Đặng Tiến

BÙI GIÁNG NGUỒN XUÂN

 

Ta về rũ áo đười ươi

Trút tờ phong nhă cho người phụ nhau

 (Ta về,-Thơ Bùi Giáng)

 

Hôm mùng ba mùng bốn theo nhau đẩy lùi mồng một mồng hai của hôm nay Nguyên Đán
(Mưa Nguồn, tr. 164)
     

Câu thơ văn xuôi này của Bùi Giáng mang hai đặc tính: một là ư nghĩa nói về ngày Tết và mùa Xuân, hai là chữ nghĩa đi ngược chiều thời gian. Dĩ nhiên là mồng ba đẩy lùi mồng hai; mồng hai đẩy lùi mồng một. Như vậy hôm nay Nguyên Đán  nằm ở vị trí nào trên chuỗi tháng ngày? Nói khác đi, Bùi Giáng đứng từ thời điểm nào ở đầu tháng giêng để phát ngôn?
     

Lời thơ theo trật tự số mục, và lối đếm thông thường: mùng một, mùng hai... mùng ba, mùng bốn... Nhưng theo ư nghĩa câu thơ, th́ phải nói ngược lại: mùng bốn mùng ba (sẽ) theo nhau đẩy lùi mồng hai mồng một. Như vậy, nhà thơ phát ngôn từ ngày hôm nay Nguyên Đán, như Nguyễn Bính năm 1940:

 

Năm mới tháng giêng mồng một Tết

C̣n nguyên vẹn cả một trời Xuân 

 

Nhưng nếu hiểu (đă) theo nhau, th́ tác giả lên tiếng vào ngày mồng Năm. Và trong cả hai giả thuyết, trật tự chữ nghĩa trong câu thơ Bùi Giáng vẫn không thuận chiều.
     

Rối rắm như vậy để nói lên một điều cơ bản: thơ Bùi Giáng là một ''ḍng nước ngược'', một tâm thức đi ngược chiều thời gian, trong một Sử Lịch, ngược ḍng Lịch Sử.

 

Trong hàng vạn trang sách để lại, Bùi Giáng thường dùng từ Sử Lịch. Chỉ một lần dùng chữ Lịch sử để chối bỏ:

 

Sử Lịch phai trang

Chạy quàng

Là Lịch Sử

(Lá Hoa Cồn, tr. 55)

 

Xuân trong thơ Bùi Giáng là xuân không mùa, xuân duy nhất và tuyệt đối, mà ông gọi là Nguyên Xuân (Lá Hoa Cồn, tr. 26), là khởi thủy của nguồn sống, nguồn thơ, quê của Em Mọi, của Đười Ươi, đồng thời là đối tượng, là cứu cánh của sáng tạo, của Lời Cố Quận, Tiếng Gọi Về:

 

Thưa rằng ly biệt mai sau

Là trùng ngộ giữa hương màu Nguyên Xuân

(Mưa Nguồn, tr. 25)
     

Tác phẩm, và cuộc đời Bùi Giáng là niềm thủy chung trước sau như một với một Màu Hoa Trên Ngàn:  ông khởi đi từ đây và trở về lại đấy.

Xuân là nguồn mạch thơ tuôn tuôn từ miền xa biệt:

 

Lỡ từ lạc bước chân ra

Chết tự sơ ngộ màu hoa trên ngàn

 


*

 


      Mùa Xuân xuất hiện thường xuyên trong tập Mưa Nguồn, và tái hiện trong Lá Hoa Cồn, về sau chỉ thấp thoáng mỗi ngày một ít, ở những thi phẩm cuối đời.

Mưa Nguồn thi phẩm đầu tay và đều tay nhất của Bùi Giáng được in năm 1962, gồm có nhiều bài làm từ 1948. Lời thơ trong sáng, tươi thắm và tha thiết, vào tập bằng hai câu mào đầu:

Xin chào nhau giữa con đường

Mùa xuân phía trước, miên trường phía sau

là câu thơ nổi tiếng sớm nhất của Bùi Giáng, v́ nó có thể được sử dụng ở nhiều tần số khác nhau: buồn hay vui, u hoài hay đùa cợt, ví dụ khi bè bạn gặp nhau ngoài phố, lặp lại câu thơ: xin chào nhau giữa con đường, dù không hiểu miên trường là ǵ.
Và ư tác giả có thể ngược lại: mùa xuân phía sau, miên trường phía trước. Cũng cần nói thêm, thời đó, 1962, thơ Bùi Giáng chỉ được truyền tụng trong một giới độc giả và bằng hữu, đồng hương, chứ không phải là một ''hiện tượng văn học'' như gần đây.
     

Có thể là thơ của tuổi xanh, nên tập Mưa Nguồn đă khởi đi từ nhiều h́nh ảnh thắm tươi, điệu thơ ánh ỏi:

Những nhành mai sớm sương bên lá

Những nhành liễu chiều gió bên cây

Cũng lay lất bởi đời xuân em ạ

Thế nên chi anh cũng viết ḍng này

(Những Nhành Mai, Mưa Nguồn, tr. 10)
     

Lời thơ tham dự với đất trời vào niềm hoan lạc của mùa xuân. Thể thơ cổ điển, nhưng tác giả đă trộn lẫn thơ bảy và   tám chữ, với âm điệu lạ ở câu hai. Nhưng đặc sắc trong thơ Bùi Giáng, thời ấy là những h́nh ảnh tân kỳ, trong thể thơ truyền thống:

 

Tay lẩy bẩy níu ǵ xuân bay biến

Ô thiều quang! Làn nước cũ trôi mau

Em đi lên vói bắt mấy hương màu

Miền đất Thượng có mấy bờ hoa mọc

Xa biệt lắm Mưa Nguồn trên mái tóc

Đă mấy lần thổi lạc lệ lưa thưa

(Giă từ Đà Lạt,1958, Mưa Nguồn, tr. 94)

 

Lời thơ diễn tả niềm hoang mang trước thời gian, ư tưởng không mới, nhưng lối kết hợp ẩn dụ th́ mới, so với lối thơ tám chữ trước đó.

 

Ở Xuân Diệu, Huy Cận niềm ám ảnh của phôi pha không gây bất ngờ như với Ôi thiều quang! làn nước cũ trôi mau…

 

Trần gian phôi pha, thời gian hủy diệt, nhưng nhà thơ chấp nhận quy luật, nên đă gh́ siết hai tay, Nàng Thơ đẹp của trần gian ứa lệ:

 

Tôi đă nguyện yêu trần gian nguyên vẹn

Hết tâm hồn và hết cả da xương

(…)
      C̣n ở lại một ngày c̣n yêu măi

C̣n một đêm c̣n thở dưới trăng sao

Th́ cành mộng c̣n tung lên không ngại

Níu trời xanh tay vói kiểng chân cao

Nhưng em hỡi trần gian ôi ta biết

Sẽ rồi ra vĩnh biệt với ngươi thôi

Ta chết lặng bó tay đầu lắc

Đài xiêu ôi xuân sắp rụng mất rồi

(Phụng Hiến, Mưa Nguồn, tr. 30)

 

Những bài thơ tin yêu cuộc sống, tươi sáng và thắm thiết như vậy ít khi thấy ở những tập thơ sau, mà cũng ít người nhắc đến. Âu cũng là một thiệt tḥi cho ông. Chúng tôi trích dẫn một bài thơ xuân thắm tươi, có lẽ làm vào mùa xuân 1973, toàn văn:


        Nắng Nguyên Đán

 

Chạy đi em, nắng gió bốn chân trời

Về chân đất dưới chân em mọc cỏ

Nắng Nguyên Đán lục lam hay hồng đỏ

Tía vi vu hồng lục cũng bao hàm

Chạy đi em! sương gió nắng thênh thang

Trời đất đẹp từ b́nh minh vũ trụ

 Nắng Nguyên Đán của nguyên xuân đầy đủ

Cỏ hoa hương chồi nhú lộc miên man

Nắng xuân xanh mở cỏ mọc hai hàng

Và riêng mở duy Một Hàng Ẩn Mật

Nắng phơ phất v́ sắc hương phơ phất

Dưới khung trời mặt đất mở thênh thang

 Chạy đi em, gót ngọc bỏ hai hàng.

 (Bài Ca Quần Đảo, tr. 54)

Phong cách nhắc lại một bài thơ trước:

Chạy đi em, qua vườn thắm theo ngày

Cùng với phút giây này phơi mở lá

Em ngó nhé cành xanh cây giục giă

Hoa nghiêng đầu ríu rít cạnh chim kêu …

(Mưa Nguồn, tr. 96)

 

Nhưng nhịp thơ nhanh, âm điệu khỏe, h́nh ảnh rộn ràng hơn, một điệu thơ hiếm có ở Bùi Giáng, nhưng vẫn lấy lại chủ đề nguyên xuân, và giọng lẳng lơ cố hữu, cỏ mọc hai hàng, đi đến ngôn ngữ Ẩn Mật về sau. Tóm lại, một bài thơ không Bùi Giáng mà vẫn Bùi Giáng.
     

Trở lại với giai đoạn Mưa Nguồn, chàng thanh niên Bùi Giáng c̣n giữ niềm tin ở mùa xuân, ở trần thế trong thời gian, ở Màu Xuân:

Ngàn xuân rộng vô ngần trong bóng nguyệt,

hay trong bài Bờ Xuân tiếp theo:

Mùa xuân bữa trước mùa xuân bữa sau, xuân bốn bên trong hiện tại vây hăm tấn công đời hạnh phúc lạnh như băng không làm sao nhúc nhích.

(Mưa Nguồn, tr. 38-39)


      Mùa xuân, mùa xuân hiển hiện, lung linh ánh sáng, long lanh thinh sắc. Trong niềm hoan lạc của đất trời, con người an tâm vui hưởng, v́ tin ở sự tuần hoàn miên viễn, như tin vào một cánh én:
Én đầu xuân tuyết đầu đông
Rừng cô tịch ngóng nội đồng trổ hoa

           (Mưa Nguồn, tr. 62)
      Người ta thường nói: xuân về. Chữ về tin tưởng an lạc như Về Cố Quận. Xuân về với gió đông, xuân mang thương nhớ trở về (Nguyễn Bính). Chữ về gây cảm giác ấm cúng, thân thiết, tin cậy:


Mùa xuân hẹn Thu về em trở lại
Ta nh́n nhau trong bóng nước mơ màng
Nước chảy măi bởi v́ xuân trở lại
Với ḍng trong em hẹn ở bên đường
Ta sẽ đợi nghe đời em kể lại
Thuở xưa kia... bờ nước ấy xưa kia
Ta sẽ đợi nghe đời em nói măi
Bên đời ai vạn đợi đă chia ĺa
Mùa xuân hẹn thu về em trở lại
Bên đời đi c̣n giữ măi hay không
Gịng bất tuyệt xanh ngần xuân thơ dại
Sầu hoang vu vĩnh hạ vọng non hồng.

             (Mưa Nguồn, tr. 61)

 

Thơ là hạnh phúc của ngôn từ như trong Một Ngày Lễ Hội, tên một bài thơ Holderlin được Heidegger b́nh minh. Hạnh phúc trong lời nói, của lời nói, dù nói để chẳng nói ǵ: thuở xưa kia... bờ nước ấy xưa kia. Câu thơ không mang lại một thông tin nào cả. Xưa kia làm ǵ? Bờ nước ấy: ấy nào? Nào ai biết. Chỉ biết là không gian và thời gian hạnh phúc. Hạnh phúc không cần nội dung. Hạnh phúc không cần lư do, không cần tự thức.
Ngơ ban sơ, hạnh ngân dài, cổng xô c̣n vọng... Bùi Giáng mách ta thế, và có lần kể:


Xưa kia tôi đă có lần
Và bây giờ đă đôi phần tôi quên

(Ca dao, Mưa Nguồn, tr. 143)
     

Nhà thơ không cho biết đă có lần làm ǵ, nhớ ǵ và quên ǵ, nhưng chúng ta cảm rằng xưa kia ấy là hạnh phúc, ngay trong nhịp thơ tần ngần, ngập ngừng, lơ đăng. Hồ Dzếnh rất được Bùi Giáng yêu thích, đă thật thà hơn:


Có lần tôi thấy tôi yêu
Dáng cô thôn nữ khăn điều cuối thôn
Xa rồi, nay đă lớn khôn
Biết cô hàng xóm có c̣n nhớ nhau?

 

Chúng ta đối chiếu, sẽ thấy sự khác biệt giữa hai tác giả, và đặc sắc của thơ Bùi Giáng mà chúng tôi gọi là hạnh phúc của ngôn ngữ:


Xin yêu măi và yêu nhau măi măi
Trần gian ôi! Cánh bướm cánh chuồn chuồn

 

Hạnh phúc ấy là Xuân Trần Gian, ăm ắp trong thơ Bùi Giáng, thời điểm mưa nguồn trên mái tóc. Cùng với tinh thần đó, trước khi mất, ông đặt cái tên Thơ Vô Tận Vui cho một tập di cảo sắp sửa được xuất bản.
 

Tuy nhiên, niềm vui vô tận ở đây chỉ là một minh triết về cuộc sống. Từ đó không thể nói đời và thơ Bùi Giáng lúc nào cũng vui, dù theo lẽ buồn vui tương đối của sự đời. Vui ở đây hiểu theo nghĩa hiền triết Đông Phương, như cá vui, bướm vui trong Nam Hoa Kinh của Trang Tử. Nh́n dưới góc độ tư tưởng hiện sinh của Phương Tây, th́ ngược lại, có thể nói đến “bi kịch”.
     

Từ 1948, Bùi Giáng có câu thơ sấm kư: Ngày Xuân xanh sơ ngộ để thiên thâu (Mưa Nguồn, tr. 57). Câu thơ quan trọng, mang mâu thuẫn, có tính cách biện chứng, giữa thiên thu và sơ ngộ. Một mặt, nó nằm trong mạch Vũ Trụ Ca của Huy Cận:


Ḷng chim gieo sáng dệt vân sa
Trên bước đường xuân trở lại nhà
Mở sách chép rằng: vui một sáng
Ngh́n năm c̣n măi tấm ḷng ta

             (Áo Xuân, 1942)
 

Mặt khác, nó báo hiệu cho chủ đề ''chết từ sơ ngộ'', và Màu Hoa trên Ngàn sơ khai đă là Màu Hoa Cuối Cùng:


Lỡ từ lạc bước bước ra
Chết từ sơ ngộ Màu Hoa Cuối Cùng

             (Chớp Biển, tr. 45)
     

Bùi Giáng, rất sớm, đă linh cảm rằng ḿnh suốt đời đứng nguyên ở một tọa độ, xác định bởi một không gian Cố Quận và một thời điểm Nguyên Xuân:


Rồi tôi lớn, đi vào đời chân bước
Cỏ Mùa Xuân bị giẫm nát không hay
Chợt có lúc hai chân dừng một lượt
Người đi đâu? Xưa chính ở chỗ này

      (Chỗ Này, Mưa Nguồn, tr. 82)
     

Có một mùa xuân nào, tuần hoàn trong trời đất, cùng với niềm vui nào đó. Nhưng có một hạnh phúc khác, màu xuân khác không bao giờ trở lại với nhân gian:


Mưa Nguồn cũ quá xa rồi một trận
Ôi xuân xanh vĩnh biệt như thể nào
(…) Người viết măi một màu xanh cho cỏ
Người viết hoài một màu cỏ cho xuân…

        (Bài Ca Quần Đảo, tr. 22-23)
 

Rồi suốt đời, khi sáng suốt, khi cuồng điên, qua hằng vạn trang sách, người thơ chỉ làm hoài làm hủy một bài thơ, vẽ cho ḿnh một chân dung duy nhất, như viết hoài một màu cỏ cho xuân.


Xuân mười sáu suốt bến xuân ch́m tắt
Một bài thơ gieo suốt tự bao giờ

        (Bài Ca Quần Đảo, tr. 11)
     

Năm mười sáu tuổi đă xảy ra biến cố ǵ trong đời tác giả làm ch́m tắt mùa xuân? Chúng ta không biết, chỉ biết là ông làm thơ từ tuổi ấy, khoảng 1942, tại Huế, theo lời ông kể ở đầu sách Lời Cố Quận.


Xuân về xuân lại xuân đi
Đi là đi biệt từ khi chưa về

 

Hai câu thơ đơn giản. Ngớ ngẩn mà thâm sâu. Vớ vẩn mà thần sầu.

Thâm sâu ở chỗ: lời nói tự hủy, tự lời bôi xóa lời. Câu thơ có nghĩa là: tôi vô nghĩa.

Thần sầu ở chỗ: không mấy ai thấy cái chốn thâm sâu.
 

Thơ Việt Nam nhiều câu hay. Nhưng hay kiểu Bùi Giáng, xưa nay có một.
                                                                             

*        
 

Mưa Nguồn, tên sách là một từ ngữ, h́nh ảnh thông thường, như trong thành ngữ dân gian, chớp bể mưa nguồn.
     

Những trận mưa rừng núi là hiện tượng thiên nhiên quen thuộc, có lẽ Bùi Giáng đă nhiều lần chứng kiến cụ thể thời trai trẻ, khi chăn dê miền Trung du Trung Phước, khoảng 1946. Đây là những trận mưa giông lớn, ào ạt đổ xuống rất nhanh, nhất là vào mùa hè, gây ấn tượng mạnh. Mưa Nguồn có thể hiểu theo nghĩa đen.
 

Lại thêm nghĩa bóng: mưa móc, ân sủng dội xuống nơi cội nguồn cuộc sống, ào tuôn, ''giáng'' xuống một lần rồi thôi, nhưng cũng có thể trở lại, trong lẽ tuần hoàn, như lời chờ mong của Tản Đà: Nước đi ra bể lại mưa về nguồn, trong Thề Non Nước.
     

Cần hiểu thêm, chữ nguồn, ở quê Bùi Giáng, c̣n có nghĩa đời sống của dân tộc thiểu số ở miền trung du Trung Bộ, mà Bùi Giáng thường xuyên tiếp xúc. Họ thuộc nhiều chủng tộc, chủ yếu là người Gié Triêng và Ca Tu, mà cuộc đời hoang dă đă tạo ra và lưu lại nhiều ấn tượng sâu xa trong tâm thức Bùi Giáng. Cuộc trao đổi hàng hóa giữa hai miền xuôi ngược – ngày nay gọi là Kinh Thượng – đă để lại câu ca dao:


Ai về nhắn với nậu nguồn
Mít non chở xuống, cá chuồn chở lên

     

Nậu nguồn là những thương nhân chuyên môn buôn bán với Mạn Ngược. Và ở đây có thể phát âm hai vần ngùn/chùn theo giọng Quảng Nam của Bùi Giáng, cũng như Mưa Ngùn. Như vậy mới kết vần được hai câu ca dao địa phương khác, mà Tế Hanh hay Sơn Nam ưa tham chiếu:


Chim quyên xuống đất ăn trùn
Anh hùng lỡ vận lên ngùn (nguồn) đốt than

 

Thơ Bùi Giáng, có khi cần phải phát âm theo giọng tác giả, mới thú vị:


Chén trà sương sớm bên thềm
Vừa chờ chim hót vừa thèm chim (chiêm) bao
.
(Chén Trà, báo Thời Văn, tr. 24)
Chim hót đối ngẫu với chim (chiêm) bao.


      Chữ Nguồn ở Bùi Giáng là một h́nh ảnh vừa quê mùa vừa uyên bác, tự nhiên mà tinh tế. Gốc Hán Việt là ''nguyên'', là nguồn cội, là nguồn sống, là Sơ Nguyên Ngọn Suối: con chim điên v́ nhớ Suối vô cùng. Suối cũ Suối xanh Suối bờ mọc cỏ. Suối vơ vàng em có hai tay Suối mừng nh́n thấy. Suối khóc suốt đêm bây giờ suối nín… (Gió Nguồn, Lá Hoa Cồn, tr. 75).
     

Suối ở đây là Nguồn Xuân Tinh Thể. Nhưng nói vậy là nói lắp, v́ Xuân đă là Nguồn, và Suối đă là Xuân. Tiếng Anh rất hàm súc khi dùng một từ Spring để chỉ Xuân và Nguồn. Trong thơ Bùi Giáng, Xuân đồng nghĩa với Nguồn, như trong tiếng Anh. Nó là cơi uyên nguyên có trước Trời Đất, là ''cái cửa khe huyền diệu'' - ''huyền tẫn chi môn''  theo lời Lăo Tử.  Chữ ''tẫn''  Ngô Tất Tố diễn dịch là khe, mà có người ''cắt nghĩa là giống cái, tức là mẹ đẻ của muôn vật. Đó cũng là một nghĩa''. [1]
     

Có lẽ, từ đó h́nh ảnh khe, kết hợp với người Nữ, thường xuất hiện nơi thơ Bùi Giáng. Chữ môn nghĩa là cửa (nhân tạo), linh mục Ḍng Tên, Claude Larre dịch là Porte (des secrètes merveilles) [2] có lẽ, về sau đă gợi ư cho Bùi Giáng làm đoạn thơ nổi tiếng bắt đầu với hai chữ ngơ là cửa:


Ngơ ban sơ, hạnh ngân dài
Cửa xô c̣n vọng điệu tài tử qua

     

Niềm vui, nghĩa sống con người đă xô cửa bước ra từ cơi ban sơ ấy, và ngân dài, âm vọng qua lời thơ của người tài tử. Nhưng về sau lại lỡ từ lạc bước bước ra… và tác giả, hay độc giả có thể tùy nghi ráp nối nhiều câu lục bát khác vào đoạn trên, như Tuệ Sĩ đă gợi ư trong một bài báo rất uyên bác, trên báo Văn 1973:


Ta về ngóng lại mưa sa
Giọt dài ly biệt nghe ra giọng chào

Hoặc:
Em về giũ áo mù sa
Trút quần phong nhụy cho tà huy bay

     

Vân vân... Như đă nói: toàn bộ tác phẩm Bùi Giáng có thể xem như là một bài thơ duy nhất, một nét chữ lên đàng quẩn quanh. Và người đọc lư thú, v́ cảm giác tham dự vào cuộc chơi, thậm chí là đồng tác.
 

Người đời thường trích dẫn mấy câu thơ hay, bề ngoài đơn giản, nhưng kỳ thật là phức tạp:


Hỏi tên? Rằng biển xanh dâu
Hỏi quê? Rằng mộng ban đầu đă xa
Gọi tên rằng một hai ba
Đếm là diệu tưởng, đo là nghi tâm.

  (Chớp Biển, tr. 132)
     

Hai câu đầu là một h́nh ảnh từ chương. Câu sau đă khó hiểu hơn: một, hai, ba nghĩa là ǵ? Hoặc ta cho là thơ cà chớn, không cần t́m hiểu; hoặc ta t́m hiểu và tham chiếu vào Đạo Đức Kinh, lời Lăo Tử: ''Đạo sinh ra một, một sinh ra hai, hai sinh ra ba, ba sinh ra vạn vật''; ư thức con người đong đưa giữa cái nghi và cái diệu: không nghi th́ không có diệu, không nhờ cái diệu th́ không giải tỏa được cái nghi. Đo và Đếm là hai thao tác của Tâm và Tưởng để tiếp xúc và nhận thức ngoại giới: đo cái liên tục và đếm cái gián đoạn. Nhưng c̣n là, là ǵ? Là môi giới qua Lời Nói. Nhưng Lời Nói là ǵ? Chúng ta trở về vị trí đong đưa sóng biển giữa Diệu và Nghi.
 

Hiểu thơ Bùi Giáng không phải lúc nào cũng đơn giản. Mà không hiểu, chưa chắc đă đơn giản.
 

Bàn về một chữ Xuân mà phải dàn xa dặm dài, như vậy phải biết ngừng lời, v́:


Thưa rằng nói nữa là sai
Mùa xuân đang đợi bước ai đi vào

(Chào Nguyên Xuân, Mưa Nguồn, tr. 25)
                                                                              

*


 

Tháng 5/1969, Bùi Giáng vào dưỡng trí viện Biên Ḥa v́ bệnh đă từ ''cuồng nhẹ chuyển sang cuồng nặng'', các bác sĩ trong viện đă hỏi ông về h́nh ảnh cô Em Mọi Nhỏ thường thấy trong thơ, và họ kể lại:
 

''Trong thời trai trẻ, đi kháng chiến, một chiều nọ, mệt, đói, anh đang lê từ bước một với chiếc ba lô khá nặng sau lưng, th́ vừa quẹo một bước đường ṃn, anh chợt thấy một thiếu nữ thiểu số đang giặt áo bên bờ suối, anh vừa dừng chân th́ ''bông hoa rừng'' nó cũng vừa ngừng tay giặt, mỉm cười với anh, và niềm nở hỏi chào anh. Anh tưởng chừng ḿnh đang lạc vào suối Đào Nguyên, và h́nh ảnh này vẫn không phai trong tâm khảm''  [3].
 

Câu chuyện, nếu quả có xảy ra thực cũng nên xem như một giai thoại và một biểu tượng. Người Em Mọi Nhỏ xuất hiện thường xuyên trong đời thơ Bùi Giáng, suốt một nửa thế kỷ khói lửa và biển dâu, không dễ ǵ giải thích được bằng một nụ cười sơn cước. Cuộc đời, đời ai và đời ǵ, cũng không đơn giản như vậy và đời Bùi Giáng lại có phần phức tạp hơn b́nh thường.
 

Gái Núi, hay Em Mọi Nhỏ, c̣n có tên Duồng mô Din, là một ẩn dụ hữu cơ trong thơ Bùi Giáng, và có khả năng cấu trúc thi hứng như một h́nh ảnh Đầu Nguồn, một sử lịch sơ khai, một Suối Xuân diễm tuyệt như đoạn trên đă nói.
 

Gái Núi là một khai thị, khai tâm, khai tứ, khai từ:


Em từ Mọi Nhỏ thanh tân
Mười hai con mắt thiên thần mở ra

   (Mười Hai Con Mắt, tr. 71)
 

Mở mắt để tiếp thu mùa Xuân Tinh Thể
Mọi là Em, Mọi Sơ Xuân
Ban Sơ núi đỏ chào mừng non xanh

       (Bài Ca Quần Đảo, tr. 34)
 

Em Mọi là quần thể, lập thành xă hội sơ khai một ảo ảnh mà nhà thơ đă tiếp thị thời hoa niên, và dần dà ngày một ngày hai đă cấu trúc thành một triết lư uyên nguyên, cấu trúc nguồn thơ và tiềm năng sáng tạo:


Em ở trong rừng
Mọi chị mọi em
Sinh b́nh quay quần
Suốt mấy mùa xuân
Một thời thơ dại
Em là em mọi
Em ở đâu rồi

(Tặng Em Mọi, Mười Hai Con Mắt, tr. 215)
 

Mọi chị mọi em, vị chi là nhiều em mọi.

 

 

Kết hợp với mấy mùa xuân, thời thơ dại, h́nh ảnh Em Mọi ở đây, cũng như ba người con gái chiêm bao ở bờ cỏ Phi Châu ở nơi khác, không phải là hoang tưởng t́nh ái nam nữ song phương, kiểu Kinh Thượng giao duyên, như trong những bài hát Bông Hoa Rừng, hay Nụ Cười Sơn Cước.
Thậm chí trong thơ Đinh Hùng:


Nàng lớn lên giữa mùa xuân hoa cỏ
Nửa linh hồn u ám bóng non xanh
Ngoài thiên nhiên nở bừng thân mỹ nữ
Nàng yêu ta, huyền hoặc mối kỳ t́nh
(…)
Chúng tôi gặp nhau bên ḍng suối ngọt
Làm đôi người cô độc thuở sơ khai
Nàng bâng khuâng đốt lửa những đêm dài
Ta từng buổi bơ vơ t́m bộ lạc
Nàng là Gái Muôn Đời không đổi khác
Bộ ngực tṛn nuôi ḍng sống đương xuân

(Người Gái Thiên Nhiên, trong Mê Hồn Ca)
 

Người Gái Thiên Nhiên ở Đinh Hùng là một giấc mơ hiện đại, với bộ ngực tṛn trên tấm thân mỹ nữ như trong những tiết mục tŕnh diễn thi hoa hậu ở Âu Tây.
 

Nàng bâng khuâng đốt lửa những đêm dài là hoang tưởng lăng mạn từ Chateaubriand hồi đầu thế kỷ 19 c̣n ngân dài qua văn học, đến Đinh Hùng và nhiều tác gia khác.
 

Nhưng Bùi Giáng đă gặp thơ Đinh Hùng, và thân thiết với cá nhân Đinh Hùng. Bùi Giáng viết nhiều bài khảo luận về các nhà thơ đương thời và quen biết với ḿnh, nhưng dường như chỉ tha thiết với thi phẩm của hai người, là Tuệ Sĩ và Đinh Hùng:
''Đinh Hùng Mê Hồn Ca muốn nhảy vọt một trận. Ông muốn sống lại tâm t́nh người nguyên thủy. Ông muốn mang linh hồn nguyên thủy về đối diện với xă hội văn minh…'' (Thi Ca Tư Tưởng, tr. 132).
 

Tuy nhiên giữa cuộc gặp gỡ đó, có điều khác nhau: Nguyên Thủy trong thơ Đinh Hùng chỉ làm đề tài thi ca, cùng lắm là một ẩn ước. Ở Bùi Giáng là khối ẩn ức, hiểu theo nghĩa đẹp mà Bùi Giáng gọi là Mnemosyne, niềm nhớ nhung sâu kín, nỗi u hoài thao thiết, nguồn thi hứng chủ đạo.
Đinh Hùng đă có những câu thơ t́nh diễm lệ:


Thương nhau gói trọn hồn trong áo
Mất nhau từ trong tà lụa bay

(Hờn Giận, Đường vào T́nh Sử)
 

Những nét diễm t́nh này, không thấy ở Bùi Giáng, cho dù về sau, Bùi Giáng cũng có vài lời thơ mang âm hao Đinh Hùng:


Em ở trong rừng một buổi xưa
Ngẫu nhiên tao ngộ gió sang mùa
Hai bờ lănh địa đau ḷng gọi
Sầu suốt giang sơn vọng tiếng thừa
Em ở trong rừng em cũng đi
Xuân tàn lửa hạ đốt trang ghi
Rừng thiêng sự tích mờ vân thạch
Vĩnh biệt lâm tuyền em bỏ đi
Mất hết rừng xanh suối ngọc rồi
Em từng là mọi mộng khơi vơi
Rừng xanh nắng biếc em cười nói
Một thoáng b́nh sinh giữa bốn trời

(Em Mọi là Em, Chớp Biển, tr. 84-85)
 

Rừng xanh, rừng thiêng, lâm tuyền ở đây không hẹn ḥ kỳ ngộ như ở Đinh Hùng, mà là nỗi tổn thương không cứu văn.
Một trần gian lạc dấu Mùa Xuân:


C̣n ngọn suối ngọn sông nào mất ngọn
Ngọn nguồn đi trên không ngọn không nguồn
Tôi leo măi những ngọn đồi xa ngọn
Về xa xuôi những thung lũng xa nguồn
Nằm giữa phố giữa trưa tôi vẽ bóng
Con chuồn chuồn cuối hạ đón đầu thu
Con châu chấu cuối thu về lóng cóng
Sắp sang đông từ giă nguyệt hư phù

(Bài thơ Hay Nhất, Chớp Biển, tr.87)
 

Ở đây, một năm chỉ c̣n lại ba mùa, v́ rừng đă thiêu rụi mùa xuân:


Em là em mọi
Xưa ở trong rừng
Nay rừng cháy hết
Em lạc ở đâu

(Tặng em Mọi, Mười Hai Con Mắt, tr. 214)
 

Trong chủ đề Người em Mọi, đời sống sơ nguyên, Mê Hồn Ca của Đinh Hùng không mang lại ảnh hưởng ǵ cho nguồn thơ Bùi Giáng lúc đó đă định h́nh, vững chắc, nhưng có lẽ đă vun đắp thêm vào niềm tự tin trong thi hứng của Bùi Giáng.

Trường hợp tư tưởng phương Tây, như của Heidegger, có lẽ cũng tác dụng như vậy, khi Bùi Giáng tiếp cận Heidegger. Triết gia Đức này b́nh luận thơ Holderlin, đề cập đến nguồn gốc vũ trụ, thời Hỗn Mang (Chaos) và Định Danh (Nomos) và tính hoang dă thần thánh (sainte sauvageté) đâm chồi nảy lộc, những hoang dă linh thiêng (sauvagetés sacrées), hoang dă vụng về trong thi tập Les Titans [4].

Và có lúc, Bùi Giáng đă đẩy niềm u hoài tiền sử của ḿnh lên xa hơn nữa trong thời gian, qua h́nh ảnh Đười Ươi – người chưa thành người:


Ta về rũ áo đười ươi
Trút tờ phong nhă cho người phụ nhau

(Ta Về, Thơ Bùi Giáng, tr. 198)
 

Đi vào cảnh giới si mê
Gọi đười ươi dậy nhe răng ra cười

(Nhe Răng u buồn, trong Sa Mạc Trường Ca)
 

Bùi Giáng có bài thơ tổng kết đời ḿnh:
Ấy là thơ thuở chưa điên
Ở trong dấu ngoặc quàng xiên reo cười
Bây giờ xoang điệu đười ươi
Điệu hoa lầu các ngậm ngùi dấn thân

(Thuở Chưa Điên, Thơ Bùi Giáng, tr. 86)
 

Hai chữ Đười Ươi ở đây sao mà bùi ngùi, thê thiết!

Đười Ươi Thi Sĩ, nhiều lần Bùi Giáng tự xưng như thế, để bày tỏ niềm hoài vọng t́m lại thiên tính của con người, khi chưa lập thành xă hội, trong cơi trời đất Sơ Nguyên.

Thuở Uyên Nguyên ấy, là mùa Xuân của Đất Trời, mùa Xuân của Con Người.

Nói chuyện Mùa Xuân trong thơ Bùi Giáng mà chưa lên tận Ngọn Nguồn để diện kiến Đười Ươi, th́ chưa vui.

 

 

Viết đến đây, chợt về đôi kỷ niệm, chung quanh ngày Tết và mùa Xuân, hiểu theo nghĩa thông thường, không ẩn ư hay biểu tượng, triết lư ǵ. Ba ngày Tết, ba tháng Xuân, và h́nh ảnh Tuổi Xuân, như một cành hoa mai, nở một lần trong thơ Bùi Giáng:
Xuân này em có về không
Nhành mai cố quận nở bông dịu dàng

       (Thơ Bùi Giáng, tr. 85)
 

Tiếp theo là một h́nh ảnh khác của ngày Tết Nguyên Đán:
Mồng ba Tết ra đường con gặp
Một trẻ em đi bán đậu phụng rang
-''Thầy mua giúp! Đầu năm, dịp Tết”
Con mua nhiều, rồi nước mắt chứa chan
V́ con biết ngày Mồng ba một dịp
Không c̣n về cho bao đứa trẻ con
Bán đậu phụng hay lau giày lau dép
Đă lang thang đầu gối rụng mỏi ṃn.

(...)
Hỡi Thượng Đế! Cúi đầu con thưa lại
Ở trần gian ai cũng khổ liên miên
Người đă dựng cảnh tù đày đọa măi
Để làm ǵ? Cho sáng nghĩa Vô Biên?

         (Chớp Biển, tr. 127-128)
 

Bài thơ hé mở một góc độ khác trong tâm hồn Bùi Giáng: khía cạnh xă hội, nhân đạo trong thơ ông, xuất hiện ngay ở tập thơ đầu, nhưng càng ngày càng rơ nét về sau. Nhất là từ khoảng 1970, trong đời sống lang thang bên hè phố, ông chung đụng với nhiều lớp người cùng khổ, chủ yếu là trẻ em nghèo khó và côi cút, mà ông rất mực yêu thương, chia sẻ từng miếng cơm manh áo. Đây là thời gian ông ư thức rơ t́nh người trong cơ khổ:


Anh vẫn tưởng đầu đường thương xó chợ,
Ai có ngờ xó chợ cũng thương nhau
Ôi đầu đường ôi xó chợ nơi đâu
Là nơi đó chốn kia anh rất rơ
Trong máu me từng khoảnh khắc sơ đầu

(Anh vẫn Tưởng, Bài Ca Quần Đảo, tr. 48)
 

Trong cảnh dân tộc điêu linh và xă hội lầm than, th́ những phong tục h́nh thức ngày xuân trở thành vô nghĩa:
Mỗi mùa xuân lá trổ bông
Quên tờ cung chúc cũng không hề ǵ

(Huế làm Thơ, Bài Ca Quần Đảo, tr. 44)
 

Trong chừng mực nào đó – xin nói rơ: trong chừng mực nào đó – Bùi Giáng thuộc về thế hệ thanh niên không có mùa xuân, mà Tạ Kư (1928-1979), một nhà thơ xuưt xoát đồng tuế và đồng hương với Bùi Giáng, gọi làThế Hệ Bốn Lăm:
Chúng tôi:
Thế hệ bốn lăm
Vui chưa bao nhiêu, nhiều lúc khóc thầm
Một phần tư thế kỷ
Bốn lăm! bốn lăm
Những kẻ ra đi, những kẻ đang nằm
Những kẻ chết, những kẻ c̣n vất vưởng 6
Có lần nhà thơ Tạ Kư mô tả làng Trung Phước quê hương mà Bùi Giáng gọi chung làCố Quận, ch́m trong khói lửa:
Con lạc mẹ, bao đêm chồng khóc vợ
Măng bẻ rồi, tre không kín niềm quê 6
Và ngày Tết, mùa Xuân với thế hệ ông:
Cười nghiêng núi thẳm xuân gian khổ
Khóc đứng quê xa tết dạn dày
(...) Có những con người không nói hết
Căm căm thế sự nhíu đôi mày
Cố tri dăm đứa nghèo xơ xác
Ăn chực nằm chờ khắp đó đây 6
Nhà văn Vơ Phiến, trên báo Bách Khoa 1963, trong bài viết về Đỗ Tấn, cùng quê, đă mô tả thế hệ này, trong đó có ḿnh:
“Chừng ấy biến đổi dập dồn vào một thế hệ (...) mới lớn lên đă gặp ngay cơn biến động. Trong những năm đáng lẽ nồng nhiệt hăng say nhất của đời họ, th́ một niềm tin vừa nhóm lên liền bị phá vỡ, một giấc mơ vừa thành h́nh vội vàng bị đánh tan. Hy vọng nổ tan tành, liên tiếp, dễ như quả bóng cao su xanh đỏ của trẻ con”  [5].
Dĩ nhiên đây là tâm trạng của một lớp trung niên thi sĩ, ở vào một địa phương, chúng ta không nên khái quát. Thiên hạ thiếu ǵ người lập thân, lập công, lập danh, lập tài sản, nhờ vào cái mà Vơ Phiến gọi là “biến động”, người khác gọi là Lịch Sử, và Bùi Giáng gọi là Sử Lịch.
Nhà thơ Hoàng Trúc Ly, trong lứa tuổi đó, và thân thiết với Bùi Giáng, có câu thơ được truyền tụng một thời:
Mùa Xuân c̣n ǵ thưa em
Sáu dây rét mướt chưa mềm trăng khơi
Và Phạm Công Thiện cũng gần gũi với Bùi Giáng, năm 1964, dạy học ở Đà Lạt, có bài thơ Xuân được bạn bè yêu thích:
Mùa Xuân bay thành khói
Tôi ca hát một ḿnh
Suốt đời không biết nói
Nước chảy tràn con kinh
Tạ Kư lúc ấy cũng dạy ở Đà Lạt, rất thích bài thơ này, nhưng bực ḿnh khi nghe một bài hát thời thượng, phổ nhạc thơ Kim Tuấn:
Anh cho em mùa Xuân
Nụ hoa vàng mới nở
Mùa Xuân nào nhung nhớ (...)
Ông bực v́ cho là thơ xạo và xảo, v́ anh làm quái ǵ có mùa Xuân mà cho ai, hay cho em? (dù rằng ở cơi đời này, yêu nhau có khi là cho nhau những cái ḿnh không có).
Trong tâm trạng này, Tạ Kư có bài thơ Xuân tặng Phạm Công Thiện:
Trời mùa đông rừng núi
Đời mùa đông vô cùng
Hút thuốc trong bóng tối
Khói có bay lên không?  [6]
Vào thời điểm ấy, Đà Lạt 1964, Phạm Công Thiện, có đọc cho tôi nghe câu thơ mới làm:
Cô đơn về trắng sương rừng
Tôi nghe tiếng hát hoang đường nửa đêm.
Pháp, 1984: bài thơ được in lại trong một album đẹp mà anh tặng tôi. Câu thơ xưa đổi lốt:
Rắn trườn vỡ trứng chim rừng
Tôi nghe tiếng hát hoang đường nửa đêm.
Rắn: v́ tác giả tuổi Tỵ (1941).
Giữa hai thoại, không biết câu nào hay hơn. Tôi kể lại chuyện này, v́ thấm thoát đă tṛn hai mươi năm. Và bốn mươi năm.
Đây là thời gian chúng tôi bắt đầu tiếp cận thơ Bùi Giáng.
Một mùa xuân xa...
Xa.
                                                                             *
Bùi Giáng là một nghịch lư.
Ông là một tác giả hàng đầu, một nhà thơ lớn trong văn học Việt Nam hiện đại, đă sống, làm thơ và qua đời, bên lề ḍng văn học chính thống. Rồi trong những điều kiện lịch sử nhất định, thơ ông được truyền tụng, truyền khẩu, tạo nên một hiện tượng xă hội và chính trị Bùi Giáng, vào ba thập niên cuối cùng của thế kỷ hai mươi.
Tác giả Bùi Giáng, và nhà thơ Bùi Giáng đích thực, bị chen lấn giữa những huyền thoại Bùi Giáng. Và những kẻ mến yêu Bùi Giáng đầy thiện chí, đă nhiệt t́nh viết bài ca ngợi, càng làm rối mù thêm tọa độ của ông trên văn đàn, thêm phần tơ chỉ rối chiêm bao.
Bùi Giáng cả đời chăm chỉ đặt hai bàn chân, chân trái và chân mặt, bên lề chính trị và xă hội, nhưng đă lừng danh - phần nào đó - nhờ những điều kiện xă hội và chính trị. Đây là một nghịch lư, giới hiện sinh một thời có thể gọi là phi lư.
Bài này dĩ nhiên là không có tham vọng giải quyết nghịch lư nói trên. Nó thoạt tiên chỉ là một bài báo Xuân. Nhưng lần theo ư xuân đến thượng nguồn thơ Bùi Giáng, người đọc có thể t́m lại được một trong nhiều sợi tơ mành xuyên qua thi phẩm và tư tưởng Bùi Giáng.
                                                                                   *
Niềm xuân cố quận tê tê / Được chăng góp nhặt lời quê dông dài…
Người rằng:
Nói nữa là sai
Mùa Xuân đang đợi bước ai đi vào.
Đặng Tiến
Orléans, Toussaint 2003
-----------------------
Thơ Bùi Giáng trích từ: Mưa Nguồn, 1962; Lá Hoa Cồn, 1963; Bài Ca Quần Đảo, 1973; Thi Ca và Tư Tưởng, bản in lại 1998; Thơ Bùi Giáng, Montreal, 1990; Chớp Biển, 1996; Mười Hai Con Mắt, 2002; Báo Văn, Sài G̣n, 5/1973; Báo Thời Văn, TPHCM, số 19, 1997. Có câu ghi theo trí nhớ.

 

Thơ, Thi pháp và chân dung

Trang Đặng Tiến

art2all.net