Ngô Thiên Thu

                          

Ḅ thần Nandin

với văn hóa tâm linh người Chăm

 

 

Một trong những di vật Chăm quư hiếm c̣n nguyên vẹn ở Quảng Điền là linh vật nằm trong khuôn viên thư viện Nguyễn Chí Thanh. Đó là ḅ thần Nandin (Nandi, Nandil, c̣n có tên khác là Kapin (hoặc Kapil). Ḅ ở thế nằm được tạc tư chất liệu đá đặc biệt, có người gọi là đá thiên thạch. Ngoài hai mắt tṛn, ḅ Nandin c̣n có con mắt thứ ba. Con mắt này gọi là thiên nhăn phát ra những phép thuật nhiệm mầu  và là mối liên kết giữa con người và thần linh. Ḅ Nandin là ḅ đực và là vật cỡi của thần Siva (Nandi: A bull. The mount of Siva (theo Carl Heffley).

 

 Ḅ Nandin Quảng Điền được phát hiện tại làng Đức Nhuận (thuộc xă Quảng Phú). Kích thước và trọng lượng tương đối lớn so với một số tượng Nandin khác tại các khu di tích Chămpa ở Việt Nam. Ḅ Nandin được người Chăm điêu khắc thành hai dạng chính là tượng đá và phù điêu. Phù điêu chủ yếu được gắn trên tầng mái Kalan (tháp thờ) c̣n tượng đá được đặt trong Mandapa (chính điện). Ḅ Nindin là một trong số các vị thần được người Chăm thờ cúng. Những vị thần này có nguồn gốc từ Bà la môn giáo, khi vào Chămpa được người Chăm được thay bằng những tên gọi khác bằng tiếng Chăm. Đấng Tạo hoá Brahma thành Pô Inư Nưgar, thần Siva được gọi là Pô Ginuơr Mơtri, ḅ thần Nandin biến thành ḅ thần Kapin và trở thành nhân vật trong truyện cổ dân gian Chăm. Chuyện được tóm tắt như sau:

 

Xưa có đôi vợ chồng ở làng nọ rất yêu thương nhau. Một hôm bà vợ ra suối lấy nước ngang một cây xoài, bà trèo lên hái không ngờ té xuống. Ngay lúc đó bà đẻ ra một con bê và một cậu con trai, rồi bà chết ngay dưới gốc cây. Người chồng lấy củi trên rừng về thấy vậy đem vợ về chôn cất và nuôi hai đứa nhỏ.

 

Một thời gian sau người chồng lấy vợ khác. Đứa bé c̣n nhỏ và chú ḅ Kapin hằng ngày phải đi chăn trâu ḅ. Mỗi lần đi chăn ḅ, Kapin chở anh trai ḿnh trên lưng đến băi cỏ. Đến nơi Kapin đi quanh một ṿng thế là đàn trâu ḅ chỉ gặp cỏ trong phạm vi ṿng tṛn đó. Một hôm hai anh em đi chăn xa rồi rủ nhau lên núi chơi sau khi thả đàn gia súc vào trong ṿng tṛn. Hai anh em đến một đám ma khi nghe tiếng trống kèn vọng đến. Khi thấy em bé rách rưới, họ thay cho em một bộ mới và cho ăn uống no nê. Khi về nhà mụ d́ ghẻ nghi ngờ nên đánh đập và lột hết áo quần. Hôm sau mụ theo dơi hai anh em đi chăn và chứng kiến ḅ Kapin có phép thuật nên lo sợ và t́m cách giết. Mụ giả ốm nặng. Một bà đồng cốt nói với người chồng là chỉ giết con ḅ Kapin mới cứu sống được vợ và Kapin sau đó chấp nhận cái chết nhưng Kapin có một số thỏa thuận với ông và dặn ḍ em trai những ǵ sẽ làm.

 

Hôm sau mọi người dựng xong rạp quanh một cây xoài. Trước giờ hành quyết người em đi quanh gốc xoài có cột Kapin. Đi  quanh ṿng lần thứ ba cậu bé đến cầm vuốt đuôi Kapin ba cái. Tự nhiên gốc xoài chuyển động đưa hai anh em bay về một vùng  xa lạ bên một giếng nước trong veo. Mọi người ở vùng này sợ hăi khi trông thấy một cây xoài to mọc sừng sững. Chuyện đến tai vua và nhà vua cho gọi hai anh em vào triều. Người em kể chuyện mụ d́ ghẻ độc ác và xin nhà vua cho họ lưu trú ở vương quốc này. Vua đồng ư với điều kiện Kapin thắng được những con ḅ của vua. Kapin dặn em không được nói ǵ trong khi Kapin chiến đấu. Kapin giết được rất nhiều ḅ của nhà vua. Cuộc chiến kéo dài qua ngày thứ ba Kapin vẫn chiến đấu dũng mănh giết thêm nhiều con nữa. Bỗng nhiên người em kêu than khi thấy Kapin yếu sức. Liền sau đó Kapin gục ngă. Trước khi chết Kapin dặn em giữ lại bộ da của ḿnh. Tên vua yêu cầu người em đem xác Kapin và cây xoài đi. Người em lo sợ đem tấm da ra khấn. Kapin hiện ra bảo em ôm cây xoài và nhắm lại. Phút chốc cây xoài chuyển động bay lên. Tên vua bắt người em làm một cây cầu qua biển và chính hắn cũng chết ch́m theo cây cầu này. Sau đó người em trở thành vua của xứ sở này. C̣n Kapin được tạc tượng và được thờ như là một vị thần có nhiều quyền năng.

 

Trong văn hóa tâm linh người Chăm cho đến hôm nay vẫn c̣n lưu giữ phong tục có liên quan đến ḅ thần Nandin (Kapin). Trong tục lệ đám tang người Chăm, người ta làm những đ̣n khiêng bằng gỗ xoài được cho là có liên quan đến cây xoài trong truyện ḅ thần được kể trên. Ngoài ra, người ta chuẩn bị một thanh gỗ xoài trắng rộng bằng chiều dài của đ̣n khiêng. Thanh gỗ này được trang trí h́nh con hăng và sẽ được để đè dọc theo hài cốt trước khi khiêng đi thiêu. Phía đầu đ̣n khiêng có dán h́nh ḅ thần Kapin, phía đuôi dán h́nh bùa Omkar, hai bên có các h́nh con hăng.

 

Nhà táng được làm như một công tŕnh mỹ thuật theo kiểu nhà cổ truyền Chăm. Mái nhà được lợp bằng 1 tấm vải thổ cẩm màu đỏ có dệt hoa văn Chăm. Trên đường nóc và chân cột có gắn các dải hoa văn làm bằng b́a cứng màu trắng có h́nh con hăng màu vàng đỏ uốn lượn. Xung quanh 4 mái hiên được trang trí 1 dải giấy màu đỏ có hoa văn trắng. Ở 4 chân cột nhà cũng được gắn 4 con hăng khác. Người ta  giải thích rằng con hăng trang trí trên nhà hỏa táng là từ sự tích ḅ thần Kapin mà ra, khi ḅ thần muốn đưa linh hồn người chết lên thiên đàng nhưng do không biết bay, thần Pô Nưbi Etha mới ban cho những lá bùa. Khi khiêng người chết đến gần chỗ thiêu  một người khấn báo với ông chủ tang rằng không thể qua sông. Ông chủ tang khấn báo phải quay đầu cho phía có dán h́nh ḅ thần Kapin đi trước v́ trong ḅ thần có con hăng mới đưa linh hồn qua sông được (theo Phan Quốc Anh).

 

Tục thờ cúng  đám ma của người Chăm có liên quan đến ḅ thần Nandin ngày nay chỉ tồn tại trong những cộng đồng dân cư Chăm ở Ninh Thuận, B́nh Thuận. Ở Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng... tuy cũng có cộng đồng dân cư người Chăm nhưng họ không c̣n giữ được phong tục cổ truyền do sống chung với người Kinh qua nhiều thế hệ. Riêng tại Quảng Điền hiện nay có một ḍng họ Chế (ḍng họ hoàng gia Chămpa) đang định cư tại làng La Vân thuộc xă Quảng Thọ.

 

NTT

 

 

 

Trang Ngô Thiên Thu

 

art2all.net