LAIQUANGNAM

 

Laiquangnam giới thiệu thơ tiền nhân

 

ĐỂ GIA. 抵 家

Cao Bá Quát

 


          Tự Đức khen “Văn như Siêu Quát vô tiền Hán“, Quát đây là Cao Bá Quát. Ông không đỗ tiến sĩ. Đường thi cử của ông bầm dập có lẽ chữ nghĩa của ông dùng khó quá chăng? Ông là một thần đồng, lúc 13 tuổi đă qua kỳ sơ tuyển địa phương để có thể tham dự kỳ thi Tam trường. Nghe Tự Đức khen vậy th́ ta hay vậy nào có biết tại sao một người giỏi chữ nghĩa như Tự Đức lại khiêm cung đến như thế.

Bài thơ dưới đây cho thấy cách dùng chữ rất tinh tế của ông. Ngay trong tiêu đề, Cao Bá Quát nhà ḿnh cũng “cắc cớ” dùng “抵 家= Để gia” thay v́ quy gia hay đáo gia như thường t́nh trong các bài thơ cổ văn của tàu hay của Việt. Quy là về chưa đủ đô. Để gia ? Để là ǵ ? Để là đặt vào vị trí, để gia là về đến nhà và được vào ở trong nhà của chính ḿnh kia, nơi đó ḿnh đă sinh ra, nơi đó có cha mẹ ḿnh đă sống hay đang sống. Chỉ với một tiêu đề thôi cũng đủ cho thấy “Ông Già Quát” ghê thiệt! Chữ Tàu càng khó nhớ khi chữ có quá nhiều nét. Học đến già đầu c̣n sai là thường. Ngày xưa học chữ nho ê a như lối Tam tự kinh, tử con tôn cháu cho nên khi Cao Bá Quát đi thi có khi ông dùng chữ quan chánh chủ khảo cũng không biết ông viết chữ ǵ, ư nghĩa sâu xa nó ra sao. Điều này được minh chứng qua bài Để gia dưới đây. Học lấy chữ Nho (1) nhiều nét cũng là một cách chơi “đố vui để học“ của các “chú học tṛ “c̣n quá trẻ, có khi rắn mắt làm khó người lớn chơi, xưa nay giới trẻ Việt nam đều vậy. Tụi trẻ mới giỏi! Giới trẻ xưa nay luôn biết nhiều, chỉ duy có thiếu kinh nghiệm sống mà thôi. Giá mà!. Cao Bá Quát thi không có bằng tiến sĩ lận lưng nhưng triều đ́nh phải đặc cách cho ông đi làm giám khảo bởi ông là người hay chữ.


I-Nguyên tác

抵 家
高伯适

雙鬓翛翛不自知,
鄉村厎點是歸期 。
木棉店裏霜揪早,
天馬湖邊日上遅 。
鄰友忽逢惊戳問,
母親乍見喜交悲 。
平生多難今長悔,
畏向家人語別離 。
 


II-Phiên âm

Song mấn tiêu tiêu bất tự tri,
Hương thôn chỉ điểm thị quy kỳ.
Mộc Miên điếm (1) lư sương thu tảo,
Thiên Mă hồ (2) biên nhật thướng tŕ.
Lân hữu hốt phùng kinh sác vấn,
Mẫu thân sạ kiến hỷ giao bi.
B́nh sinh đa nạn kim trường hối,
Úy hướng gia nhân ngữ biệt ly.
 


III-Chú nghĩa vài từ trong câu

Lời chú dưới đây chỉ nhằm hổ trợ “ cho “Quư bạn” giỏi ngoại ngữ nhưng có khi v́ ḿnh không có mấy th́ giờ để t́m hiểu một bản cổ văn của tiền nhân, tự nhiên ḿnh lại lănh đạn v́ của nợ này do sự phân công dịch. Nhằm tránh t́nh trạng bị nạn oan ( như trường hợp của Giáo sư đại học tại Hoa kỳ, Giáo sư Nguyễn Bá Chung hay các anh chị trong ban Anh ngữ tham gia dịch chẳng hạn, link http://www.art2all.net/tho/tho_tk/dichvagioithieuvanhocvn.html ), bởi nói cho cùng các vị v́ ham vui mà lănh cái búa. Giá như người Việt chúng ta, người mạnh cái này gánh cho người yếu cái kia th́ hay biết mấy. Laiquangnam xin chia sẻ cùng các bạn. Không sao, thua keo này ta bày keo khác, bởi ḍng cổ văn của ta chưa hề khai thác hết mà. Mong các vị bền tâm v́ trách nhiệm tự ḿnh kê vai gánh vác v́ giới trẻ 1.5 tại nước người, xin đừng bỏ cuộc. OK ?

 

Riêng đối với các khách thơ đă quá giỏi chữ Hán và quá am tường "Việt ngữ " th́ xin xem như phần này của laiquangnam không có viết. laiquangnam xin thành thật cám ơn.

(1) Mộc Miên điếm: Điếm Cây Gạo, địa danh,tại quê hương của Cao Bá Quát, Điếm có tên là ĐiếmCâyGạo )


(2) Thiên Mă hồ: Hồ Ngựa Trời, địa danh ở gần quê hương ông, vượt qua hồ này là thấy nhà của ḿnh kề bên. Không biết địa danh chính là ǵ? Chắc có lẽ là “Điếm Cây Gạo” thay v́ “Mộc Miên điếm”: ( MMĐ là tên chữ Hán, tên viết trên văn bản, bởi chữ Tàu mô tả cây mộc miên hoàn toàn khác với cây gạo là cây đặc trưng của người Việt ta, cây này có cội nguồn từ nước Việt. Bạn vào Google search sẽ thấy h́nh ảnh cây gạo của quê hương miền Bắc của ḿnh. Thiên Mă hồ= hồ Thiên Mă, không biết đồng bào ḿnh gọi là hồ “thiên mă” hay “hồ ngựa trời” đây? Địa danh như vậy chỉ rằng nơi đây thường là đất địa linh nhân kiệt. Thần nhân thường qua đây nghỉ ngơi và tắm ngựa lâu ngày biến thành vũng lớn bất thường. Việt nam ta cũng có nhiều nơi có địa danh này.


3-mấn, 鬓, tóc mai


4-hương, 鄕, là làng lớn


5-điểm, 点, nét chấm nhỏ


6-Tiêu tiêu, 翛翛 là che kín, đừng lầm với tiêu tiêu 蕭 蕭 có nghĩa là xác xơ


7-Sạ, 乍, thốt nhiên


8-Sác, 數, cụm từ “sác vấn” =hỏi luôn, hỏi liền liền


9-Thu, 收, bắt, như thu giữ


10-Biên, 邊, ven bờ


11-tŕ, 遲,  chậm chap


12-kinh, 驚,  sợ hăi


13-lư, 裡 = 裏, lư là ở bên trong, đừng lầm với lư là làng, là dặm


14-hối, 悔, hối, một là, hối là sự dày buồn phiền đă dày ṿ ḿnh trong cụm hối hận; hai là hối là sửa đổi một điều ǵ đó có sẳn nay muốn làm mới lại (hối cải)

15-câu “Song mấn tiêu tiêu bất tự tri,’ mấn là tóc mai, tóc chảy dọc theo tai. Ư ôngGià? “ Song mấn tiêu tiêu bất tự tri” là hai chùm tóc mai đă quá dài, nghĩa bóng là ḿnh đă già mà ḿnh đâu có hay. Người xưa râu tóc là góc con người, họ không cắt cạo hằng ngày như chúng ta ngày nay, tóc mai càng dài tuổi đời càng cao. “Song mấn tiêu tiêu” theo ngữ cảnh trong thơ là tuổi đời chồng chất.

16-câu “Hương thôn chỉ điểm thị quy kỳ”, Từ câu thứ nhất dấu thật kín ư nghĩ trong Ông, “Song mấn tiêu tiêu bất tự tri,” đă lâu rồi ta mới ngộ ra điều này => “Hương thôn chỉ điểm thị quy kỳ.” được một lần trông thấy quê hương trước khi nhắm mắt“?”. Phải về thôi. Nhớ quá rồi!. Khoảng cuối năm Canh Tuất (1850) đời vua Tự Đức, Cao Bá Quát lấy cớ về quê chịu tang cha và sau đó, xin ở lại nuôi mẹ già rồi xin thôi chức Giáo thụ phủ Quốc Oai. Trong bài nghĩa đen th́ không như thế bởi chỉ là hai câu miêu tả những ǵ trước mắt khi Ông về thăm mẹ già đang ở quê hương ḿnh.
Câu “Hương thôn chỉ điểm thị quy kỳ.” tạm dịch ư, Thu hút tầm nh́n của ta, ta thấy làng ḿnh chỉ là một điểm nhỏ xíu .

17-Câu Mộc Miên điếm (1) lư sương thu tảo,
Tạm dịch ư, Sương mai tụ lại và ôm lấy ĐiếmCâyGạo
Mộc Miên điếm (1), tảo là buổi sáng sớm lúc trời vừa hừng sáng, biên=bờ, ven bờ. “biên nhật thướng tŕ” là mặt trời lên chầm chậm ở bờ ven. Câu “Thiên Mă hồ biên nhật thướng tŕ”,là câu tinh tế , Nh́n thấy cây Gạo là coi như đă thấy làng ḿnh, đó là tiêu điểm của Tầm mắt. Ông thấy ǵ? Mộc Miên điếm lư sương thu tảo => sương buổi sáng sớm trùm (thu= xoắn lấy ) cây gạo làng ta. Lư 裡 = 裏, là (sương) đă len vào tận bên trong cảnh vật rồi .

18-Câu “Mẫu thân sạ kiến hỷ giao bi
Tạm dịch ư, Mẹ thân yêu của ta chợt thấy ta buồn vui lẫn lộn. Ông dùng từ thân, 親, từ kư tự như thế này, rất tinh tế; thân =tới lui thăm viếng trở thành thân thiết với nhau. Có một từ thân (thân thể), không lấy ǵ là hay. "Việt ngữ " có hai từ thân, một là thân thiết chính là từ này, và hai là từ thân trong thân thể (chỉ xác phàm). Viết "Việt ngữ " khi nghe âm tự hiểu có khi càng hay bởi sự đa dạng của nó không chừng.

19-Câu “B́nh sinh đa nạn kim trường hối,”, câu này dịch “cà chớn“ để đưa đến sự xúc phạm tư cách của người xưa. Hối 悔, hối, một là, hối là sự dày buồn phiền đă dày ṿ ḿnh trong cụm hối hận, hai là hối là sửa đổi một điều ǵ đó có sẳn nay muốn làm mới lại (Ví dụ hối cải). Chỉ có mỗi Cao Bá Quát mới trả lời được thôi. Qua hành động của ḿnh, ông quyết định t́m đường tự giải phóng cho ông và dân tộc này đến nổi Tự Đức phải đạp trên Luật nhà Nguyễn (do ông cố nội ông là Gia Long ban hành, trong đó Gia Long cho chép y chang 387 /388 điều luật của nhà Thanh. Nhà Nguyễn tự hào ḿnh văn minh hơn nhà Thanh khi bỏ điều luật tru di tam tộc (bởi Thanh triều lúc ấy đang đô hộ dân Trung Hoa cho nên họ phải trừ cho tận gốc những người Trung hoa yêu nước nổi lên chống họ). Gia Long dùng luật này để thay cho Luật Hồng Đức có từ 500 năm nay của Đại Việt, luật Hồng Đức là một đạo luật văn minh nhất châu Á (hay nói rơ hơn là các quốc gia lân bang chịu ảnh hưởng Tàu) vào thời gian đó“?”.

20-Câu cuối là câu cực hay “Úy hướng gia nhân ngữ biệt ly.”, tạm dịch, sợ không dám nhắc với người thân trong nhà hai chữ biệt ly nữa; như một linh tính; không lành đang đón chờ ông và gịng họ ông. Tự Đức kẻ giết anh ḿnh, việc ǵ mà không dám làm, trừ việc hèn với giặc!, trừ việc hèn không dám bỏ kinh thành đi kháng chiến, mẹ con họ đă làm khổ tổ quốc này.



IV- Dịch thơ quốc âm

1-Thất ngôn bát cú luật thi

Tóc mai thậm thược có đâu hay,.
Điểm nhạt quê ḿnh thương lắm thay.
Cây gạo điếm xa sương quắn chặt,
Ngựa Trời hồ cận nắng đang cày.
Sững sờ Giềng xóm lời dồn dập,
Hoan hỉ Mẹ yêu mắt lệ đầy.
Đa nạn đời ḿnh nay hối măi,
Biệt ly ấp úng, Mẹ nào hay!

2-Song thất lục bát

Đâu hay biết tóc mai thầm thược,
Nhóng xa xa điểm nhạt quê nhà,
Sương ôm câyGạođiếm xa.
NgựaTrời b́a nước ác tà tà lên.
Xóm giềng chưng hửng réo tên,
Mừng, trông, _ḱa Nó! Mẹ cưng chạnh buồn.
Hối hoài, hoạn nạn đâu buông,
Biệt ly không dám ngỏ cùng người thân!

3- Lục bát

Nào hay tai tóc bơ phờ,
Xa xa nhướng thấy điểm chờ, _Quê hương!,
ĐiếmCâyGạo sáng ôm sương,
NgựaTrời b́a nước vầng dương rướn ḿnh,
Bà Con quen gặp gọi rinh.
Mẹ cưng! nhác thấy,__Con ḿnh!, rưng rưng.
Hối v́ đa nạn bám lưng,
Biệt ly hai chữ ngó chừng trước sau.



V. Một bản dịch của lớp Đàn anh

Người dịch: Nguyễn Văn Tú)
(Viện Hán Nôm Hanoi )


Mái tóc bơ phờ sự chẳng dè,
Trở về nay lại thấy làng quê.
Điếm Cây Gạo đó sương vừa ngớt,
Hồ Ngựa trời đây nắng chửa hoe.
Hàng xóm xôn xao dồn chuyện hỏi.
Mẹ già mừng tủi thấy con về.
Đời gian nan măi từ nay hối.
Bàn chuyện xa nhà dạ những e.



VI- Lời cuối
 

Ước mong có nhiều thi nhân bỏ chút công và tiếng ḷng ḿnh cùng dịch bài này. Các bạn cứ tùy nghi xử dụng bài viết của laiquangnam và tôi nghĩ các rằng các anh chị chủ trang web www.art2all.net hay Chim Việt Cành Nam cũng không lấy thế làm phiền v́ mất một số đếm phiên truy cập. Nếu laiquangnam biết bạn đă dịch đâu đó th́ trong lần viết lại ḿnh sẽ cập nhật vào bài viết này. Hay dở không cần biết, chỉ cần có tấm ḷng là nhất thôi. Lẽ nào bài thơ Tàu “Hoàng hạc lâu” có đến hơn 55 bản dịch thượng vàng hạ cám mà nay một bài thơ của Cao Bá Quát lại “giá lạnh “đến thế sao.


Một ngày cuối đông tại quê người
Laiquangnam



VII Tham khảo

1)-Nguồn, Cao bá Quát toàn tập, tập I, NXB Văn Học, năm?


Khi bạn dùng một bản chữ Nho đánh máy sai, do người đánh máy gơ kư tự theo âm Hán Việt từ bản phiên âm "Việt ngữ ", bạn sẽ tốn công dịch bởi từ Hán Việt quá nhiều từ trùng âm nhưng khác nghĩa, một khi dẫn đến ngữ nghĩa sai có thể làm ư tưởng của tiền nhân ta bị kéo xuống thấp hơn một cung bậc, nhất là trong ḍng thơ Cao Bá Quát, như vậy công bạn t́m hiểu bản văn thành công cốc. Laiquangnam tin rằng bản trên đây là có lẽ là bản chữ Nho “tốt nhất” hiện nay.


2) Chữ Nho? , đó chính là chữ Hán của Tàu. Chữ Nho được ông bà ta tạm dùng để quản trị đất nước ḿnh khi mà chữ nghĩa cội nguồn của ta (?) bị Tàu hủy sạch, một khi Tàu xâm lược nước ta. Phá nát cội nguồn một dân tộc luôn luôn là bước khởi đầu rất nhất quán của họ trong quá tŕnh sáp nhập lănh thổ ta vào họ. Một kư tự Hán, người Tàu dùng rất đa dạng, đa ngữ nghĩa. Người Việt ta chỉ dùng kư tự này trong một số ngữ nghĩa thường dùng mà thôi. Điều đó cũng dễ hiểu khi ta dùng chữ quốc ngữ vậy, tùy theo tŕnh độ tuy cùng là người Việt nhưng độ am hiểu khác nhau. Chính v́ thế khi đọc chữ nho ông bà ta thường “ chẻ chữ “khá kỹ để hiểu ngữ nghĩa trong khi người Tàu có khi không mấy quan tâm, bởi đó là chữ của họ đang dùng. Lậm chữ Hán đă là một trong các nguyên nhân đưa đến việc mất nước như thế nào chúng ta đă biết, luận về vấn đề này laiquangnam xin dành trong một không gian khác hơn là không gian trong bài viết này .


3)-Gia đ́nh ông, họ tộc ông bị giết sạch. Có khi nào bạn tự hỏi gia đ́nh và con cái của Uy viễn Tướng Công một đời cúc cung tận tụy với vương triều về đâu?. Ai từng đội sớ bên đường mong kiếm chút công danh?. Con cái của Nguyễn Công Trứ đă sống ô nhục như thế nào khi quân Pháp xâm lăng Việt nam vào thế kỷ 19, 20 . Vua cha là Thiệu Trị đến ông vua con là Tự Đức, họ đều là những người hay chữ nổi tiếng, hay nói đúng hơn là người “dại chữ TÀU“, cha con họ lấy việc ngồi chẻ từ chữ Tàu làm đắc ư, làm được một bài thơ cực kỳ phức tạp công phu là lấy làm vui mặc cho đồng bào ḿnh quằn quại trong ô nhục. Họ đâu c̣n th́ giờ mà nghĩ đến muôn dân, việc ham Hán dẫn đến sự bỏ bê triều chính, đây là nguyên nhân khiến tổ quốc ta ô nhục đến măi đến tận bây giờ. Ông Cố (GL) ôm Hán, ông cháu, ông chắc cũng ôm Hán. Gia Long ngậm ngùi khi cháu ḿnh không làm vua được muôn đời th́ đă đành, chúng ta mắc mớ ǵ phải bị vạ lây. Tất cả chỉ v́ chuộng Hán bỏ Nôm!.


4) Nhiều tư liệu trên do laiquangnam truy cập qua Google search và vi-wikipedia.com nên biết. Các bạn chịu khó vậy.


5) Tôi không ghi Cao Bá Quát bằng ba chữ Tàu này 高伯适, trên tiêu đề, bởi ngày nay ta có chữ quốc ngữ, Cao Bá Quá là người Việt họ Cao, chứ không phải người Việt gốc Tàu mang ba kư tự này 高伯适 .
 

_______

 

Xin liên lạc với laiquangnam tại  laiquangnam@gmail.com

 

 

www.art2all.net