tho duong va nguyen du

LAIQUANGNAM

Laiquangnam giới thiệu

Thơ Đường và Nguyễn Du

GIẢ ĐẢO ( 賈島, 779 - 843)

*Tầm Ẩn Giả Bất Ngộ ( 尋隱者不遇)
hay

Tùng Hạ Vấn Đồng Tử ( 松下問童子)

Thơ Đường là một niềm tự hào của người Trung Hoa. Choáng ngợp trước nội dung và ngôn từ của thơ Đường nhiều anh Hán Vườn nhà mình đã đội Hán thái quá. Vào Google search “ Nguyễn Du dịch Thơ Đường ", Bạn Hiền sẽ kinh ngạc và họ gán thơ Giả Đảo vào với câu Kiều 3231-3232.

3231-Sư đà hái thuốc phương xa,
Mây bay hạc lánh biết là tìm đâu ?

Nguyễn Du đã đọc thơ Đường và tiên sinh đã xử dụng nó trong mục đích nào? Nén ý và dấu ý. Tiên sinh không hề có ý tưởng dịch thơ Đường. Tiên sinh dùng nó như một điển từ. Điển từ là từ lấy ra từ các câu ca dao, từ các bài thơ cổ hay từ bài thơ của người thi nhân đã nổi tiếng sống trước mình. Với người Việt lớp xưa, chính các tác giả thời Đường là một trong các chỗ dựa nguồn trích dẫn. Ngày ấy Họ học chữ Hán, thi cử buộc họ phải làm một bài thất ngôn bát cú luật. Muốn được điểm tốt thì Họ buộc dùng lại điển từ như là một thủ thuật trường thi, luyện gà chọi, riết thì thành thói quen. Qua bài Cẩm Sắt của Lý Thương Ẩn, Nguyễn Du cũng đã dùng vài điển từ trong bài thơ này, tuy nhiên ý thơ của tiên sinh lại là “một phần bù”, phần thiếu của một ý tưởng nhân sinh mà Lý Thương Ẩn, một là không quan tâm, hai là thiếu sót, ba là nhân sinh quan của Lý Thương Ẩn vốn là như thế. Nguyễn Du thì kín kẻ hơn, cao tay hơn, hoàn hảo hơn. Lý Thương Ẩn dùng cho ý “mất” thì Nguyễn Du thấy thiếu và bổ sung ý “còn”; “mất, còn” là hai mặt của cõi nhân sinh mà Nguyễn Du xoáy vào “trọng tâm đủ “nơi ấy Lý Thương Ẩn đã đưa ý thơ mình chỉ về một mé mà thôi. Đủ ( full) có lẽ là một nhân sinh quan của Nguyễn Du khi viết Đoạn Trường Tân Thanh( Kiều) .

Với trường hợp của Giả Đảo thì khác. Tiên sinh đã dấu nụ cười đôn hậu và nhân đức, khách thơ không sao tưởng tượng được và xin thử đọc đoạn Kiều này. Nguyễn Du can thiệp và lật ngược ý thơ từ điển từ đã chọn.

Đây là đoạn Kim Kiều tái ngộ, sau khi ” con (2) ong đã tỏ đường đi lối về ” . Bạn tự tra cứu các câu trước đây. Lúc này tác phẩm Đoạn Trường Tân Thanh( Kiều ) gần đến hồi kết thúc.

Hai tình vẹn vẽ hòa hai,
Chẳng trong chăn gối cũng ngoài cầm thơ.
Khi chén rượu khi cuộc cờ,
Khi xem hoa nở khi chờ trăng lên.

3225. Ba sinh đã phỉ mười nguyền,
Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy.
Nhớ lời lập một am mây,
Khiến người thân thích rước thầy Giác Duyên .

3229-Đến nơi đóng cửa cài then,
Rêu trùm kẻ ngạch cỏ len mái nhà,

3231-Sư đà hái thuốc phương xa,
Mây bay hạc lánh biết là tìm đâu ?

Ba sinh? là duyên số từ kiếp trước ( Lê văn Hoè, Truyện kiều chú giải )

laiquangnam thì hiểu như vầy, Ba sinh theo thuyết luân hồi của nhà Phật, đơn vị tối thiểu của đời người phải là 3 kiếp (ba sinh). Nếu gọi kiếp đang sống vào thời điểm này, kiếp hiện tại, tạm gọi là kiếp zero ( 0) thì anh ta phải chịu sự quả báo của kiếp trước (-1) và anh đã sinh ra một hệ luỵ cho kiếp sau (+1) và vòng luân hồi lặp lại. Có ba kiếp (ba Sinh) liên đới với nhau và buộc chặt vào nhau. Đừng bao giờ hỏi điểm khởi đầu của một bánh xe. Vậy mà Kim Trọng – Kiều đã “Ba sinh đã phỉ mười nguyền”. OK lắm rồi. Nhân OK. Quả OK và Hiện tại là quá OK* . Nguyễn Du rất tuyệt khi tiên sinh viết :

Ba sinh đã phỉ mười nguyền,
Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy.

Trong bối cảnh chồng chúa vợ tôi của đạo Khổng bên Tàu ăn sâu vào cái đầu 1000 năm nô lệ gắn văn hoá Tàu Chệch ngay từ thời xa xưa của người Việt cổ, người Việt chúng ta chờ cho mãi đến thế kỷ thứ 19 mới thấy có một Nguyễn Du phát triển ý tưởng mới và hợp với thời đại chúng ta ngày nay hơn. Hạnh phúc nào tối ưu khi mà trong tình yêu cần có sự điều hoà “tình dục và tình bạn” , “Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy.”, Tình bạn giúp bình đẳng; có nói có nghe, trong việc xây dựng cuộc sống hạnh phúc lứa đôi. Hạnh phúc thay cho các cặp vợ chồng nào xây dựng được giữa họ với nhau “tình bạn” <=> bạn tình” . Bravo Nguyễn Du tiên sinh!. Hôn nhân “tuyệt“ khi mà hôn nhân có đi có lại “tình bạn” <=> bạn tình” . Không đi đến hôn nhân mà “tình bạn” <=> bạn tình” có khi nó biến bạn thành người khuyết tật ngay vì bạn bị ăn đòn, ăn can axit vì cố tật ăn phở ăn nem. Đào hoa là tai ách. Các Hán Vườn ta khi nói Hán thì thao thao bất tuyệt, rằng câu này từ trích bài này, từ bài thơ Đường này, từ bài thơ Đường kia mà câu Kiều bằng Việt ngữ như trên mà Hán Vườn nhận cũng không ra thật là “Vọng Hán và Khớp Hán” quá. “Ngâm Kiều chẳng hiểu chi Kiều, Ngâm Kiều như rứa thì tiêu Kiều rồi.”

© Ba sinh đã phỉ mười nguyền,
Ba sinh bạn đã rõ, còn Mười nguyền? “tình bạn” <=> bạn tình <=> tình bạn ”. Mười nguyền ? gồm có những gì ? laiquangnam tôi thật sự không biết. Mười là con số tròn. Mười ngón tay. 10 là con số đầy. Đây là con số cực đại. Ba sinh đã phỉ => đã hài lòng lắm rồi do vì “mười nguyền” => mọi lời ước mơ đều OK. Họ có gì? Họ đã ở bên nhau. Và Nguyễn Du đã thấu hiểu, nên tiên sinh đã dùng bài “Tầm ẩn giả bất ngộ “ vào đây với sự kiệm lời.

Ta tạm dừng tại đây và đi vào chính đề. Từ hai câu 3231,3232 người đội Hán liên tưởng đến bài thơ của Giả Đảo có hai tên là Tầm Ẩn Giả Bất Ngộ (尋隱者不遇), tìm người ở ẩn nhưng không gặp; hay là Tùng Hạ Vấn Đồng Tử, dưới tùng hỏi tiểu đồng; và cho rằng Nguyễn Du tiên sinh dịch thơ Giả Đảo . Láo lếu !

Mời Khách thơ đọc bài thơ của Giả Đảo

I- Nguyên tác:

松下問童子
言師採藥去
只在此山中
雲深不知處

II- Phiên âm:

Tùng hạ vấn đồng tử,
Ngôn sư thái dược khứ.
Chỉ tại thử sơn trung,
Vân thâm bất tri xứ.

III- Tạm dịch nghĩa như sau:

Tùng hạ vấn đồng tử,==> Dưới cây tùng hỏi thăm tiểu đồng,
Ngôn sư thái dược khứ. ==> "Thưa rằng: Thầy con đã đi hái thuốc.
Chỉ tại thử sơn trung => Chỉ trong núi này mà thôi,
Vân thâm bất tri xứ. => Mây dày quá nên chẳng biết chỗ nào."

Ước lệ trong Đường thi

© Tùng chỉ người quân tử. Quế tùng là hai cây dành để chỉ người có phẩm chất cao đẹp .
Quế được Vương Duy xử dung trong thơ mình .

Ngữ cảnh trong bài Giả Đảo dùng “Vân thâm”, mây dày nhiều tầng vừa là trạng thái vật lý của trời đất vừa ví người ở ẩn tấm lòng sâu thăm thẳm và khó tìm đến được bởi vì họ cũng “ bất định xứ “

Câu 4 thì Tiểu đồng đã không muốn cho gặp.

Tôi độ chừng Nguyễn Du cho là Giả Đảo, nổi tiếng với “ thôi xao“, đã không dùng một từ khác thay vì dùng “đồng tử”. Vì “đồng tử” là đứa trẻ còn ngây thơ chỉ để Thầy sai vặt. Đệ tử có lẽ hay hơn nhưng dùng đệ tử thì thất niêm. Trong Việt ngữ, từ “đệ tử “nay đã biến dạng trong cách dùng:

1- Đệ tử là người học trò ruột của Thầy

2-Đệ tử là người có thể đã lớn tuổi chịu nhận một người khác làm bậc trưởng thượng của mình và theo hầu hạ. Thường đệ tử là người rất biết ý thầy. Hai câu cuối, “Chỉ tại thử sơn trung, Vân thâm bất tri xứ.”, chỉ ở trong núi này mà thôi, đệ tử còn lạ gì nơi mà mình đã từng theo thầy, có lẽ cậu này không muốn chỉ đường mà thôi, hay có thể Thầy đã muốn ở ẩn thật rồi và cắt mọi sự giao thiệp với nhân gian.

Câu cuối cùng đệ tử 50% nói thật, 50% nói dối, không muốn tìm bởi hiểu ý Thầy, Ngài không muốn ai quấy rầy mình. Trong bối cảnh Đoạn Trường Tân Thanh ( Kiều ) câu này thì rõ ràng là quà tặng của Nguyễn Du dành cho Kiều. Trong nguyên tác của Giả Đảo chỉ 50% thật, “tề trong núi đó” và 50% xạo với cớ không muốn giúp “Tề …mây thăm thẳm”.

Chỉ tại thử sơn trung,
Vân thâm bất tri xứ.
=>
Quẩn quanh, tề! núi cao cao,
Tề ! mây thăm thẳm, mần sao…mà tìm!.

Tề!!! mây thâm thẩm => xù. Giả Đảo chơi chữ rất thâm. Khen thơ Giả Đảo là thừa. Lời thơ ông rất nén. Tứ tuyệt đã nén rồi mà chọn dòng ngũ ngôn nữa nên càng nén hơn. Nguyễn Du nhà mình lại càng thâm hơn. Bỏ câu cuối nhưng người đọc hiểu mạch văn thì tiên sinh đã ngầm tặng cho Kiều một món quà. Nàng còn được ở bên Kim Trọng mà không bị quấy rầy bởi sư Bà Giác Duyên. Nguyễn Du đã " cho Nàng Kiều hưởng thêm chút hạnh phúc bởi hai đứa tụi nó đang xung ". Sự hiện diện của sư Giác Duyên vào đây rách việc. Sư Bà do thiếu lịch lãm ở đời ** thế nên Sư Bà đã ngây thơ gởi nàng vào tay Bạc Bà sau khi nàng khi thoát khỏi tay Hoạn Thư. Sợ Sư Bà lần này sẽ quá ngây thơ xúi Kiều cạo đầu đi tu thì tội nghiệp nàng, lúc này Kiều mới trên dưới 30. Tuổi đàn bà! OK. Thế nên Nguyễn Du cho “Mây bay hạc lánh”, Nguyễn Du, Ngài thật tuyệt. Có thế chứ, bởi bọn nó, Kim Trọng – Kiều đang xung . Bạn đọc từ câu 3015-đến 3234 sẽ rõ .

IV- Dịch thơ quốc âm

IV.1 Laiquangnam dịch

Tuyệt Cú

Dưới tùng hỏi đệ tử,
_Thầy lùng thuốc bấy chừ!
Loanh quanh trong núi ấy.
Mây dày, kiếm được ư?.

Lục bát

Dưới tùng hỏi chú tiểu đồng ?
_"Thầy đà hái thuốc, không lòng dòng đây.
_Tà tà tít mú núi này,
_Trùng trùng mây phủ, _tìm Thầy? _vô phương! "

Song thất lục bát

Dừng dưới tùng, hỏi thăm đệ tử ?
Rằng _"Thầy hái thuốc tự hổm nao,
Quẩn quanh…tề! … núi cao cao,
Tề! …mây thăm thẳm, mần sao…mà tìm!.

Gặp chú đệ tử người Quảng Nam này thì người đi tìm trớt quớt. Nói với thứ ngôn ngữ đã lạ rồi mà coi bộ như không muốn tìm người mình muốn gặp. Hành xử lạ. Đó là lý do mà Nguyễn Du với tinh thần thương người cố hữu, tiên sinh đã dùng thơ Giả Đảo vào câu áp cuối truyện thơ dài Đoạn Trường Tân Thanh ( Kiều ) của mình.

Quẩn quanh…tề! … núi cao cao,
Tề! …mây thăm thẳm, mần sao…mà tìm!.

IV.2 Bản dịch của Người xưa:

Gốc thông hỏi chú học trò,
Rằng: "Thầy hái thuốc lò mò đi xa.
Ở trong núi ấy đây mà,
Mây che mù mịt biết là nơi nao?"

Tản Đà dịch

V- Kết luận:

Ta phải biết nội dung bài thơ này của Giả Đảo có đoạn kết như thế này. Nguyễn Du đã nhất định cho Kiều–Kim Trọng sống với nhau vì bọn chúng “Ba sinh đã phỉ mười nguyền,” . Và Tiên sinh đã cho Sư Bà giác Duyên lánh mặt cố tình, thì khi ta quay lại với bài Cẩm Sắt của Lý Thương Ẩn ta sẽ không bối rối vì sao Nguyễn Du khi dùng bài thơ của Lý Thương Ẩn chỉ dùng đoạn giữa mà thôi. Và ý Nguyễn Du tiên sinh ra sao. Đó là lý do tại sao ta cần biết rõ các bài thơ Đường có thể có mối liên quan trong việc hiểu ngữ cảnh thơ tiền nhân ta chứ không phải vì tư tưởng Vọng Hán của thế hệ chúng ta. Vọng Hán, Khớp Hán, đội Hán đều đáng bị lên án vào thời điểm này .

VI-Tham khảo

*Bài này được giới thiệu vì liên quan đến Đoạn Trường Tân Thanh (Kiều) của Nguyễn Du, đoạn kết thúc, lúc Kim Trọng – Kiều tái ngộ và liên quan đến bài Cẩm Sắt của Lý Thương Ẩn mà Nguyễn Du dùng.

Các đoạn Kiều có liên quan

2081-Có nhà họ Bạc bên kia,
Am mây quen lối đi về dầu hương.
Nhắn sang, dặn hết mọi đường,
Dọn nhà hãy tạm cho nàng trú chân

Một lần đạp cứt một lần chặt chân. Cho Bà Sư già hiện diện biết đâu Sư Bà lại bàn đến việc “Kiều cạo đầu xuất gia”, rằng con hãy nghe lời Thầy “đời là bể khổ” là rách việc; thế nên Nguyễn Du cho “Mây bay hạc lánh” là êm ru.

Mây bay hạc lánh. Bà Sư đi lánh mặt như là một sự chuộc lại lỗi lầm do thiếu kinh nghiệm sống năm xưa tuy Sư Bà là người rất giàu đạo đức làm người. Đó là câu cuối trong đời Kiều. Một tin vui cho nàng.

© Kiều than trước khi nhảy xuống sông Tiền đường

2611-Thân sao thân đến thế này ?
Còn ngày nào cũng dư ngày ấy thôi !
Đã không biết sống là vui,
Tấm thân nào biết thiệt thòi là thương !

© Nguyễn Du động lòng lần thứ nhất, cho rút tên Kiều ra khỏi sổ

2721-Đoạn trường sổ rút tên ra,
Đoạn trường thơ phải đưa mà trả nhau.
Còn nhiều hưởng thụ về lâu,
2724-Duyên xưa tròn trặn phúc sau dồi dào!

© Tiếp đến, sắp kết thúc có một chuyển biến đột ngột “tình cảm “ trong đoạn kết.

Nguyễn Du cho Sư Bà hắc ám không được CảnMũiKỳĐà mà phải “Mây bay hạc lánh”
Cho dù trước đó thì Kiều đánh đàn lần cuối với điển từ từ Lý Thương Ẩn:

Đợi mọi cuộc tình về dĩ vãng
Bây giờ lần đốt nản mà thôi.

Lý Thương Ẩn, Cẩm Sắt.

Lời bình trên sẽ làm sáng tỏ dụng tâm của Nguyễn Du “ xa gần " dùng điển từ để tạo thêm ngữ cảnh cho thơ. Hán Vườn đừng bao giờ nghĩ rằng Nguyễn Du tiên sinh viết rất đỗi thật thà và khiêm cung:

Lời quê chắp nhặt dông dài,
Mua vui cũng được một vài trống canh.

Sư đà hái thuốc phương xa,
3232-Mây bay hạc lánh biết là tìm đâu ?

giống bao nhiêu %. nguyên tác của Giả Đảo mà bọn đội Hán phát biểu lôm côm.

© Mây bay hạc lánh là nhân vật cần tìm, sư bà Giác Duyên. Vân thâm mây của đất trời. Nếu cho rằng mây dày thâm thẩm dùng chỉ là người ẩn sĩ thì cũng không mấy giống được bao nhiêu %.
Nguyễn Du “Mây bay hạc lánh” ( nhân vật chủ động gặp gỡ là Sư Bà). Giả đảo “bất tri xứ” do tiểu đồng không muốn kiếm giúp (nhân vật gián tiếp can thiệp vào sự gặp gỡ ).

Hẹn các bạn trong phần II về bài Cẩm Sắt của Lý Thương Ẩn .

Laiquangnam

trang laiquangnam