Phạm Đức Thân

 

 

CHẾT LÀ PHẢI  

 

 

Để tránh ngộ nhận, xin nói ngay, tựa bài không phải là một rủa sả, với ư nghĩa "chết là đáng đời". Nghĩa muốn nói ở đây: "chết là phải, là đúng, là hợp lư". Muốn hiểu lư do tại sao xin tiếp tục đọc xuống dưới, mà nhân v́ đại dịch Covid đã làm chết rất nhiều người, bài này xin lạm bàn đôi điều về sợ chết, cái chết, một đề tài kiêng kỵ.

 

Chết là một đề tài kiêng kỵ tránh đề cập. Vạn nhất phải nói đến chết người ta luôn luôn t́m cách nói gián tiếp. Vd. qua đời, từ trần, măn phần, vĩnh biệt, hưởng dương, an giấc ngàn thu, về với tổ  tiên, về miền Tây Phương Cực Lạc, về nơi Tịnh Độ, được Chúa gọi, được hưởng nhan thánh  Chúa....Đôi khi c̣n làm giảm bớt tính nghiêm trọng qua các lối nói: tiêu tùng, ngoẻo, ngỏm (củ tỉ), hai năm mươi, mặc sơmi gỗ, mặc áo sáu tấm, đi tầu suốt, ra đi không mang vali....

Người là sinh vật duy nhất biết ḿnh sớm muộn sẽ chết, khiến cho luôn luôn có cảm giác lo âu,  sợ sệt về cái chết sau cùng này, v́ chết là chấm hết, mất tất cả. Sợ chết ảnh hưởng lớn đến văn  hóa, văn minh và các huyễn tưởng, tin tưởng về cái chết được thấy biểu hiện rơ trong văn học  cũng như tôn giáo. Sợ chết này là sợ ḿnh chết (thanatophobia) chứ không phải sợ khi nh́n thấy  xác chết, cảnh chết chóc (necrophobia).

Sợ chết là trạng thái tâm thần, cảm giác lo âu trong đời sống hàng ngày, gây ra bởi biết rằng cái  chết có thể đến bất cứ lúc nào. Nỗi sợ này tăng vọt trong t́nh trạng chiến tranh, dịch bệnh như  Covid, hoàn cảnh nguy hiểm như thiên tai, băo lụt, nổ súng nơi công cộng, bệnh hiểm nghèo....

Lúc bé, sợ chết chỉ như là sợ ông kẹ, con ngáo ộp. Rồi lớn dần hiểu ra rằng sớm muộn ai cũng  phải chết, chết là không thể trở lại, chết là không c̣n hoạt động, chết là hậu quả của bệnh tật, tai  nạn, giết người, chết là xác chết chứ hồn không chết....Và về già thường có xu hướng quay sang  tôn giáo để được lợi về mặt sức khỏe, tâm thần an lạc, v́ h́nh như niềm tin và tác phong tôn giáo  có liên hệ đến ư nghĩa cuộc đời, sợ chết và trạng thái sắp chết. Càng mộ đạo, tin vào đời sau th́  càng ít sợ chết hơn.               .

Ư nghĩa cái chết đ/v mỗi người khác nhau tùy tính cách cá nhân, tuổi tác và thay đổi trong cuộc  đời. Tổng quan có thể kể ra vài kiểu chính: chết là bắt đầu đời sau; chết là chấm hết, diệt vong;  chết là động cơ thúc đẩy thiết lập mục tiêu và cố gắng đạt đuợc thành quả trong đời khiến đời có  ư nghĩa; chết là cơ hội để lại di sản. Thông thường người già 80 về cuối đời cảm thấy sắp kết thúc cuộc sống, coi chết là tự nhiên, sắp xếp chuẩn bị hậu sự, có vẻ triết lư hơn, sẵn sàng ra đi để có thể tới một miền khác lạ.

Người trẻ thường it quan tâm đến cái chết v́ bận rộn với cuộc sống và lo hưởng thụ, tránh né cái kết cục xấu của đời người. Người có tuổi, nhất là các lăo niên (senior) đă kinh qua cuộc sống một thời gian, mới suy nghĩ nhiều đến ư nghĩa cuộc đời. Với họ chết có những ư nghĩa khác nhau, cụ thể như sau:

Chết nghĩa là sống đủ lâu để thực hiện mục đích nào đó. Vd. Để lại di sản tiền bạc, vật chất, tư  tưởng; vận dụng tiềm năng để đạt thành quả tối đa cho cuộc đời có ư nghĩa đáng sống; sống tử tế, đạo đức với đồng loại; thay đổi lối sống mỗi giai đoạn cuộc đời, nhất là chuẩn bị chết khi về già.

Chết nghĩa là xem xét quan hệ với tha nhân. Vd. Sắp xa ĺa người thân yêu; lo lắng họ sẽ sống ra  sao; có ai c̣n nhớ đến ḿnh; được gặp người thân yêu đă khuất; coi như thành công v́ đă sống  thọ hơn người khác; cơ hội để khen chê người khác; rút cục ai cũng như ai khi nằm trong huyệt mộ.

Chết nghĩa là những cảm nghiệm khả hữu trong đời. Vd. Chịu đựng đau khổ trước lúc chết; thất  vọng không thực hiện được hoài băo; đời là vô nghĩa, phi lư;  đời là hữu hạn nhưng vẫn đáng sống.

Chết nghĩa là thoát khỏi những bất ưng, đau khổ. Vd. Hết c̣n phải tranh sống; có khi tự tử hoặc  mong chết sớm để thoát nợ đời.

Chết nghĩa là gánh chịu những hậu quả. Vd. Tan biến, diệt vong; đối diện đời sau không biết hạnh phúc trên thiên đàng hay khổ h́nh dưới địa ngục; tái sinh hay làm ma vất vưởng; cơ hội chết trong danh dự vinh quang; tái hợp người thân yêu đă khuất.

Nhiều người đă cố gắng thử t́m hiểu nguyên nhân của sợ chết.

Freud cho rằng bản năng sống (Eros) của người rất mạnh. Khoái lạc làm t́nh để trường tồn đă gây căng thẳng, phá vỡ ḥa b́nh của tự nhiên, khiến cho để tái lập quân b́nh người c̣n có bản năng chết (Thanatos): con người hữu cơ phải chết để trở lại vô cơ như trước khi có đời sống. Đang sung sướng mà chết ám ảnh, nên sinh ra lo âu, sợ chết.

Heidegger, Sartre đối lập hữu thể với bất hiện hữu. Bản năng sinh tồn của người rất lớn, cho nên cái ǵ làm mất hiện hữu th́ thật đáng sợ vô cùng, cho dù cuộc đời là phi lư, là đam mê vô ích.

Maslow, Rogers cho rằng sống là để thực hiện bản ngã; tiến gần đến cái chết đe dọa việc thực hiện này, khiến phát sinh lo sợ.

Frankl, Maddi chú ư đến ư nghĩa cuộc đời; sống là để thực hiện mục đích đề ra và chết là giai đoạn cuối chấm dứt mục đích. Sợ chết nhiều hay ít tùy theo mục đích đạt được ít hay nhiều.

Kelly cho rằng người thường có một hệ thống tín niệm để kiến tạo bản ngă trong tương lai; chết nằm ngoài hệ thống, không tương thích với hệ thống, khiến phát sinh lo sợ.

Erickson, Labouvie-Vief coi cuộc đời gồm những giai đoạn kế tục nhau. Giai đoạn áp chót khi cảm thấy chết đến gần mà sức sống vẫn mạnh, sáng tạo được th́ sợ ít, nhưng nếu bị băo ḥa, ngưng trệ, không thể vượt qua được th́ sẽ sợ nhiều. Giai đoạn chót, kiểm điểm cuộc đời, cảm thấy thất vọng v́ quá khứ lỗi lầm hay đă để mất cơ hội, không c̣n dịp cải thiện, sẽ thấy sợ nhiều. Nhưng nếu thấy cuộc đời an lạc, thành công, th́ sợ sẽ ít hơn khi phải ra đi.

Tomer & Eliason cho rằng sợ chết quy định bởi 3 nhân tố: hối tiếc quá khứ (đă không thực hiện được hoài băo), hối tiếc tương lai (không c̣n dịp thực hiện hoài băo), và ư nghĩa của cái chết (quan niệm chết là tích cực hay tiêu cực, có ư nghĩa hay vô nghĩa). Ba nhân tố này bị ảnh hưởng bởi tầm quan trọng của cái chết đ/v mỗi cá nhân (mức độ suy nghĩ về cái chết của chính ḿnh), quan niệm về bản ngă và thế gian, cũng như khả hữu và khả năng của các cơ chế ứng phó cái chết.. .

Lịch sử cho thấy, trước cái chết không thể tránh, nhân loại có nhiều thái độ ứng phó khác nhau.

Người theo khoái lạc chủ nghĩa cố gắng hưởng thụ thật nhiều trước khi chết, tận hưởng tối đa hiện tại. Herodotus kể chuyện xứ Ai cập. Vua Pharaoh Mycerinus chỉ được thần cho sống 6 năm nữa. Vua bèn biến đêm thành ngày để được hưởng thụ coi như 12 năm.

Người theo bi quan chủ nghĩa nghĩ cuộc đời nhiều rối rắm, khổ sở, thà chết đi có lẽ tốt hơn.  Sophocles Hy Lạp cho rằng tốt nhất là đừng sinh ra đời và tốt nh́ là nếu đă sinh ra đời th́ trở về càng sớm càng tốt. Trên thực tế dân Hy Lạp, La Mă không theo lời khuyên của triết nhân mà sống hưởng thụ xa hoa trụy lạc, v́ dẫu sao như linh hồn Achilles (trong  Odyssey của Homer) đă nói với Odysseus rằng số phận của nông dân nghèo hay tôi tớ dưới trần gian vẫn thích hơn số phận ông vua trên thiên đàng.

Dân Ấn mới bi quan thật sự, qua đạo Phật, coi đời là bể khổ, ảo ảnh, vô thường và chết là tái sinh một nghiệp khác, cứ thế luân hồi khổ mãi, nếu không tích lũy quả phúc để được thoát lên niết bàn..

Mặc dù cái chết nặng như Thái Sơn, nhưng cũng có những cái chết được coi là đẹp, nhẹ tựa lông hồng.

Byron trong Don Juan viết "Kẻ được thần yêu chết trẻ." Trung Hoa cũng bảo "Giai nhân tự cổ như danh tướng, Bất hứa nhân gian kiến bạc đầu". Các hiệp sĩ Nhật coi cái chết trẻ trên trận tiền, đẹp như hoa anh đào sớm rụng, và lại c̣n có cả tập tục harakiri, mổ bụng tự sát để tỏ dạ trung thành với lănh chúa. Năm tướng lănh VNCH tự sát hồi 1975 khi CS chiếm Nam VN, các quan ngày xưa tự tử để can gián vua, đàn bà Ấn góa chết theo chồng....đều là những cái chết đẹp. Riêng đạo Chúa không chấp nhận tự tử trong bất cứ trường hợp nào, v́ chỉ Chúa mới có quyền sinh sát.

Ngày xưa ở Ấn Độ, Ai Cập, Trung Hoa  nhiều người coi chết là qua sống một miền khác. Khi chết được ướp xác, xây lăng tẩm, kim tự tháp, chôn theo thực phẩm, quần áo, thê thiếp, người hầu... để tiếp tục sống dưới âm phủ. Có người muốn trường thọ, cố gắng t́m cách chế tạo thuốc trường sinh bất tử.

Nếu không có thuốc trường sinh, thể xác không thể tồn tại măi, người ta t́m cách siêu việt cái chết bằng cách để lại đời sau tiếng tăm qua thành quả, văn chuơng, h́nh ảnh, cúng giỗ, kỷ niệm hàng năm. Nói như Mai Thảo "Ta thấy h́nh ta những miếu đền." Đây cũng là trường hợp nhiều triết gia, anh hùng, khoa học gia, văn nghệ sĩ....đă giúp ích nhiều cho nhân loại qua di sản của ḿnh, chết đi để lại tiếng thơm muôn đời. Vd. Plato, Trang Tử, Trần Hưng Đạo, Pasteur, Nguyễn Du.... Đặc biệt, các giáo chủ, tư tưởng gia có tầm ảnh hưởng rất sâu rộng đến nhân loại qua di sản tinh thần của mình. Vd. Jesus, Phật, Muhammad, Lão Tử, Khổng Tử, Karl Marx, Mao Trạch Đông....

Quan trọng nhất là di sản cho đời sau, đặc biệt là mặt gia phả, có con nối dơi tông đường. Đây coi như một cách biểu tượng bất tử, không chết. Trung Hoa có câu: "Bất hiếu hữu tam; vô hậu vi đại". Trong Thánh Kinh, đấng Yahweh không hứa cho Abraham bất tử, mà chỉ cho sẽ là tổ tiên của dân Hebrew. Vua chúa Trung Hoa có tam cung lục viện là để bảo đảm có nối dơi, ngơ hầu lo toan cho an lạc của bá tánh.

Tâm lư con người là khi có lo âu, sợ sệt thường bấu víu vào cái ǵ đó để có cảm giác an toàn. Bé tí th́ có mẹ để bấu víu. Trước bí mật của cái chết, người ta nghĩ ra nhiều cách giải thích: Thần Chết, xác hồn, đời sau, tái sinh, thiên đàng địa ngục...mà tới nay thực sự chưa biết đúng sai. Nhờ đó về già có thể bấu víu vào tôn giáo để giảm bớt sợ chết. V́ các tôn giáo thường cho rằng chết không phải là chấm hết mà c̣n có đời sau, với linh hồn tiếp tục tồn tại, mặc dù giáo lư các tôn giáo rất khác nhau. Nói chung, người nào ngoan đạo, tin tưởng vào giáo lư mạnh mẽ, th́ sợ chết được giảm nhiều hơn.

Các tôn giáo đều ảnh hưởng mạnh trong việc giúp người ứng phó với cái chết. Xin chỉ sơ lược đôi điều về Phật, Ấn và Mật Tông v́ có nhiều tính cách tích cực.

Phật dạy ai cũng có Phật tính, có thể gọi là bản năng niết bàn (Nirvana), là động lực thúc đấy người vượt khỏi thế gian để thoát khổ. Tây phương đối lập chết với sống (life, love) nhưng Phật đối lập chết với sinh (birth) - đúng ra là khuynh hướng muốn tái sinh để tái hưởng thụ lạc thú trần gian; cho nên ngườ́ rất sợ chết.

Chết cho thấy mọi sự là vô thường, biến đồi hoài hủy, không ai sống măi, đang sống cũng là đang chết. Để dứt nghiệp, Phật khuyên phải gạt bỏ khuynh hướng tái sinh (do mê ngộ, tham sân si) v́ nó chỉ tạo thêm nghiệp mới, cứ thế không dứt, nghĩa là c̣n khổ. Phải luôn luôn suy ngẫm cái ghê tởm của xác chết, để thoát ra cái ṿng luân hồi sống chết, và chăm lo tạo nên quả phúc th́ khi chết sẽ bớt khổ sở và có thể dứt được nghiệp, không tái sinh, mà thoát được lên cơi niết bàn là nơi không có khổ.

Thật ra chết nói đến thường là đ/v người khác, chứ nếu ḿnh chết th́ c̣n đâu ở đó mà bàn luận. Đ/v cá nhân mới có chuyện sợ chết, chứ đ/v chủng loại vấn đề sợ chết không đặt ra, chưa kể chết có thể c̣n hữu ích, như sẽ thấy ở một đoạn sau. Điều người ta không chấp nhận, không chịu đựng được, là tại sao lại phải chết; nhiều phần đúng hơn là chuyện sợ bị chết. Cũng không phải tự nhiên có đấy rồi chết, mà cuộc đời trải dài trong thời gian, và không thể biết chính xác khi nào chết mới là điều làm người ta lo sợ.

Mật Tông không chối bỏ hiện hữu của cái chết, nhưng t́m cách giảm lo sợ đ/v chết, qua lối tiếp cận bên lề: vạch ra ư nghĩa thực của cuộc đời để có thái độ đúng với bản ngã, tha nhân, và các giá trị của nhân loại; khám phá bí mật của hiện hữu; chuẩn bị cảm nghiệm cái chết của chính ḿnh....nghĩa là vượt qua sợ chết bằng cảm giác trong khi sống, chuẩn bị chết bằng cách cố gắng sống càng thọ càng tốt. Chết là trừu tượng, sống là cụ thể, hiện hữu với tất cả sướng khổ. Chết qui định thế giới quan, nhân sinh quan, là chính cuộc đời.

Chết sống song hành với nhau từ trước khi phôi xuất hiện. Cuộc đời là một tiến tŕnh liên tục; chết là hợp tự nhiên, hợp tiến hóa. Guru của một phái Mật Tông còn thường sống gần nghĩa địa, cử hành lễ có cả đầu lâu, máu huyết, thịt thú... luôn luôn cận kề cái chết, lại càng dạn dĩ không sợ chết.

Lối tiếp cận cái chết không phải trực diện mà bằng cách đi ṿng quanh cũng đă được một số người chọn, mục đích là làm giảm tính xấu ác của chết, và bớt đi lo lắng về cái chết. Người Nhật t́m thấy đẹp ở chỗ phù du, vô thựng, vd.cái chết chẳng hạn. Yoshida Kenko (1283-1350) trong  Tsurezuregusa (Nhàn Dư Tản Mạn) cho rằng nếu người không tan đi như sương ở Adashino (nghĩa trang), không bao giờ biến mất như khói trên Toribeyama (lò thiêu xác), mà cứ tồn tại dai dẳng mãi trên đời, th́ mọi vật sẽ mất đi khả năng lay động chúng ta. Cái quư nhất trên đời là cái không chắc chắn..

Một số nhà khoa học (như R. Abel, Kastenbaum, Van Lesebeth...) đặt ngược vấn đề để tìm hiểu rơ hơn ư nghĩa của cái chết. Giả sử không có chết th́ thế giới sẽ ra sao? Lúc ấy sẽ mất hết ư nghĩa cuộc đời cũng như hiện hữu của đời sau.

Thật vậy, chết là lực đẩy của cuộc đời, v́ nếu không có chết th́ đời sẽ mất hết hấp dẫn, lôi cuốn, và tất cả ư nghĩa. Sinh vật khởi thủy sinh sản qua phân bào, thành 2 cá thể giống hệt nhau, chỉ là những chị em mồ côi, không phân biệt cha, mẹ, con. Nhờ có xuất hiện cá thể đa bào phức tạp với biến đổi gien khác nhau (sinh vật chỉ là gồm DNA, RNA và protein, với sắp xếp khác nhau) phối hợp nhau mà có sinh lão bệnh tử và tiến hóa.

Vậy th́ có thể bảo Eros và Thanatos đă cùng nhau xuất hiện đồng thời, sống chết đi liền với nhau.

Nếu không có chết, mọi vật sẽ hằng hà sa số, đóng cứng. giống nhau. Sẽ không có yêu ghét, xấu đẹp, thất t́nh lục dục, nam nữ, già trẻ, gia đ́nh với bố- mẹ- con, lão bệnh, ăn ngon, mặc đẹp, ganh đua, thành bại.....chưa kể thế giới không đủ chỗ chứa, mọi loài lang thang tràn ngập khắp địa cầu....Đời thật tẻ nhạt, vô vị, chán ngấy làm sao!. Đời mất hết ý nghĩa. Chả còn đời sau, tái sinh, thiên đàng địa ngục. Viễn ảnh đó khiến người ta thấy bớt lo nghĩ về cái chết, giảm sợ chết, v́ dẫu sao chết là tiến hóa, hợp tự nhiên. Như người ta vẫn thường nói: tre già măng mọc, trên sông Trường Giang lớp sóng sau dồn lớp sóng trước, sinh kư tử quy, trời gọi ai người nấy dạ....

Vậy th́ hăy quẳng gánh lo sợ chết đi để mà vui sống hiện tại, cho dù là đang tuổi già hay dịch bệnh, v́ suy cho cùng, như bài này cho thấy, chết là phải, là đúng, là hợp lư.... hơi đâu lo toan quá đáng..

 

Phạm Đức Thân

 

 

art2all.net