|
CUỘC PHIÊU LƯU VĨ ĐẠI CỦA ÂM NHẠC Kurt Pahlen Nguyễn Phú Yên dịch
CHƯƠNG I
ÂM NHẠC TRONG ĐỜI SỐNG
NHÂN LOẠI Mọi đời sống đều có sự vang dội của nó. Một thế giới âm thanh và tiếng động bao quanh chúng ta - chứng cớ của vũ trũ sinh động. Từ thời xa xưa, con người nói năng và ca hát; nhờ thính giác thích ứng một cách kỳ diệu, có thể sánh với cây đàn harpe nhiều dây, nó nhận biết những âm thanh và tiếng động x́ xào ấy, tuy vậy đó cũng chỉ là thành phần nhỏ bé trong toàn bộ mọi thứ âm vang khó mà nhận ra được. Những đứa trẻ được cấu tạo một cách b́nh thường khi ra đời đều thụ bẩm những khả năng về thính giác và âm nhạc, dù chúng ở đô thị hay đồng quê, ở Bắc cực hay vùng nhiệt đới, ở vùng núi hay sa mạc, cũng không thành vấn đề màu da của chúng là trắng, đen, vàng hay nâu. Âm nhạc là một tặng vật của tạo hóa, mà chúng ta vun đắp thêm tùy theo tính khí, giáo dục, chủng tộc của chúng ta và thời đại mà chúng ta sống. Thiên nhiên, tự nó đă là một sự tràn đầy âm nhạc, xuất hiện từ hàng triệu năm trước khi thính giác con người có thể nghe được âm nhạc đó. Từ lúc tạo thiên lập địa đến giờ, loài người đă nghe được tiếng th́ thầm êm dịu của ḍng nước, tiếng sấm rền như tiếng trống, tiếng ŕ rào của lá cây trong gió và biết bao âm thanh tự nhiên khác. Có lẽ những tia nắng cũng biết ca hát trong các hang động trên núi, cũng như đến nay chúng c̣n ca hát một cách kỳ bí giữa những hàng cột trụ của đền Memnon (1) bên Ai Cập. Từ bao thế kỷ qua, cây đàn harpe thiên nhiên của động Fingal (2) đă vang lên trước khi người Celtes (3) đặt cho nó cái tên Llaimh binn, trước khi nhà soạn nhạc lăng mạn Félix Mendelssohn chuyển thứ âm nhạc tự nhiên này vào dàn nhạc giao hưởng hiện đại? Cũng vậy thính giác kỳ lạ của thần Dionysos (4), ở Sicile, đă khuếch đại tất cả những âm thanh đến tai ngài, thật lâu trước khi một bộ óc con người có thể hiểu ra được sự huyền nhiệm này. Những phún xuất của tầng vỏ địa cầu, sự xuất hiện của các ḍng suối, các hỏa diệm sơn, các ngọn núi, sự cuồng nộ của những ḍng nước trong cơn Đại hồng thủy tạo thành một ḥa tấu khúc kỳ quái mà không một âm hưởng nào c̣n có thể vang đến được với chúng ta. Con người được sinh ra trong thế giới âm thanh đó. Tiếng sấm đă d́m con người trong sự kinh hăi và nó sẽ là biểu tượng cho sức mạnh siêu nhiên. Trong những tiếng hú của cơn băo, con người nghe được tiếng nói của những vị thần độc ác. Những người dân đi biển nhận rơ được ḷng nhân từ hay cơn thịnh nộ của những vị thần trong tiếng sóng vỗ mà nhịp điệu của chúng chi phối đời sống của họ. Tiếng vọng sẽ trở thành một lời sấm truyền và những tiếng kêu của loài vật trở thành một thứ sách khải huyền được tiết lộ. Tôn giáo và âm nhạc lẫn lộn với nhau từ nguyên thủy của vũ trụ nhân loại. Ngay từ đầu, âm nhạc gây một sức mạnh trên ư thức con người. Con người cổ đại chỉ sử dụng một số từ ngữ hạn định, nó chỉ gọi tên được cái nó nh́n thấy. Để phô diễn t́nh cảm, con người dùng những âm thanh được xếp đặt phù hợp dần, đáng kể là việc diễn tả nỗi vui, niềm đau, ca ngợi t́nh yêu, phô bày bản năng hiếu chiến, biểu lộ đức tin đối với những quyền lực thiêng liêng, hay say sưa đắm đuối trong thú vui nhảy múa. Kể từ đó âm nhạc là một thành phần của đời sống, từ bài hát ru em cho đến bài ca tang chế, từ điệu múa nghi lễ cho đến những thần chú đầy âm điệu và tiết tấu nhịp nhàng có thể chữa lành bệnh cho con người. Ảnh hưởng của âm nhạc đối với loài người giảm bớt trong hàng triệu năm, dù người ta có thể kể tới những ví dụ đáng chú ư về tác dụng trị liệu của nó từ thời cổ đại cho đến ngày hôm nay. David không phải là kẻ duy nhất giải sầu cho vua Saul (5) nhờ cây đàn harpe của chàng: Farinelli (6) c̣n chữa lành chứng suy nhược thần kinh của vua Philippe V (7); Timothé khi hát có thể chọc giận được Alexandre Đại đế (8) rồi khi đổi sang một điệu khác, ông làm nhà vua nguôi giận ngay. Các mục sư dùng âm nhạc để dạy dỗ dân Celtes và làm cho phong tục man dă của họ được thuần hậu thuần mỹ hơn. Người ta tin rằng ống sáo của Terpander (9) đă trấn áp được từ trong trứng nước cuộc nổi loạn của dân Lacédémone (10). Thánh Augustin (11) nói với một con chiên rằng dân tộc ngài chọn ngài làm người đứng đầu v́ năng khiếu ca hát của ngài. Truyện truyền kỳ Người bắt chuột ở thành phố Hamelin (12) là một thí dụ nổi tiếng về ảnh hưởng của âm nhạc, đối với con người nhiều hơn là đối với loài vật. Trong văn chương thời hiện đại, không một tác phẩm nghệ thuật nào, trừ cuốn Werther (13), lại có thể gây ra cái dịch loạn thần kinh và tự tử như vở kịch trữ t́nh Tristan và Isolde (14) của Wagner đă mang lại. Âm nhạc tác động trên cá nhân và đám đông; người ta t́m thấy âm nhạc trong lịch sử các cuộc cách mạng cũng như trong thứ tâm lư chiến tranh. Tác động đó có thể thay đổi và có thể đi từ sự nẩy nở những t́nh cảm cao thượng nhất cho đến sự lôi cuốn của những bản năng đê tiện nhất, từ những suy niệm thâm trầm cho đến sự say sưa cuồng dại nhất, từ sự thành kính trong tôn giáo cho đến sự dâm ô đầy thú tính. Từ sự liệt kê giản lược này ta thấy âm nhạc là một bảo vật dưới nhiều khía cạnh. Âm nhạc – đa dạng biết bao! – nào là âm nhạc của những vũ điệu tân thời và của lời kinh đơn điệu của các tu sĩ trong cuộc sống cô độc, nào là âm nhạc của lời ru con dịu dàng khẽ th́ thầm bên tai, nào là âm nhạc của hành khúc rót vào ḷng chiến sĩ cái hào khí can trường. Những khúc t́nh ca trong đêm hè rải rác những v́ sao hay máy phóng thanh gào thét để khuyến khích thợ thuyền sản xuất trong các nhà máy nhờ ở hơi nhạc vui tươi, ở nhịp điệu khoái hoạt mà tính đa dạng của âm nhạc trở thành vô tận. Thật cách biệt nhau hẳn giữa khúc ngâm dai dẳng của người Ấn Độ, giản lược thành ba âm hiệu, với khúc giao hưởng của một nhà soạn nhạc vĩ đại; thật khác nhau hẳn giữa những vũ điệu của một người Đông phương xa xôi và đại nhạc kịch châu Âu; giữa ca điệu của giáo hoàng Gregoire và loại nhạc jazz! Tuy nhiên những loại nhạc đó tồn tại đồng thời với nhau, ngay cả ngày hôm nay trên hành tinh chúng ta, và để chỉ rơ những biểu lộ này, chúng ta chỉ dùng một từ ngữ loại tính: âm nhạc! Những sự khác biệt này càng rơ nét hơn khi chúng ta càng theo dơi những dấu tích của âm nhạc trong nhiều thế kỷ qua, đó là mục đích của cuốn sách này Những giai điệu từ các đền đài Ai Cập, của kịch nghệ Hy Lạp, của nhạc đa âm nguyên thủy, của những khúc ca phường hội và của giới thủ công nghệ thời Trung cổ, của sự thức tỉnh nghệ thuật thời Phục Hưng và từ đó cho đến nay, có biết bao khác biệt giữa Palestrina và Haydn, giữa Bach và Chopin, Beethoven và Stravinsky, Mozart và Debussy… Chúng ta đă nói tất cả cái ǵ sống thực đều có mầm mống gây ra chấn động, bởi v́ đời sống chính là cái nhịp điệu tạo ra những âm thanh. Những định luật âm học phân biệt hai loại chấn động: âm thanh và tiếng động, tùy theo những dao động rung chuyển đều đặn hay không. Âm nhạc, theo lối dạy của người xưa, chỉ thuộc về loại chấn động thứ nhất. Nhưng dựng lên ranh giới thật không phải dễ. Biết bao nhạc cụ là thành phần trong dàn nhạc giao hưởng hiện đại chỉ tạo ra được một tiếng động thay v́ những âm thanh: trống lớn, tam giác thanh (triangle), xập xơa, chiêng, sênh (castagnette), trống con! Người nào đă nghe dàn gamelan của Malaysia gồm nhiều chiếc cồng đều tin rằng có một ấn tượng về âm nhạc khi nghe sự ḥa hợp kỳ quái này, tuy vậy vật lư học th́ phán đoán khác đi. Sau đó chúng ta biết rằng hệ âm (15), nền tảng lâu đời của âm nhạc Tây phương, phải chịu những cuộc tấn công mạnh mẽ như thế nào nhằm vào nhược điểm của hệ âm hiện thời của chúng ta, bởi v́ việc chuẩn hóa luật thang âm “điều ḥa” (16) đă kéo theo biết bao điều không chính xác, xét trên quan điểm toán học và vật lư học, và tương quan giữa khoa học chính xác và âm nhạc không c̣n là chuyện hư ảo nữa. Nhưng ở đây chúng ta không bận tâm về vấn đề lư thuyết hoặc về khoa học, chúng ta muốn lưu tâm đến những sản phẩm của hệ thống này, lưu tâm đến chu kỳ hay hơn nữa là sự nối tiếp các chu kỳ vĩ đại diễn ra không ai thấy được, đó là con đường kỳ diệu xuyên qua sự sống và cái chết, xuyên qua các xứ sở, các lục địa, các nền văn minh và các thời đại. Chỉ c̣n một phần bé nhỏ của những ǵ đến với thính quan và trí khôn của chúng ta. Và một mảnh c̣n bé nhỏ hơn nữa đến với trái tim ta, ở đó nó có thể gợi lên một tiếng vọng. Nhưng cái vô cùng bé nhỏ đó, chính là thế giới… Âm nhạc là ǵ? Đó là một câu hỏi mà tôi đă đặt ra từ khi c̣n thơ ấu. Tôi đă nói rằng nếu âm nhạc, đối với nhà văn, là một hiện tượng âm học, đối với lư thuyết gia, là vấn đề giai điệu, ḥa âm, tiết tấu th́ đối với những người thật sự yêu nhạc, âm nhạc là một sự bay bổng phiêu diêu của tâm hồn, là sự đánh thức và thực hiện những giấc mơ và những ham muốn luôn ám ảnh chúng ta. Tôi vẫn trung thành với định nghĩa này mà đối với tôi bao giờ cũng đúng, ngay cả đến lúc viết cuốn sách này.
1. Theo thần thoại Hy Lạp, Memnon là tên vị vua của Ethiopia, người chiến thắng trong trận đánh thành Trojan. 2. Động Fingal, một động ven biển ở một đảo hoang vắng ở Scotland, có âm thanh tự nhiên do tiếng dội của sóng biển tạo nên như tiếng nhạc trong nhà thờ. 3. Giống dân Celtes sống lâu đời từ thế kỷ thứ 8 trước Công nguyên đến thế kỷ thứ 3 sau Công nguyên trên phần lớn lục địa châu Âu và vùng Tiểu Á, có một nền văn hóa rực rỡ vào thời kỳ đồ sắt. 4. Dionysos là vị thần nổi tiếng trong thần thoại Hy Lạp, vị thần của mùa thu hoạch nho và rượu vang. 5. Theo kinh Do Thái, Saul là vị vua đầu tiên của Vương quốc Do Thái trị v́ khoảng thời gian cuối thế kỷ 11 trước Công nguyên. David là người con được Thượng đế chọn kế vị. 6. Farinelli là ca sĩ Ư, nổi tiếng ở thế kỷ 18, một trong những ca sĩ lớn nhất trong lịch sử nền nhạc kịch. 7. Philip V (1683-1746), vua Tây Ban Nha, trị v́ từ năm 1700 đến năm 1724. 8. Alexandre Đại đế (356-323 trước Công nguyên), vua của Vương quốc Hy Lạp cổ, lên ngôi ở tuổi 20. Vào khoảng 30 tuổi ông đă mở rộng vương quốc từ Hy Lạp đến Ai Cập. 9. Terpander, nhà thơ Hy Lạp, sống vào tiền bán thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên, là cha đẻ của nền âm nhạc Hy Lạp. 10. Lacedaemon, theo thần thoại Hy Lạp, là vua xứ Laconia. 11. Thánh Augustin (354-430) sinh ở Algeria, là nhà thần học và triết học Thiên Chúa giáo. Tác phẩm của ngài có ảnh hưởng lớn đến triết học Tây phương và nhà thờ Thiên Chúa giáo ở châu Âu. 12. Truyện truyền kỳ Đức kể lại năm 1280 một người thổi sáo đă dùng tiếng sáo của ḿnh dụ dỗ đàn chuột, vốn đầy rẫy trong thành phố khiến nhiều người chết đói, ra đến bờ sông Weser và rồi chúng chết ch́m tại đó. 13. “Nỗi buồn của chàng trai Werther”, tác phẩm của Goethe (1749-1832) in lần đầu năm 1774. Đây là tự truyện của nhà văn khi ông mới 24 tuổi và miệt mài viết xong trong ṿng 6 tuần lễ. Đây là tác phẩm quan trọng của văn chương Đức. 14. “Tristan und Isolde”, vở nhạc kịch nổi tiếng của nhạc sĩ Đức Richard Wagner, được gợi hứng từ triết học của Arthur Schopenhauer, được diễn lần đầu vào năm 1865 ở Munich. 15. Système tonal, Tống Ngọc Hạp (Danh từ âm nhạc, Paris, 1954) dịch là hệ thống nguyên thể. Khác với système modal (điệu thức).
16. Luật ở đây tức là
bậc âm trong thang nhạc (không phải chữ luật trong quy luật, luật pháp…).
Thang âm điều ḥa gồm 12 bán cung. |
