hiện tại giao ḥa bằng sự tri ân và tiếp nối.
Dẫu là lối tưởng niệm hay vườn tiếc thương, nơi đây không nhuốm màu u tịch buồn bă. Ngược lại, sự sống vẫn căng tràn trong từng tán cây, vạt nắng. Những hàng cổ thụ kiêu hănh vươn cao, những khóm hoa rực rỡ khoe sắc, như một lời khẳng định lịch sử kiên cường sẽ không bao giờ nḥa phai, và truyền thống Princeton vẫn măi được tiếp nối cùng thời gian. Có lẽ, sự vĩnh cửu không nằm trong những phiến đá khắc tên hay các ngôi sao tưởng niệm, mà hiện hữu trong hơi thở của mỗi thế hệ, trong khát khao vươn tới những chân trời mới.
Bên East Lake, trước Robertson Hall, vài cánh mộc lan mỏng manh nhẹ nhàng xoay ḿnh trong làn gió xuân, rồi lặng lẽ đáp xuống mặt hồ tĩnh yên, gợn lên vài ṿng loang tựa các nốt lặng mênh mang cảm xúc trong khúc nhạc thời gian. Đứng trên những bậc thềm dẫn vào Scudder Plaza, ḷng tôi trào dâng một cảm giác vừa lạ lẫm, vừa thân quen. Sau mấy năm xa cách, tôi từng nghĩ kư ức về Princeton đă nhạt nḥa, nhưng có vẻ như, từng viên đá lát đường, từng ô cửa bạc màu, từng mái ṿm rêu phong vẫn hiện hữu nguyên vẹn trong tâm trí tôi, cảnh quan trước mắt gần gũi lạ thường như thể tôi chưa từng rời xa nơi đây.
Bất chợt, tôi bâng khuâng nhớ lại buổi sáng đầu tiên đặt chân đến Princeton University, một ngày mùa thu cuối thập niên 1990, để dự buổi phỏng vấn về công việc tại một Viện Nghiên Cứu thuộc phân khoa Economics của Woodrow Wilson School (bây giờ là School of Public and International Affairs). Kư ức ấy vẫn sống động như một bức tranh được lưu giữ cẩn thận và từng chi tiết đang hiện dần lên rất rơ nét.
Hôm ấy, tôi đă cảm thấy rất ngỡ ngàng khi khuôn viên trường trải dần ra như một tác phẩm nghệ thuật phong phú sắc thái. Những bờ tường đá đỏ phủ đầy dây thường xuân xanh thẳm, những mái ṿm cổ kính dẫn vào các sân courtyard thanh tao, nơi từng thớ đá nhiều tuổi miên man ngân vọng câu chuyện lịch sử xa xưa. Đâu đâu cũng ẩn chứa sức sống mănh liệt và nỗi bí ẩn diệu kỳ của sự tiến hóa.
Khuôn viên mở rộng về phía Tây trường gồm những ṭa nhà mang phong cách bán cổ điển, uy nghiêm với hàng cột tṛn sừng sững bao quanh các ô kính ṿm luôn lấp lánh ánh sáng mặt trời. Khắp nơi, cây xanh đổ bóng trên những lối gạch quanh co, như những nét vẽ thi vị trên bức họa thiên nhiên. Toàn bộ khuôn viên mang vẻ đẹp thăm thẳm chiều sâu, hài ḥa giữa nghệ thuật kiến trúc và cảnh quan trữ t́nh. Sự kết hợp tinh tế làm nên một không gian lư tưởng cho việc học hỏi, nghiên cứu, giao lưu, và cũng là chốn lưu giữ những kư ức, cảm xúc, câu chuyện, ư thức tập thể của bao thế hệ tài năng.
Nhưng có lẽ dấu ấn sâu đậm nhất trong kư ức tôi buổi sáng hôm ấy là the University Chapel, một kiệt tác kiến trúc Gothic uy nghi ở gần trung tâm trường. Tôi không sao quên được khoảnh khắc khi những tia nắng đầu ngày len lỏi qua ô kính màu lộng lẫy trên mái ṿm nhà nguyện, phủ tràn ánh sáng huyền ảo lên toàn bộ không gian McCosh courtyard. Những gam màu tinh diệu ấy như đang sống, chuyển động, và ḥa quyện trong một vũ điệu mê hoặc, có lẽ đă được tạo nên từ sự gặp gỡ tinh tế giữa vài ánh sao muộn của đêm hôm trước, vạt nắng mai nghiêng nhẹ, và hiệu ứng khúc xạ kỳ diệu lúc ánh dương xuyên qua tầng mây đầu ngày. Khi tràn qua lớp kính ṿm, ánh sáng đă vẽ nên một bức tranh sống động, tràn đầy sinh khí và xúc cảm, và như đă chuyển hóa cỏ hoa trong McCosh courtyard thành khu vườn sắc màu huyền thoại trong tranh của Claude Monet [2]. Mỗi màu như một nốt nhạc mang giai điệu riêng: khi bay bổng, lúc dịu êm, rồi lắng đọng như dẫn tôi bước vào một khung trời diễm ảo. Giây phút ấy khiến tôi đứng bất động thật lâu, như thể vừa chạm vào linh hồn của Princeton, nơi không chỉ là trung tâm của tri thức, mà c̣n là miền hứa hẹn của sự viên măn, hạnh phúc cho bất kỳ ai tha thiết muốn góp phần giữ ǵn hay làm đẹp thêm môi trường học thuật này.
Về sau, khi đă trở thành nhân viên của trường, năm nào trong ngày lá cờ hai sắc cam và đen mang dấu ấn của trường được hạ rũ lưng chừng trên kỳ đài trước Nassau Hall tôi cũng cùng các đồng nghiệp và đông đảo giáo sư, sinh viên từ khắp các khoa tụ hội nơi thánh đường trang nghiêm này vào ngày Lễ Tưởng Niệm, để tri ân những vị giáo sư, nhân viên, cùng các cựu sinh viên đă khuất. Không gian nhà nguyện thường ngân vang tiếng đàn Mander-Skinner organ [3], một kiệt tác âm nhạc giàu phong cách lăng mạn, được chế tác công phu vào đầu thế kỷ XX tại Hoa Kỳ. Những thanh âm thánh thót, tiết tấu du dương của nhạc cụ trăm năm tuổi ấy đă d́u nâng giọng ca của dàn hợp xướng bảy mươi thành viên, ḥa quyện thành khúc thánh ca diễm tuyệt, vang vọng khắp không gian linh thiêng của nhà thờ, và theo mái ṿm thiên cổ lan tỏa tới những khu courtyards, nơi sinh viên thường tụ họp chuyện tṛ giữa các giảng đường bao quanh Chapel. Không chỉ trong các nghi lễ tôn giáo, tiếng đàn dặt d́u từ Chapel c̣n ngân vang trong những buổi ḥa nhạc đậm phong cách hàn lâm, những lễ hội đặc biệt, và cả trong một số sự kiện phi tôn giáo được tổ chức hàng năm, là minh chứng sống động của mối giao thoa giữa nghệ thuật và tri thức nơi đây. Có thể nói, Chapel là nơi mà quá khứ, hiện tại và tương lai của trường Đại học Princeton gặp nhau trong những thanh âm bất tận, đa tầng, đa sắc, thể hiện ư nghĩa sâu xa của một di sản trí tuệ vô giá.
*
Suốt những năm đi làm, tôi luôn cảm nhận không gian mọi nơi trong khuôn viên trường luôn sôi động và ngập tràn năng lượng. Giáo sư và sinh viên bị cuốn hút bởi niềm đam mê mănh liệt dành cho khoa học, nhân văn, và nghệ thuật. Họ tự do t́m hiểu, không ngừng theo đuổi những ư tưởng mới lạ, đôi khi táo bạo và khác biệt, mang lại những góc nh́n độc đáo hoặc mở ra những hướng đi chưa từng được khám phá. Dường như ai nấy đều miệt mài t́m lời giải cho các vấn đề phức tạp của cuộc sống, kiên tŕ vượt qua những bế tắc và rào cản khó khăn, say mê đắm ch́m trong ḍng chảy bất tận của tri thức.
Tôi đă may mắn có cơ hội được hỗ trợ một số giáo sư trong môi trường học thuật tinh hoa này. Họ là những nhà khoa học xuất sắc, luôn tận tụy t́m ṭi, thử nghiệm, và kiên tŕ theo đuổi lời giải thấu đáo nhất cho những vấn đề c̣n bỏ ngỏ. Với họ, nghiên cứu không chỉ đơn thuần là công việc mà c̣n là lẽ sống. Niềm đam mê khoa học khiến họ đôi khi gần như tách biệt khỏi những xáo động đời thường, không bận tâm đến sự đổi thay của thời gian, và sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân hay giá trị vật chất. Có lẽ họ đă tự luyện để mạnh mẽ bước vào hành tŕnh đơn độc, dấn thân khám phá những điều chưa định h́nh rơ ràng.
Tuy vậy, ảnh hưởng từ các công tŕnh nghiên cứu của họ không chỉ giới hạn trong giới học thuật, mà thường lan rộng đến cộng đồng và xă hội, mang lại những giải pháp hữu ích và giá trị thực tiễn cho nhiều vấn đề thiết yếu. Dù hành tŕnh có phần cô đơn, tinh thần cộng tác và ư hướng chia sẻ đă kết nối họ và các nhà khoa học cùng lănh vực nghiên cứu ở khắp nơi thành một tập thể gắn bó, sẵn sàng hợp sức để đạt được thành quả mong đợi.
Bên cạnh đó, ban giám hiệu trường Princeton, với tầm nh́n khai phóng trong giáo dục và xă hội, luôn tận tâm hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi để các giáo sư không chỉ giảng dạy mà c̣n chuyên tâm phát triển nghiên cứu. Nhờ vậy, phần lớn các thành viên trong ban giảng huấn đều tích cực thực hiện các đề tài mà họ trăn trở, hoặc viết sách, và dấn thân tham gia với vai tṛ cố vấn khoa học trong các dự án phát triển của chính phủ.
Sự đa dạng trong hoạt động học thuật của các giáo sư không những tạo nên những bước tiến đáng kể, mà c̣n góp phần xây dựng một cộng đồng tri thức mở, một mạng lưới khoa học vững mạnh, đoàn kết, góp phần thúc đẩy sự phát triển mang tầm quốc gia và quốc tế.
Tinh thần học thuật ấy không thể lớn mạnh trong đơn lẻ, mà cần một môi trường nuôi dưỡng và đồng hành. Do mối quan hệ chặt chẽ ấy, vai tṛ hỗ trợ tích cực của trường Princeton đă trở thành một nền tảng vững chắc cho hành tŕnh phát triển của các giáo sư và nhân viên kỹ thuật.
Một trường hợp điển h́nh về sự trân trọng và bảo bọc các nhà khoa học của trường Đại học Princeton là câu chuyện về nhà vật lư tài danh Albert Einstein. Lần đầu tiên đến trường vào ngày 9 tháng 5 năm 1921, ông đă thuyết tŕnh về thuyết tương đối (The Theory of Relativity), một lư thuyết vẫn c̣n gây tranh căi trong giới khoa học thời điểm đó, nhưng các giáo sư và sinh viên trong ngành ở trường đă hân hoan tham dự và nhiệt tâm chia sẻ quan điểm, nhận định riêng với ông. Chuyến thăm này không chỉ đánh dấu sự kết nối của Einstein với Princeton mà c̣n đặt nền móng cho mối quan hệ đặc biệt giữa ông và trường trong nhiều năm về sau.
Năm 1933, khi Einstein và gia đ́nh nhập cư vào Mỹ để tránh sự đàn áp của thể chế độc tài ở Đức, Princeton đă chào đón ông với ḷng kính trọng và sự hỗ trợ thiết thực. Trường đă dành cho Einstein một văn pḥng tại 109 Fine Hall (ngày nay là Jones Hall), nơi ông làm việc cho đến năm 1939, trong khi chờ đợi cơ sở hạ tầng của The Institute for Advanced Study [ 4] được hoàn thành. Trong thời gian đó, Einstein không chỉ giảng dạy tại Pḥng thí nghiệm Vật lư Palmer (ngày nay là 302 Frist Campus Center), mà c̣n thường xuyên hợp tác với các giáo sư Vật Lư, tham gia các dự án nghiên cứu quan trọng và thuyết tŕnh tại những hội thảo khoa học do trường tổ chức. Dù không giữ chức vụ giáo sư chính thức tại Princeton, ông vẫn có một ảnh hưởng sâu rộng đến sinh hoạt học thuật của trường.
Sự hỗ trợ của Princeton không chỉ mang lại cho Einstein một môi trường làm việc lư tưởng mà c̣n giúp ông t́m thấy sự an toàn và b́nh yên trong những năm tháng lưu vong nhiều biến động. Trong lá thư gửi Chủ tịch trường Đại học Princeton Harold Dodds vào ngày 14 tháng 1 năm 1937, Einstein đă bày tỏ ḷng biết ơn sâu sắc: "Trước mọi gánh nặng mà tôi phải gánh chịu trong những năm gần đây, tôi cảm thấy vô cùng biết ơn v́ Đại học Princeton đă mang đến cho tôi một nơi làm việc và một bầu không khí khoa học không thể tốt hơn hoặc hài ḥa hơn." [5]
Những lời này không chỉ phản ảnh t́nh cảm của Einstein đối với Princeton mà c̣n là một minh chứng cho sự bao dung và trân trọng nhân tài của ngôi trường nổi tiếng. Không chỉ đào tạo những nhà khoa học lỗi lạc, Princeton c̣n là một mái nhà thực sự, luôn thân thiện chào đón những bộ óc vĩ đại và chu đáo giúp đỡ họ tiếp tục cống hiến hữu ích cho khoa học và nhân loại.
Tôn chỉ giáo dục của trường Đại học Princeton, luôn đề cao giá trị nhân bản
và tinh thần tương thân tương ái, đă được thể hiện thiết thực và kiên tŕ
qua nhiều thập niên, đặc biệt trong việc bảo bọc và nâng đỡ nhà toán học nổi
tiếng John Nash, giúp ông ǵn giữ nhân phẩm của một kẻ sĩ gặp nạn, và đă góp
phần đưa ông vượt qua giai đoạn khốn khó của bệnh tật.
Từ thập niên 1970 đến đầu những năm 1990, gia đ́nh Nash sống quanh thị trấn
Princeton và ông hay lang thang trong khuôn viên trường. Nash thường lui tới
Fine Hall, trụ sở của Phân Khoa Toán học và Thống kê, như một người lạ mặt
trầm lặng, dáng dấp bí ẩn đối với sinh viên. Trong suốt thời gian ấy, dù
không giảng dạy hay nghiên cứu chính thức, ông vẫn được trường Princeton
trân trọng ghi danh là “research associate” và dành riêng một văn pḥng
trong khoa Toán Học tại Fine Hall. Nhờ sự nâng đỡ âm thầm, bền bỉ từ nhà
trường và một số đồng nghiệp cũ, đặc biệt là giáo sư trưởng khoa Harold
Kuhn, bệnh t́nh của Nash dần thuyên giảm. Từ khoảng năm 1993–1994, ông bắt
đầu tái ḥa nhập với cộng đồng học thuật, tham gia hội thảo, tṛ chuyện với
đồng nghiệp, hướng dẫn sinh viên và khởi động vài dự án tại Fine Hall.
Có lẽ sự phục hồi của John Nash đă phần nào nhờ vào môi trường sinh hoạt lành mạnh tại khuôn viên trường Princeton, nơi ông được đối xử như một người b́nh thường trong suốt nhiều năm tâm trí bị rối loạn. Tại đây, ông tự do đi lại, tham dự các buổi hội thảo trong khoa, thưởng thức những chương tŕnh biểu diễn nghệ thuật, quan sát cuộc sống thường nhật trong trường, và giao lưu với đồng nghiệp cũng như sinh viên trong ngành. Sự ḥa nhập này đă góp phần giúp ông, từng bước, vượt qua căn bệnh tâm thần phân liệt, t́m lại sự ổn định trong cuộc sống.
Trong những năm làm việc tại Princeton, tôi đă có cơ hội nhiều lần nh́n thấy giáo sư Nash, một thiên tài giản dị, khiêm tốn, luôn xuất hiện với trang phục xuề x̣a, lặng lẽ chờ đợi chuyến xe điện hai-toa Dinky tại trạm dừng phía Nam khuôn viên trường để về nhà ông ở Princeton Junction. Thỉnh thoảng, tôi cũng bắt gặp ông thong thả đạp xe đến khu courtyard giữa Fine Hall và Jadwin Hall, chậm răi bước vào khoa, đôi khi dừng lại tṛ chuyện với sinh viên. Những h́nh ảnh ấy, dù b́nh dị, lại mang sức lôi cuốn đặc biệt với tôi, mấy ai ngờ một nhà toán học xuất chúng đă từng phải sống những năm tháng đầy khó khăn, và đă vượt qua tất cả, trở lại tiếp tục nghiên cứu, giảng dạy trong không gian học thuật mà ông yêu quư.
Tôi cũng nhận ra những năm làm việc tại trường Princeton, dù chỉ là một nhân viên phụ tá nhỏ nhoi tại môi trường học thuật lớn lao này, đă giúp tôi trưởng thành và hoàn thiện hơn so với chính ḿnh của hơn một thập niên trước đó. Tôi đă học được cách vượt qua những thiếu sót của bản thân bằng nguyên tắc ư thức và chấp nhận sự chưa hoàn hảo, kiên tŕ khắc phục các yếu kém, không so đo hay phê phán đồng nghiệp, ḥa đồng vào sự đa dạng. Tôi đă luôn trân trọng phẩm chất và thành quả, dù c̣n thiếu sót hay vấp váp khuyết điểm, của đội nhóm, đồng thời nghiêm túc hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao với tâm thế tích cực. Có lẽ nhờ vậy, tôi dần nhận ra giá trị cốt lơi của cuộc sống, ư nghĩa của sự cống hiến cho xă hội, và từng bước định h́nh con đường hợp lư để theo đuổi. Khi nh́n lại những sai lầm trong quá khứ, tôi không né tránh mà chú tâm sửa đổi. Trong môi trường Princeton, tôi đă không ngừng nỗ lực để trở thành phiên bản tốt hơn của chính bản thân.
*
Lang thang trên khuôn viên trường một lúc, tôi không giấu nổi xúc động khi bất ngờ gặp lại ba người đồng nghiệp cũ, những người bạn đă cùng tôi chia sẻ biết bao kỷ niệm và hoài băo trong suốt gần mười sáu năm làm việc tại một Viện Nghiên Cứu của trường. Cuộc hội ngộ bất ngờ như đánh thức cả một vùng kư ức tưởng chừng đă ngủ yên. Những câu chuyện năm xưa bừng lên trong tâm trí, rồi êm ái ùa về, miên man như một ḍng chảy dịu ngọt giữa nhịp đời đă trở nên phức tạp, nhiều đắn đo, dè dặt.
Chúng tôi nhắc lại những buổi hội thảo sôi nổi đầu thập niên 2010, những mùa lễ tốt nghiệp rộn ră tiếng cười và giọng nói, bao gương mặt có thể đă phai mờ theo năm tháng nhưng tiếng bước chân qua hành lang trong khoa vẫn như c̣n vang lên quen thuộc. Nhớ bao ánh mắt sinh viên cháy bỏng khát vọng như sắc hoa phượng rực rỡ tháng Năm ở quê xưa, rồi bàng hoàng ngơ ngẩn khi h́nh ảnh Sài G̣n cũ thoáng hiện lên giữa khuôn viên Princeton. Nhớ cả những cuộc hội ngộ chan chứa t́nh thân, nơi các thế hệ cựu sinh viên cùng nhau t́m lại quăng ngày thanh xuân tươi đẹp.
Trong một khoảnh khắc ngậm ngùi xót xa, chúng tôi cùng nhau tưởng niệm hai vị giáo sư rất tận tâm trong khoa đă rời cơi thế trong những năm tôi vắng mặt. Khi đi ngang qua văn pḥng cũ của họ, bước đi của tôi đă tŕ nặng như bị cầm giữ lại. Có một thoáng ngắn ngủi, tôi nghe tim ḿnh nghẹn ngào, ràn rụa hàng nước mắt tiếc thương.
Lúc dạo bước cùng các bạn quanh East Lake, chúng tôi hồi tưởng về những lễ hội đặc biệt đă tham dự. Trong khoảng thời gian cùng nhau đồng hành ngày trước, Woodrow Wilson School từng tổ chức 9 buổi tiệc trà tại Robertson Hall để chúc mừng 12 giáo sư, nghiên cứu viên, cựu sinh viên nhận giải Nobel Kinh Tế [10]. Những buổi lễ tràn ngập niềm hân hoan và gịn giă nhiều tràng pháo tay tán thưởng của sinh viên và nhân viên trong phân khoa. Sau đó, thường vào một ngày giữa mùa thu, ban giám hiệu thường đă vinh danh tất cả giáo sư đạt được những giải thưởng học thuật danh giá trong năm, như Nobel Prize trong các ngành khác như Khoa Học, Văn Chương, Vật Lư, Y khoa, Hóa Học, ..., Abel Prize, Fields Medal, hay Neustadt International Prize for Literature bằng một buổi tiệc cocktail trang trọng. Có năm, buổi tiệc thân mật toàn trường đă được tổ chức tại Scudder Plaza, nơi chúng tôi vừa dừng chân trước Robertson Hall.
Quang cảnh vừa thi vị vừa lịch lăm trong đêm tự hào ấy vẫn hiện rơ trong tâm trí tôi, như một bản ḥa ca đầy cảm xúc dưới bầu trời lấp lánh nhiều ánh sao. Đèn vàng ấm áp trang trí quanh Woodrow Wilson School, tiếng champagne bật nắp gịn giă tựa pháo giao thừa, và những câu chuyện gần gũi truyền cảm hứng từ các vị học giả kiệt xuất. Râm ran bao tiếng cười nói, tiếng nâng ly chúc tụng, và cả những giọt nước mắt xúc động trước niềm vui thành công.
Khi trời chập choạng tối, ánh đèn từ những khung cửa kính của Robertson Hall lan tỏa trên mặt hồ, thắp lên những gợn sáng lấp lánh giữa các quầng bọt nước trắng xóa liên tục nổi, tan quanh bệ tác phẩm điêu khắc, The Fountain of Freedom. Những tia nước không ngừng phun cao, mềm mại uốn lượn, tựa như vẽ các đường parabol huyền ảo trong không gian, trước khi nhẹ nhàng tan ḥa vào mặt hồ tịnh yên, như diễn tả ṿng luân chuyển vô định của sự trường tồn của thời gian và tri thức.
Trong khoảnh khắc những vị giáo sư được vinh danh trên thềm khoa, bóng họ đổ dài trên những bậc thang, ánh đèn vàng ấm áp bừng chiếu từng gương mặt cương nghị quyết đoán, như khắc ghi giây phút huy hoàng vào truyền thuyết Princeton. Trước muôn ánh mắt ngưỡng mộ, tôi đă linh cảm thấy điều kỳ diệu, dường như những nhà bác học tài hoa của trường đă sẵn sàng chinh phục sự vô tận của vũ trụ kỳ bí. Họ đang vững mạnh tiếp nối kỷ nguyên mà Albert Einstein từng đảo lộn quan điểm của nhân gian về vũ trụ.
Dưới bầu trời đầy sao đêm ấy, Robertson Hall -trụ sở của Woodrow Wilson School hiện lên như một ngôi đền tân cổ điển, trầm mặc và siêu thoát, soi bóng bên East Lake hiền ḥa lặng yên. Trước khung cảnh trữ t́nh đó, tôi đă tự hào suy tư: có lẽ không c̣n xa nữa, những nhân vật lỗi lạc của thời đại này sẽ dẫn dắt nhân loại vượt qua mọi giới hạn của cuộc sống hiện tại, mở ra những chân trời mới, đến những tinh cầu xa lạ tốt đẹp hơn, nơi hạnh phúc sẽ vượt ngoài tất cả những ǵ chúng ta từng biết trên trái đất.
*
Princeton University không chỉ là một trung tâm học thuật danh tiếng, mà c̣n sở hữu một kho báu sách vở, tài liệu, tranh vẽ, tượng điêu khắc, và các di vật khảo cổ quư hiếm rất hữu ích cho nhiều công tŕnh nghiên cứu của học giả và sinh viên. Trường có viện bảo tàng mỹ thuật, The Art Museum, khá lớn và một hệ thống thư viện phong phú, đa dạng, nổi bật nhất là thư viện Firestone. Thư viện Firestone là một trong những thư viện đại học tàng trữ số lượng sách và tài liệu khảo cứu đồ sộ bậc nhất thế giới. Lần đầu đặt chân vào Firestone, tôi đă choáng ngợp trước thế giới tri thức kỳ vĩ ngoài mức tưởng tượng. Những kệ sách cao ngất, trải dài bất tận, lưu giữ vô số tư liệu quư giá từ thời cổ đại đến hiện đại, tất cả được bảo quản cẩn thận và sắp xếp vô cùng hệ thống. Thủ tục mượn sách đơn giản, phương tiện sao chép tiện lợi, và cách bố trí nơi đọc sách, xem tài liệu thoải mái ở thư viện đă tạo nên một không gian thân thiện, sẵn sàng để hỗ trợ bất kỳ ai khao khát khám phá kho sách kỳ vĩ này. Và, không chỉ Firestone, Princeton c̣n có nhiều thư viện chuyên đề mang giá trị học thuật sâu sắc. Từ thư viện về Architecture, East Asian Arts, Humanities, đến International Affairs Relation, mỗi nơi đều là thiên đường cho những ai muốn t́m hiểu về di sản tri thức được lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Thêm vào đó, Mudd Library chuyên lưu trữ và hệ thống hóa nhiều bộ tài liệu lịch sử giá trị (Special Collecttions, trội nổi nhất là the 20th-century public policy papers) và Lewis Science Library là kho cất giữ các công tŕnh khoa học đặc thù (như Astronomy, Astrophysics, Chemistry, Computer Science, Engineering, Biology, Environmental Sciences...), rất tiện ích cho những bộ môn nghiên cứu khoa học tiên tiến.
Những năm ngày xưa, mỗi khi có việc phải lên thư viện Firestone t́m tài liệu để tham khảo, đôi lần đi giữa rừng sách báo, tài liệu cổ xưa đặc dày trên các kệ sách choán kín những khu vực rộng lớn của cả mấy tầng lầu và kho hầm kiên cố dưới mặt đất, tôi đă tự hỏi không biết có bao nhiêu công tŕnh vĩ đại được h́nh thành từ những trang sách ở các thư viện trong khuôn viên trường; Nơi mà tri thức không chỉ được lưu giữ, mà c̣n được hun đúc, phát triển để nuôi dưỡng tâm hồn của bao thế hệ sinh viên ưu tú và nhiều học giả tài hoa.
Điều khiến tôi tiếc nuối nhất trong lần trở về thăm trường là không thể vào xem triển lăm tranh vẽ và chiêm ngưỡng những bức tượng điêu khắc tại The Art Museum, nơi từng là chốn b́nh yên tôi thường t́m đến vào những ngày bị áp lực công việc đè nén nặng nề. Viện bảo tàng đă đóng cửa hơn ba năm để trùng tu, mở rộng, và theo kế hoạch, sẽ chỉ mở cửa trở lại vào cuối năm 2025.
Tôi đă từng trải qua những ngày ngồi thẫn thờ rất lâu trước màn h́nh máy tính khi đối diện chuỗi phương tŕnh bị vô nghiệm, những con số tính ra bị chệch khỏi biên độ lư thuyết. Kết quả mô phỏng (simulation) sau nhiều giờ phút chờ đợi không như mong đợi. Các giải đáp của vấn đề tưởng gần trong tầm tay chợt bỗng thành xa vợi. Sự bế tắc đẩy tôi vào trạng thái mệt mỏi, thất vọng, đôi khi tưởng đă cạn sức không thể tiếp tục. Tôi như bị mất b́nh tĩnh, ḷng trĩu nặng nhiều lo âu. Những lúc như vậy, tôi thường rời văn pḥng, thả bộ qua khu khuôn viên chính bên kia đường để đến viện bảo tàng. Không gian nghệ thuật tĩnh lặng ở đó như một chốn tạm trú có thể giúp tôi thả lỏng tâm trí, lấy lại sự điềm tĩnh, tinh thần tự tin để giải quyết vấn đề. Nơi pḥng tranh, tôi thường đứng thật lâu thưởng thức những khu vườn thanh b́nh của Claude Monet, để sắc xanh dịu mát của cỏ hoa thấm dần vào tâm trí rối bời. Tôi nh́n theo những đường cọ mănh liệt, nhiều xúc cảm của Van Gogh [11], như muốn được cuốn đi, thoát xa mọi áp lực. Có ngày, tôi không vào trong viện, chỉ ngồi ở băng ghế trong Prospect Garden, khu vườn nhỏ bên cạnh, lắng nghe tiếng chim hót, nh́n hoa nắng, thở hương thơm trong lành để tinh thần được nhẹ nhơm và cân bằng hơn.
Không phải lúc nào tôi cũng t́m ra lời giải cho công việc làm sau những buổi ghé xem tranh hay thăm vườn như thế, nhưng tôi thường trở về văn pḥng với một tâm thế khác, an yên và sáng suốt hơn. Dần dần, The Art Museum đă trở thành chốn thân quen, nơi tôi dễ dàng t́m lại sự cân bằng để tiếp tục công việc mỗi khi rơi vào trạng thái tinh thần bị quá căng thẳng. Nhưng cũng phải kể, cũng nhờ phương thức làm việc linh hoạt cởi mở trong khoa, qui luật hành chánh nơi đây không bắt buộc nhân viên phải hiện diện suốt buổi tại văn pḥng, các kỹ thuật viên có thể tham dự, ngay trong trường, các lớp học để bổ sung kiến thức hoặc trau luyện kỹ năng hữu dụng cho công việc làm. Thêm vào đó, đa số giáo sư chỉ đạo các dự án chỉ chú trọng đến phương cách triển khai và thành quả công việc của nhân viên, không xét nét theo dơi hay quan tâm đến sự vắng mặt một vài giờ của chúng tôi ở văn pḥng. Sự linh hoạt trong qui luật làm việc đă góp phần làm tăng hiệu suất của nhân viên, giúp các dự án được thực thi một cách sáng tạo và hiệu quả hơn.
Trong sinh hoạt thường nhật, ngoài các giờ học trong giảng đường, thư viện, hay công việc thực tập trong các pḥng thí nghiệm, khuôn viên Princeton luôn nhộn nhịp với những lễ hội và vô số sự kiện thường niên. Nổi bật hơn tất cả, có lẽ là dịp Alumni Reunions, có thể là lễ hội ngộ cựu sinh viên lớn nhất thế giới.
Hàng năm, cứ vào cuối mùa Xuân hay vừa đầu mùa Hạ là sắc đỏ cam kiên cường,
chói sáng như hào quang mặt trời, màu biểu tượng của Princeton University,
lại tưng bừng điểm tô khắp sân trường và xao động cả hàng phố của thị trấn
Princeton. Trong những ngày hội truyền thống ấy, mấy chục ngàn cựu sinh viên
từ khắp nơi trên thế giới đă háo hức trở về trường đoàn tụ, trong đó gồm cả
một ít nhân vật đă tốt nghiệp một, hai thập niên trước khi tôi chào đời.
Không quản ngại tuổi tác hay địa vị, họ luôn tự hào khoác lên những bộ trang
phục tô vẽ các h́nh ảnh độc đáo mang dấu ấn riêng của lớp họ năm xưa, nô nức
hân hoan đi lại trên sân trường. Mọi người thân t́nh chuyện tṛ, bông đùa,
châm biếm, nghich ngợm, vui cười như được trở lại những năm tháng thanh xuân
tươi đẹp mà họ đă từng trải qua ở đây. Dưới ánh sáng rực rỡ của pháo hoa
được thả gần như suốt đêm hội, tất cả cựu sinh viên, dù khác biệt tuổi tác,
vị thế xă hội, sự nghiệp khoa học, hay sở hữu vật chất, đă luôn nhiệt t́nh
ḥa đồng cùng nhau trong các tṛ chơi hài hước, những bước nhảy tập thể vui
nhộn, và cùng hát ḥ những ca khúc đoàn viên ngập tràn cảm xúc.
Những câu lạc bộ ẩm thực lâu đời của Princeton là nơi lưu giữ nhiều kỷ niệm của sinh viên. Các hội quán ấm cúng này không đơn thuần là nơi dùng bữa, mà c̣n là chốn vun đắp t́nh bạn tri kỷ, nơi các sinh viên cùng nhau chia sẻ nhiều sinh hoạt giải trí, thực tập, thể thao ngoài giờ đến lớp học. The Triangle Club, nơi khởi đầu của một số diễn viên hài và nghệ sĩ tài năng của Hoa Kỳ; The Princeton University Band với những màn tŕnh diễn mang phong cách nghệ thuật khác nhau, đầy ngẫu hứng. Tất cả đă góp phần tạo nên một bản sắc riêng, một Princeton không chỉ thanh lịch trong những công tŕnh kiến trúc, uyên bác về học thuật, mà c̣n muôn thuở là nơi yên b́nh, thân ái trong tâm tưởng của những người đă từng dừng bước nơi đây.
Những năm tháng xa trường, h́nh ảnh khuôn viên Princeton vẫn thường bất chợt ùa về trong tâm trí tôi như một thước phim chậm tái hiện từng địa điểm quen thuộc, từ khu văn pḥng tĩnh lặng, góc thư giăn thân thiện trong khoa, cảnh tượng giảng đường sôi động ngày hội thảo, đến những sân gạch luôn vang tiếng chim gọi nắng sớm. Những lễ hội quan trọng cũng hiện về thật rơ nét: ngày ra trường tưng bừng kèn trống trên sân Cannon Green, những cuộc hội ngộ đầy hoài niệm tại pḥng triển lăm trong Alexander Hall... Mỗi không gian, mỗi sự kiện đều mang sắc thái sống động riêng, kết tinh những trải nghiệm khó quên, góp phần tạo nên bức tranh đa dạng của sinh hoạt đại học.
*
Không chỉ là nơi gắn liền với bao kỷ niệm của từng thế hệ sinh viên, khuôn
viên Princeton c̣n thay đổi kỳ diệu theo mùa, ôm ấp kư ức của những mối t́nh
đầu trong sáng cùng bao xúc cảm dại khờ tuổi trẻ. Từ mùa thu lăng mạn lá
rơi, sang mùa đông băng giá tuyết phủ, rồi mùa xuân xanh biếc chồi lộc, đến
mùa hạ thơm nồng hương nắng, mỗi thời điểm đều mang vẻ đẹp riêng, đem lại
luồng sinh khí mới, nuôi dưỡng tinh thần, khơi gợi tư duy, rèn luyện khả
năng thích nghi, và bồi đắp sự sáng tạo trong bao thế hệ sinh viên trẻ. Chu
kỳ tuần hoàn bất tận của đất trời không chỉ tô điểm thêm sự phong phú cho
cảnh sắc Princeton, mà c̣n trở thành một phần không thể thiếu trong những
hoài niệm đẹp đẽ của tôi. Hàng năm, khi lá ngoài phố chuyển sang sắc vàng rực rỡ dưới những tán cây cổ thụ, khi bầu trời xanh đến nao ḷng, những dải mây lụa lả lướt bay lượn, và gió không hờ hững xa cách mà mịn mát mơn man từng vệt xước của thời gian trên những pho tượng bạc màu già nua, th́ cũng là lúc mùa thu êm ái trở về Princeton. Nhạc thánh ca vang vọng qua những mái ṿm kư túc xá, lay động mấy chiếc lá khô lác đác trên những băng đá trong các sân courtyard, báo hiệu mùa nhập học mới.
Mùa thu cuối cùng của thập niên 1990 cũng là mùa đầu tiên tôi đặt chân vào khuôn viên trường, khởi đầu cho mười sáu năm làm việc đầy ư nghĩa trong một giai đoạn mưu sinh tất bật của cuộc đời. Tôi đă ngỡ ngàng và xúc động trước vẻ đẹp b́nh dị, tao nhă, và thanh tịnh nơi đây.
Những sáng mùa thu đầu tiên đi làm, trên lối đi bộ từ nhà đậu xe đến văn pḥng khoa, tôi thường bị mê hoặc bởi lớp sương bảng lảng phủ mờ pho tượng John Witherspoon màu xanh lam trầm mặc. Pho tượng nổi bật giữa khoảng sân lát gạch đá xám, đĩnh đạc trước ṭa nhà East Pyne Hall cổ kính sau bờ tường sắc hoa chuối u hoài. Khung cảnh như một lát cắt của thời gian, nơi pho tượng và ṭa nhà cùng lặng yên lưu giữ bao kư ức tinh khôi, nhiều ước nguyện tuổi trẻ giữa sân trường đầy lá vàng rụng từ những cây cổ thụ chuẩn bị khép lại một chu kỳ hiện hữu.
Biết bao cuộc đời, biết bao câu chuyện đă lặng lẽ đi qua nơi đây, như những chiếc lá, khi c̣n xanh tươi, lúc úa vàng rồi thầm lặng rơi rụng, tan biến vào ḍng chảy vô tận của thời gian. Đôi khi, chỉ một khoảnh khắc tương ngộ t́nh cờ hay thoáng qua cũng có thể vương lại h́nh bóng, dư âm đâu đó quanh bệ pho tượng ngoài sân hay trên những hành lang thư viện, mấy góc giảng đường của East Pyne Hall, nơi hầu như sinh viên nào cũng từng bước qua trong năm đầu tiên vào ngưỡng cửa đại học.
Hạnh phúc và khổ đau, vinh quang và tủi nhục luôn song hành, tạo nên nhịp thăng trầm của đời sống. Nhưng giữa không gian bác cổ này, có một điều dường như bất biến, mùa thu muôn thuở là mùa nhập học, mùa của hy vọng, của những khởi đầu, nơi mà con đường vươn đến đích điểm cuộc sống luôn được chăm chút và tưới tẩm bởi tinh thần tri thức.
Có những buổi sáng trời lất phất mưa nhẹ, không gian se lạnh khiến sắc lam trên pho tượng Witherspoon như dịu lại, xanh hơn, nổi bật bên những mái ṿm đẫm hơi nước. Rừng lá vàng thắm vây quanh sân, tạo nên sự tương phản mê hoặc giữa gam màu xanh lam của pho tượng và nền lá hỏa hoàng rực rỡ, cảnh sắc bàng bạc phong cách hội họa của Van Gogh. Người họa sĩ tài hoa ấy cũng từng say mê sự ḥa quyện giữa sắc xanh lam và màu vàng thu, điều mà sáng hôm ấy tôi chợt nhận ra. Trong một lá thư gửi người em trai thân thiết, Theo, ông từng viết: “Khi những chiếc lá bắt đầu rụng, tất cả những tán lá đều chuyển sang màu vàng, nổi bật trên nền trời xanh tuyệt đẹp.” và “Màu vàng đáng yêu vô cùng, v́ đó là biểu tượng của vầng thái dương.” [12]
Nh́n sắc vàng mênh mang trải khắp vuông sân, thấp thoáng giữa màn sương là pho tượng xanh lam trầm mặc, tôi thoáng nhớ đến sự kết hợp kỳ ảo của hai gam màu này trong những bức tranh đặc sắc của Van Gogh từng được xem như Starry Night, Wheatfield Under Thunderclouds, The Sower, và Vase with Irises Against a Yellow Background. Trong tranh ông, ánh vàng rực rỡ ôm trọn hoặc đan xen cùng những mảng xanh sâu lắng, tạo nên một vẻ đẹp vừa hoang dă, vừa u hoài. Giây phút ấy, tôi bỗng ngẩn ngơ nh́n quanh, tưởng như vừa thấy bóng dáng Van Gogh cúi ḿnh phóng cọ, thổi hồn vào cảnh trí thu thần thoại nơi đây.
Rồi mùa thu càng ngày càng buồn bă hơn. Lá rụng mỗi lúc một nhiều. Đi qua courtyard tôi luôn nghe lá rơi nhẹ nhàng trên nền gach và bước chân ḿnh xạc xào nhịp thu cô liêu. Đôi lúc, tôi c̣n bồi hồi nhớ da diết mùa lá tràm rụng ngập sân trường trung học thuở nhỏ. Tiếng lá rơi luôn lay thức bao kỷ niệm tưởng đă ngủ yên trong tâm trí. Buổi trưa vào giờ nghỉ, dưới những tán cây đă thưa lá hay trên chiếc băng ghế cũ kỹ quanh courtyard của Robertson Hall, nếu không bận suy tưởng về công việc, tôi thường ngồi đọc sách một ḿnh tại góc khuất của Scudder Plaza, tận hưởng cái lạnh se sắt dễ chịu, an yên trong ư nghĩ khu vườn cuối thu này chỉ c̣n lại ḿnh tôi và những trang chữ, giữa thềm nắng lá rơi đầy.
Và tôi cũng đă từng cảm nhận:
… mùa đang rớt rơi theo lá vàng… (Buồn Tàn Thu – Văn Cao).
Rồi thu cũng tàn, ngày ngắn lại hẳn. Đất trời chuyển mùa, những cơn gió gầm gào se lạnh đưa vạn vật trên sân trường vào giấc ngủ đông.
Mùa đông và tiếng vọng kư ức
Nhiều buổi chiều muộn rời giảng đường, tôi bước qua khoảng sân gần Shapiro
Walk vắng lặng, hai pho tượng đứng trơ lặng giữa courtyard không c̣n bóng
người qua lại. Tuyết phủ trắng xóa các lối đi, bám dày trên những hàng cây
khẳng khiu nh́n như những cánh tay gầy guộc vươn lên chống đỡ gió lạnh. Các
ṭa nhà cổ kính ch́m khuất trong màn sương mờ đặc, như thể bị đẩy lùi vào
một miền xa. Cảnh vật trước mắt gợi nhớ về một thế giới cổ tích tĩnh lặng,
nơi thời gian dường như đă ngưng đọng từ lâu. Thi thoảng, mặt hồ East Lake
nhẹ phả lên một làn hơi mỏng manh, tựa như nhịp thở chậm răi và lặng lẽ của
thiên nhiên đang say ngủ giữa giá băng. Khi quán đóng cửa, họ thân mật d́u nhau bước qua những con đường tuyết ẩm, cảm nhận sự đồng hành ấm áp. Trong cái cơ hàn của gió đông, bước chân họ như vững vàng hơn, nỗi cô đơn được khỏa lấp, và những lời tâm sự luôn được đón nhận, lắng nghe. Đêm đông vẫn giá buốt, nhưng giữa những bước chân bên nhau, hơi ấm của đồng cảm và thấu hiểu đă len lỏi, ḥa quyện cùng nhịp đập chậm buồn của mùa đông.
Mỗi buổi sáng đến Princeton, sau khi đậu xe, tôi chậm răi bước qua lớp băng mỏng đông cứng trên khung cửa dẫn vào lối đường tắt đến Scudder Plaza. Chạm tay lên cánh cửa cóng lạnh, cảm giác như có một luồng điện giá buốt chạy dọc đầu ngón, như nhắc tôi ḿnh vẫn đang hiện hữu, tất bật mưu sinh, dù tâm trí nhiều khi đă phiêu du về một chốn xa mơ hồ. Tôi bước vội dưới hàng mộc lan trơ trụi khẳng khiu, hướng về bậc thềm lên cửa chính của Robertson Hall, ngang qua mặt hồ East Lake c̣n yên ắng trong màn sương sớm. Nắng đông mỏng manh trải lên mặt hồ một màn sáng nhạt, như một trang ảnh lờ mờ những mảnh kư ức cũ. Đâu đó, tiếng chim lạc loài chao cánh, soi bóng xuống mặt nước tĩnh lặng. Có lẽ, con người cũng như cánh chim kia, suốt đời mải miết bay t́m về miền kư ức, nơi vương vất bóng h́nh của một thời đă qua. Sao ta cứ măi đi t́m chính ḿnh trong những phản chiếu mờ ảo của quá khứ, trong ánh mắt của một người từng thương mến, trong một nơi đă hóa “chốn xưa,” và ảo tưởng như vẫn có ai đó mỏi ṃn chờ ta quay về?
Hồi chuông từ nhà nguyện Chapel đều đặn vang lên lúc bảy giờ sáng, ngân nga giữa sương sớm, khởi động nhịp sống thường nhật. Âm thanh ấy không chỉ đánh thức cả khuôn viên trường, mà c̣n như gửi lời nhắc dù cuộc đời có những mùa đông khắc nghiệt, chỉ cần giữ ḷng an tĩnh, mở rộng ṿng tay, và sống với trái tim nhân hậu, ta luôn có thể vượt qua mọi gian khó. Tiếng chuông thanh thoát ngân cao, lan xa rồi tan vào những phiến sương bảng lảng khắp không gian trường. Khi bước đi trong giá lạnh, ta mới hiểu giá trị của hơi ấm. Khi trải qua cô đơn, ta học cách ǵn giữ t́nh thân. Nhờ vượt qua những ngày đông nghiệt ngă đầu tiên, mà bao thế kỷ trước, những người hành hương trên con tàu Mayflower [13], và cả con cháu họ sau này, mới thấu hiểu ân huệ trời đất, quư trọng nghĩa t́nh và thấm sâu chân lư: khi biết nương tựa và đùm bọc nhau, con người có thể tồn tại và phát triển. Nơi đây vẫn hiện hữu những điều kỳ diệu của sự sống, nơi ḷng người mở ra để đón nhận, nơi dị biệt được san lấp, nơi yêu thương được vun đắp, nơi những đóng góp chân thực tiếp nối những dấu chân vàng của bao nhà khoa học tài hoa đă từng góp phần làm thay đổi nhân loại.
Mùa Xuân tuôn trào ư chí vươn dậy
Hơi lạnh tan loăng dần. Không gian thôi se sắt. Mùa đông âm thầm rút lui như người khách lẳng lặng rời ga cuối của cuộc hành tŕnh. Tiếng chuông nhà thờ ḥa vang trong gió, lan tỏa giữa bầu trời rộng mở. Mây trắng mềm mại như những dải lụa lững lờ trôi trên nền trời xanh biếc. Ánh nắng đầu ngày bỗng rực vàng, dịu dàng trải sáng những lối gạch trong khuôn viên trường. Ngay thời khắc ấy, sân trường êm ái bước vào mùa xuân.
Trời trong mây bạc. Cỏ hoa xanh mướt trở lại, cảnh sắc bừng lên một vẻ khoáng đạt, trong trẻo diệu kỳ. Trên những cành khô tưởng đă cạn kiệt sinh lực, chồi non mơn mởn vươn lên, căng tràn nhựa sống. Những ṿm mộc lan thơm ngát phủ hồng khắp Scudder Plaza, từng hàng anh đào nối nhau nở rộ dọc theo mọi lối đi quanh khuôn viên Princeton. Cảnh vật như bước vào một vũ khúc rực rỡ, tràn ngập sắc màu hạnh phúc, dặt d́u chuyển ḿnh, phô diễn vẻ thanh tân, tươi mới, ngoạn mục của cỏ cây đơm hoa, trổ lá, bay múa rộn ràng khắp chốn.
Tôi vẫn nhớ cảm giác bồi hồi xao xuyến khi bắt gặp những cánh hoa đầu tiên thấp thoáng sau chuỗi ngày đông ảm đạm. Như thể cả khuôn viên trường và những con phố bên ngoài đều đang ḥa chung nhịp điệu hân hoan của một khởi đầu mới, bắt đầu bằng sự tuôn trào của ư chí vươn dậy, của sự sống hồi sinh mănh liệt trong niềm vui và hy vọng.
Thiền sư Thích Nhất Hạnh, trong những năm 1961, 1962 khi nghiên cứu về Thần
học, Tôn Giáo ở Princeton đă xúc động trước vẻ tưng bừng rộn ră của mùa xuân
đến với khuôn viên trường và hành trạng của Thầy đă được các học tṛ thuật
lại trong tác phẩm “Đi T́m Mùa Xuân” như sau: “Chính tại Princeton,
lần đầu tiên trong đời Thầy thấy được cảnh tượng đất trời chuyển ḿnh rơ
ràng như vậy, từ mùa thu sang mùa đông, từ mùa đông sang mùa xuân. Và Thầy
đă hiểu được các từ “Mùa rơi” (Fall) hay “Mùa tuôn dậy”
(Spring) được dùng trong tiếng Anh.” [14] Một tiếng sấm Xuân vừa chấn động Khắp nơi cây cối nẩy mầm non.
Trong bài Trường ca Avril mà Thầy có cảm hứng sáng tác vào mùa xuân sau này cũng có câu: Tôi về khi vũ trụ đang chuyển ḿnh trong mùa tuôn dậy...
... Với sự thực tập hơi thở chánh niệm, Thầy thực sự có cái thấy sâu sắc với sự sống mầu nhiệm trong giây phút hiện tại. Những chứng nghiệm tâm linh trong các buổi thiền quán và sau những buổi thiền hành suốt giai đoạn sống ở Princeton đă được Thầy kể lại chi tiết trong tác phẩm Nẻo Về của Ư.” [15]
Th́ ra, trong gần hai năm lưu trú tại kư túc xá của Theological School, thiền sư, khi ấy c̣n là một nhà tu trẻ, đă nhiều lần đơn độc thiền hành trong khuôn viên Princeton, chuyên tâm thực hành chánh niệm. Sau này, khi đă trở thành một học giả và nhà lănh đạo tinh thần có tầm ảnh hưởng thế giới, thiền sư đă lan tỏa tinh thần sống tỉnh thức vào đời sống thường ngày: tỉnh thức từ mỗi bước chân, mỗi bữa ăn, đến từng khoảnh khắc hiện tại, như một cách để tự chuyển hóa khổ đau, nuôi dưỡng b́nh an và t́nh yêu cuộc sống. Từ những buổi thiền hành đơn độc nơi đây, ông đă nhận ra hạnh phúc và an yên không ở đâu xa, mà bắt đầu từ giây phút đang sống.
Thiền sư cũng từng dạy: cái chết không phải là sự mất đi, mà là sự tiếp nối của sự sống. Trong các bài pháp thoại và trước tác của ḿnh, ông luôn nhấn mạnh một bí quyết giản dị mà sâu xa để có hạnh phúc: sống trọn vẹn trong thực tại, với t́nh thương, ḷng biết ơn và sự trân quư đối với những ǵ đang hiện hữu quanh ta.
Tôi ngồi lặng trên băng đá trong courtyard của Brown Hall, nơi có lẽ ông từng nhiều lần dừng chân ch́m sâu trong suy tưởng. Nhớ ông vừa viên tịch đầu năm 2022, tôi không khỏi xúc động. Có thể chính tại nơi này, hơn nhiều thập kỷ trước, ông từng trăn trở về một nền Phật giáo Việt Nam mới, suy tư về quê hương ch́m đắm trong chiến tranh, và khẩn thiết kêu gọi ḥa b́nh cho đất nước cũng như cho các bên tham chiến.
Dù chưa từng gặp ông ngoài đời, và ư thức cái chết không phải là điểm chấm hết, như ông từng dạy, tôi vẫn không tránh khỏi cảm giác hụt hẫng, như thể bị đẩy vào một khoảng không lớn, khi nghĩ ông không c̣n hiện diện nơi cơi tạm này. Tôi cảm nhận sự mất mát ấy rất sâu sắc. Nhiều nơi trên thế giới đă tôn vinh ông như một trong những bậc thầy lớn của đạo Phật trong hơn hai ngàn năm qua, người đă khơi mở những nguyên lư sống thiết yếu mà Đức Phật để lại, và hướng dẫn con người hiện đại t́m lại con đường tỉnh thức giữa bao biến động xă hội, mà vẫn giữ vững phẩm chất và đạo hạnh của người tu tập.
Giữa ḍng đời cuộn xoáy, đầy biến động và bất trắc, làm sao ta có thể sống một cách thảnh thơi, tự tại? Mỗi người đều mang trong ḿnh một cơi riêng, như những nỗi niềm sâu kín, những vết thương chưa lành, hay những giấc mơ c̣n dang dở. Dù bị cuốn theo ḍng xoáy của đời hay vấp ngă giữa bao va đập, vẫn luôn có một nỗi day dứt âm thầm níu kéo: “Cơi về” của ḿnh là đâu? Là nơi an yên, tĩnh tại hay là một miền khổ lụy mà ta không thể tránh? Nếu có thể lựa chọn, làm sao biết được con đường nào là đúng, lối rẽ nào sẽ dẫn đến an lạc? Có lẽ, trong vô vàn điều không thể nắm bắt, thứ quư giá nhất vẫn là những khoảnh khắc tĩnh tâm ngắn ngủi, nhẹ như hơi thở, mỏng như khói sương, nhưng sâu lắng như một lời cầu nguyện ở tận cùng tâm thức.
Hoa vàng và mùa hạ tĩnh lặng
Rồi mùa xuân cũng dần lùi bước, để lại đằng sau những cánh hoa nhạt phai rơi nhẹ như c̣n tiếc nuối, nhường chỗ cho mùa hè rực rỡ bước đến, mùa của ánh sáng chan ḥa, của những ngày dài ngập nắng và những câu chuyện vui nhộn dưới các tán cây xanh thẫm.
Mùa hạ, bầu trời trong vắt, nắng vàng óng ả khiến khuôn viên trường luôn bừng sáng. Nhưng trái ngược với cảnh sắc rực rỡ ấy, đây lại là khoảng thời gian Princeton trở nên tĩnh lặng, bởi phần lớn sinh viên đă rời trường. Họ tham gia các trại hè hoặc công tŕnh thiện nguyện do trường tổ chức, đi thực tập tại các cơ quan chính phủ hay công ty công nghệ nếu được tài trợ, hoặc trở về quê hương. Gần một phần tư sinh viên của trường đến từ các quốc gia khác trên thế giới, và mùa hè thường là dịp duy nhất trong năm họ có thể về thăm gia đ́nh, đồng thời thực tập kiến thức, rèn luyện kỹ năng chuyên môn qua các dự án thực tiễn tại quê nhà.
V́ nhịp sinh hoạt trong trường chậm lại đôi chút vào mùa hè, các nhân viên
kỹ thuật cũng được khuyến khích trau dồi chuyên môn bằng cách tham dự các
hội thảo chuyên đề. Nội dung các lớp dành cho nhóm chúng tôi thường xoay
quanh cách viết báo cáo khoa học, nguyên tắc tŕnh bày seminar, phương pháp
triển khai hệ thống lập tŕnh, quy tắc thiết kế đồ họa khoa học, và phương
cách liên kết số liệu, đồ họa địa lư đa chiều (Geographic Information System
-GIS), và biểu đồ để phân tích không gian. Những đề tài này thường xuyên
được giáo sư và chuyên viên mở rộng, dùng thí dụ cụ thể từ các đồ án trong
trường, nên những workshops họ hướng dẫn luôn lôi cuốn sự tham dự đông đảo
của nhân viên đảm nhiệm việc tính toán.
Màu vàng của hoa, của nắng hè, với tôi, cũng là biểu tượng của trí tuệ và
ánh sáng tâm linh. Trong văn hóa Phật giáo, hoa hoàng yến c̣n mang ư nghĩa
yêu thương, đoàn kết, và hơn hết là tinh thần ḥa hợp, một vẻ đẹp ẩn sâu,
dịu dàng mà bền vững. *
Nhưng Princeton không chỉ bao gồm những lễ hội ư nghĩa, những thời khắc
chuyển mùa kỳ diệu của xuân, hạ, thu, đông, những khu vườn tưởng niệm u
hoài, những kỹ năng công nghệ vượt trội, những chủ đề tranh luận đi trước
thời đại, những thành quả khoa học kiệt xuất. Đằng sau vẻ đẹp cổ kính, nét
trang trọng, phong cách lịch lăm, và khuôn viên thanh b́nh ấy, nơi từng viên
gạch, từng hàng cây đẫm màu thời gian, c̣n có những câu chuyện mang sắc thái
kỳ lạ, mơ hồ, đôi khi rợn ngợp như đến từ những giấc mơ không rơ thật giả.
Và cả những chuyện nghe qua tưởng như lẩn thẩn, kỳ quặc, nhưng vẫn âm thầm
lan truyền qua các lời rỉ tai. Như chuyện về một ông cụ tóc bạc phơ, trông
rất giống nhà vật lư học phát minh thuyết tương đối, thường xuất hiện trên
lối đường gạch mang tên Einstein Walk trên lối vào khuôn viên trường. Người
ta kể ông chơi đùa và dạy toán cho mấy đứa trẻ tiểu học, dùng những cách
giải tắt rất tài t́nh, rồi vui vẻ nhận kẹo đủ màu làm phần thưởng.
Một câu chuyện truyền kỳ đầy tự hào mà sinh viên Princeton luôn hào hứng kể lại là lá cờ mang hai màu đỏ cam và đen, biểu tượng của trường, đă từng được một cựu sinh viên đặt trên mặt trăng trong chuyến du hành lịch sử vào vũ trụ năm 1969.
Người tạo nên dấu ấn ấy là Charles Conrad, sinh viên tốt nghiệp ngành kỹ thuật hàng không (aeronautical engineering) năm 1953. Ông không chỉ theo đuổi giấc mơ chinh phục không gian mà c̣n trở thành một trong chín phi hành gia tiên phong của Hoa Kỳ trong dự án Gemini. Định mệnh đưa ông tham gia các sứ mệnh Apollo trong thập niên 1960, đến năm 1969, ông là phi hành gia trưởng của Apollo 12 và trở thành người thứ ba trong lịch sử đặt chân lên mặt trăng.
Mang theo niềm tự hào dành cho alma mater [16], Conrad đă đem năm lá cờ của
trường Đại học Princeton lên vũ trụ. Khi bước xuống bề mặt của mặt trăng,
ông cắm lá cờ Hoa Kỳ, nhưng không chỉ vậy, ông c̣n để lại một lá cờ nhỏ hơn
mang biểu tượng trường Princeton, như một dấu ấn riêng biệt trên lớp bụi
không gian.
*
Mỗi lần nhớ về Princeton sau khi đă rời xa, ḷng tôi lại dậy lên một nỗi hoài niệm dịu êm, như một quyển sách yêu dấu đă khép lại, nhưng từng trang vẫn in đậm trong kư ức, măi măi không nḥa.
Tuy nhiên, trong lần trở về thăm trường lần này, tôi cảm thấy tiếc nuối v́ không thể gặp lại Adela—cô học tṛ từng cùng tôi tham gia một dự án với giáo sư A.D., cũng là người hướng dẫn luận văn tốt nghiệp của cô. Tôi quen biết Adela khoảng ba năm trước khi rời trường. Khi ấy, cô đang theo học chương tŕnh Thạc sĩ Khoa học ngành Kinh Tế và cần phân tích một số bộ dữ liệu mà tôi từng sử dụng trong các dự án, để viết hai báo cáo khoa học tích lũy tín chỉ tốt nghiệp.
Chúng tôi đă có nhiều dịp làm việc chuyên sâu và dần trở nên thân thiết. Adela là người nhập cư đến từ Argentina, hiện đang học năm cuối chương tŕnh Tiến sĩ tại Washington State University, bên bờ Tây Hoa Kỳ. Cô và tôi từng nhiều lần chia sẻ với nhau về thân phận lưu lạc và nỗi nhớ quê hương. Không gặp được cô lần này khiến tôi day dứt măi. Trong những năm tháng rời xa Princeton, tôi đă từng rất nhớ Adela. Tôi luôn thầm mong một ngày nào đó, sau khi tốt nghiệp, cô sẽ chọn giảng dạy tại một trường đại học.
Khi đến khu Graduate Student Quadrangle, tôi đứng lặng nh́n vào góc từng là chỗ riêng của Adela. Một cảm giác khó tả dâng lên khiến tôi không nỡ rời đi. Tôi ngồi xuống, bồi hồi viết cho cô vài ḍng chân t́nh:
Dear Adela,
There are places one might pass through only once and leave behind without a second thought. Then, there are those rare places that stay with us, woven into the fabric of our hearts, no matter how far we go or how many years pass. For me, Princeton is such a place.
Sixteen years there gave me more than just a workplace, it gifted me a home for my thoughts, a sanctuary for my soul, and a vivid world of learning and kindness intertwined. Each day was a privilege, stepping into those hallowed grounds where ancient trees stood as guardians, moss-draped rooftops whispered stories, and students’ lively footsteps infused the air with promise and aspiration. These memories are not just vivid—they are alive, as if they happened only yesterday.
Now, as my journey leads me elsewhere, I find myself carrying a quiet, yet profound wish: to someday return. To sit once more in a familiar corner of the library, enveloped by its tranquil embrace; to hear the gentle echo of chapel chimes; and to see the bright faces of new students ready to shape their own inspiring paths, just as you did.
More than anything, I hope Princeton continues to be a beacon—not only nurturing brilliant minds but also cultivating compassionate hearts. May it forever send forth individuals carrying the radiance of knowledge and the warmth of empathy, ready to make a difference in the world.
If you ever return to Princeton, walk those old paths slowly. Perhaps, in the whisper of the wind, you’ll catch the gratitude and affection I’m sharing with you today.
Affectionately,
Thư
Cẩn thận xếp tờ thư cùng tấm post card có h́nh East Lake trước Robertson Hall, tôi bỏ phong b́ vào thùng thư chuyển đi tại góc hành lang của khoa. Tiếng nắp hộp khẽ vang lên, khép lại nỗi niềm chưa kịp thốt thành lời.
Vũ Thị Ngọc Thư (mùa Xuân 2025) _______
Chú Thích
[ 1] Einstein là Albert Einstein (March 14, 1879 – April 18, 1955), nhà Vật Lư Học tài hoa Albert Einstein | Biography, Education, Discoveries, & Facts | Britannica
Oppenheimer là J. Robert Oppenheimer (April 22, 1904 – February 18, 1967), nhà Vật Lư Học chỉ đạo việc thiết kế và chế tạo thành công bom nguyên tử J. Robert Oppenheimer - Simple English Wikipedia, the free encyclopedia,
Madison là James Madison (March 16, 1751 – June 28 1836) cựu sinh viên, cựu President của Princeton University, và cũng là Tổng Thống thứ IV, một trong những nhà lập quốc tài giỏi của Hoa Kỳ. Ông được nhắc đến như người có ảnh hưởng sâu rộng đến việc lập kế hoạch và phê chuẩn Hiến Pháp đầu tiên của Hoa Kỳ.
Fitzgerald là F. Scott Fitzgerald (September 24, 1896 – December 21, 1940) cựu sinh viên Princeton University và nhà văn Hoa Kỳ nổi tiếng F. Scott Fitzgerald - Wikipedia
[ 2] Claude Monet (November 14, 1840 – December 5, 1926) là họa sĩ danh tiếng người Pháp, một trong những người sáng lập trường phái ấn tượng và là họa sĩ nhất quán và nhiều tác phẩm nhất của phong trào triết học miêu tả những nhận thức của con người trước thiên nhiên, đặc biệt khi được áp dụng để vẽ phong cảnh ngoài trời.
[ 3] Đàn organ Mander-Skinner tại Nhà nguyện trong Chapel tại trường Đại học Princeton là một nhạc cụ nổi bật và có ư nghĩa lịch sử với 8.000 ống, nổi tiếng với âm thanh phong phú và thiết kế tinh xảo. Đây là một loại đàn organ cổ điển, thuộc ḍng nhạc cụ phím, nổi bật với việc sử dụng các ống âm thanh để tạo ra âm thanh thay v́ âm thanh điện tử như trong các loại đàn organ hiện đại. Đây là một dạng đàn organ khá phổ biến trong nhiều nhà thờ và các buổi ḥa nhạc, đặc biệt trong nhạc cổ điển.
[ 4] Institute of Advanced Study (IAS) là một trung tâm nghiên cứu lư thuyết cao cấp có trụ sở tại Princeton, New Jersey, Hoa Kỳ. Được thành lập năm 1930, IAS được biết tới như là viện nghiên cứu lư thuyết nổi tiếng thế giới, nơi làm việc của nhiều nhà khoa học châu Âu lánh nạn Thế Chiến thứ hai như Albert Einstein, John von Neumann và Kurt Gödel.
[ 5] H́nh ảnh về một số sinh hoạt của Einstein với cộng đồng ban giám hiệu, giáo sư, và sinh viên trường Princeton: https://dpul.princeton.edu/einstein-and-princeton/feature/princeton-university
[ 6] John Forbes Nash Jr. - Wikipedia
[ 7] John Nash | Biography, Game Theory, Nobel Prize, & Facts | Britannica
[ 8] John F. Nash Jr. – Facts - NobelPrize.org
[ 9] A Beautiful Mind (the book)
[10] Giáo sư, Nghiên cứu viên, hoặc cựu Sinh viên và năm được giảỉ Nobel về Economics) thuộc trường Đại Học Princeton trong những năm 1999-2015 (giai đoạn tác giả làm việc tại Princeton University):
James Heckman – 2000 Michael Spence – 2001 Daniel Kahneman – 2002 Clive Granger – 2003 Robert Aumann – 2005 Eric Maskin – 2007 Paul Krugman – 2008 Christopher Sims – 2011 Thomas Sargent – 2011 Lloyd Shapley – 2012 Jean Tirole – 2014 Angus Deaton – 2015 (based on: List of Nobel laureates affiliated with Princeton University as alumni or faculty - Wikipedia )
[11] Van Gogh (March 30, 1853 – July 29 1890) danh họa người Hà Lan Vincent van Gogh - Wikipedia
[12] Van Gogh's Letters - Van Gogh Museum
[13] Mayflower là một chiếc tàu buồm xuất phát từ Anh quốc đă chở một nhóm gia đ́nh người Anh, được gọi là những người hành hương, từ Anh đến Tân Thế giới vào năm 1620. Hành tŕnh này đă đưa họ đến việc thành lập thuộc địa New England đầu tiên tại Plymouth, Massachusetts. Con tàu dài khoảng 24 feet (24 mét) và rộng 7,3 mét (24 feet), có khả năng chở khoảng 180 tấn hàng hóa. Mayflower có ư nghĩa quan trọng trong lịch sử Hoa Kỳ v́ nó tượng trưng cho hành tŕnh t́m kiếm tự do tôn giáo và sự thành lập một xă hội mới của những người hành hương (theo Mayflower - Wikipedia )
[15] https://universityarchives.princeton.edu/2021/04/princetons-east-college-horses-cannons-and-ghosts/
[16] Alma mater (tiếng Latinh: alma mater) là một cụm từ tiếng Latinh mang tính ẩn dụ, có nghĩa là "người mẹ nuôi dưỡng". Cụm từ nhân cách hóa một ngôi trường nơi người nào đó đă theo học hoặc tốt nghiệp. (theo Alma mater – Wikipedia tiếng Việt)
[17] https://paw.princeton.edu/article/pete-conrad-53-princetons-man-moon
|
