Phạm Đức Thân

 

 

CHUỘT: ĐÔI ĐIỀU LƯ THÚ

 

 

Năm Canh Tư sắp đến, thiết tưởng cũng nên điểm qua vài điều lư thú về Chuột.

 

1/ CHUỘT CHŨI

Chuột chũi không phải mù, nhưng mắt của cái đầu nhỏ xíu chỉ nhận ra ánh sáng giữa cái nền tối đen, nên chúng cứ chũi, nhủi là v́ vậy. Mũi có nhiệm vụ xúc giác và thị giác hơn là khứu giác

Mũi của chuột chũi (Condylura cristata) rất đặc biệt, trông giống như hải quỳ (sea anemone) một sinh vật ở biển, mầu hồng, quanh miệng có nhiều xúc tu như cánh hoa. Thật ra đó là bàn tay gồm 22 xúc tu không dùng để cầm nắm mà để h́nh dung cái thế giới tối tăm dưới đất. Số đầu dây thần kinh của nó dầy đặc, nhiều hơn cả ở âm vật (clitoris) các thú khác, và óc có khả năng dùng nó như mắt hơn là bàn tay.

Chuột chũi h́nh sao này giữ 2 kỷ lục. Nó phản ứng nhanh nhất trong loài có vú: định vị, xác định, và sơi tái ấu trùng trong chỉ 227 phần ngàn giây. Độc giả đọc chữ "chuột" phải mất nhiều thời gian hơn. Nó cũng là động vật có vú duy nhất có thể "ngửi" dưới nước, sủi ra những bong bóng hơi như trẻ con thổi kẹo cao su.

Nếu chuột không ăn ǵ trong 8 giờ nó sẽ chết. Chuột chũi Âu châu (Talpa europaca) ăn giun là chính, hang chuột là bẫy nhử giun. Mỗi ngày chuột cần ăn khoảng 100 giun. Cắn đầu giun để bất động chúng, chuột có thể trữ được 500 giun c̣n sống trong "trạn" dưới đất. Chuột uống nước nhiều, cho nên thường là ít nhất có 1 hang của chúng ló ra gần mương nước, ao hồ. Trái với người ta nghĩ, chuột chũi không ăn rễ cây hoặc thực vật. Nếu thiếu giun một con chuột có thể đào 30 mét hang mới trong một ngày, tương đương với người chuyển 1000 xẻng đất trong 20 phút.

Chuột không phải là động vật hoạt động về đêm. Chỉ có điều ban ngày ta hiếm thấy chúng, chứ thật ra chúng hoạt động theo ca: 4 giờ hối hả đào và ăn, rồi xen kẽ 4 giờ ngủ nghỉ. Chúng thường sống đơn lẻ, chiếm cứ lănh địa rộng khoảng 4 sân bóng. Mùa xuân chúng mới dành vài giờ để t́m nhau giao cấu, đôi khi diễn ra trên mặt đất. Thời gian c̣n lại trong năm chuột chũi có 44 răng là vơ khí để chắc chắn các con khác phải tránh xa. Riêng chuột cái c̣n có một cơ quan đặc biệt: một cặp buồng trứng kiêm b́u dái, đẻ trứng vào mùa xuân nhưng sản xuất testosterone vào mùa thu, khi chuột cái cần sức mạnh bảo vệ lănh địa. Chuột đực lớn hơn chuột cái, đào hang thẳng dài, trong khi chuột cái đào hang h́nh dạng bất đều, không ngay hàng thẳng lối. Đất chuột đào trở nên sốp mịn, tốt cho việc ươm hạt, nhà nông rất thích.

Nửa sau thế kỷ XIX da chuột là một nguồn lợi tức cho dân bắt chuột. 100 bộ da có thể tạo được 1 cái áo vét (c̣n gọi là gi-lê). Hiện nay hàng năm Anh xuất cảng sang Mỹ vài triệu bộ da chuột. Chuột chũi Anh ước tính khoảng trên 35 triệu. Năm 2002 chức vụ Hoàng Gia Bắt Chuột được tái lập giao cho Victor Williamson ở Sandringham.

 

2/ CHUỘT NHÀ

Lịch sử của người và chuột nhà (mus musculus) không thể tách rời. Chuột nhà nguyên thủy đă sống hạnh phúc ngoài trời ở bắc Ấn Độ trong nhiều triệu năm. Nhưng ngay khi tổ tiên chúng ta bắt đầu lập nghiệp cắm trại ở Mesopotamia th́ chuột cũng thay đổi lối sống. Nhà và kho thóc gạo thường trực cố định trở thành nguồn thực phẩm và nơi trú ngụ lư tưởng cho loài động vật nhỏ, lanh lẹ này. Chữ mus (Latin) có gốc từ chữ Phạn mush, ngoài nghĩa "chuột" c̣n có nghĩa "ăn cắp". Bất cứ người đi đâu là có chú ăn cắp tí hon này bám theo.

Chúng sống trên khắp đại lục (ngay cả chỗ không người) : vùng cao độ trên 5000 mét, phía bắc xa tận Biển Bering, phía nam xuống tận các đảo Nam Cực. Chúng sống trong mỏ than, hầm đông lạnh, đường hầm xe hỏa, metro. Một phần cũng v́ chúng có thể sống nhờ vào mọi thứ: ngũ cốc, củ rễ, côn trùng, ấu trùng, mảnh vụn thực phẩm. Nếu khát nước chúng chỉ cần liếm hạt sương, chỗ nước đọng là đủ. Nhưng cái bí quyết thành công của chúng là khả năng thích nghi với bất kỳ hoàn cảnh nào gặp phải. Các thú khác chậm chạp, nhưng chuột th́ nhanh chóng dễ dàng thích nghi và lại c̣n t́m cách tạo vui vẻ hạnh phúc trong môi trường mới.

Chuột sinh sản nhiều. Tuổi 4 tuần là đă biết làm t́nh; một cặp có thể sinh sản 500 chuột nhí trong 1 năm. Chúng thi nhau đẻ và chuột cái lại dâm đăng. Chuột đực cu càng lớn giao cấu càng lâu hơn, thường xuyên hơn, xuất tinh cũng nhiều hơn, cho nên xác suất thụ thai rất lớn. Đám chuột nhí sống chung thường là cùng mẹ khác cha. Sinh hoạt kiểu này bảo đảm di truyền được dị biệt, đa dạng và ngăn ngừa chuột đực không ăn thịt chuột nhí v́ sợ nó có thể là con ḿnh. Trường hợp quẫn bách, chuột cái c̣n có thể lưu giữ cái phôi trong bụng để bảo vệ nó khỏi bị ăn.

Chuột làm t́nh cũng lăng mạn. Con đực hát những bài ca siêu vi âm phức tạp, để quyến rũ con cái và cũng hát trong khi giao cấu nữa. Thu âm và nghe chậm lại giống như huưt sáo. Chuột thông tin bằng nước tiểu mà chúng thường quệt văi quanh nơi chúng sống, trong đó chỉ rơ tuổi, giống, sức khỏe, t́nh trạng động cỡn. Mùi nước tiểu đực c̣n là dấu hiệu phạm vi lănh địa, nhưng nước tiểu cái chủ yếu là mời gọi gây giống. Chuột rất ghét bạc hà (peppermint) v́ làm xáo trộn thông tin của chúng.

Tuy nhiên chuột nhà có ích về phương diện y học. 98% thú dùng trong nghiên cứu di truyền học là một loại chuột nhà (chuột bạch), đa số phát xuất từ 2 giống C57BL/6 và L/10, mà Abbie Lathrop, một thầy giáo ở Massachusetts đă gây giống và bán cho một viện bào chế năm 1921. Mặt khác chuột thường là mồi ngon cho nhiều con thú khác, nên cũng đỡ phần nào cho người khỏi bị mất gia súc do các thú đó ăn. Cũng v́ các chú ăn cắp tí hon này mà người Ai Cập xưa mới thuần hóa mèo nuôi trong nhà để bắt chuột.

 

3/ CHUỘT NGOÀI

Gọi chuột ngoài là để phân biệt với chuột nhà, v́ chúng sống khắp nơi ngoài nhà. Chuột này mầu nâu, tên khoa học là Rattus norvegicus, có mặt khắp địa cầu, trừ mỏm băng cực và tỉnh Alberta ở Canada.

Từ quê hương ban đầu là Mông Cổ chuột nâu này đă theo với phát triển đô thị của người, băng qua các thảo nguyên, bơi dọc sông Volga vào Tây Âu năm 1727. Từ đây chúng du lịch thế giới trên tầu thuyền, và rút chạy lên các bờ biển hải cảng, để sau cùng đến biên giới phía đông của Alberta năm 1942. Dân Alberta quyết định chống lại chúng và thiết lập một vùng đệm dài 400 dậm mà ngày nay vẫn có những toán cảnh giác chuột tuần tiễu. Alberta lạnh và thưa dân, nên chuột có thể nương náu ven bên ngoài. Nhưng với tất cả các nơi khác th́ trận chiến thua ngay trước khi bắt đầu. Ở Mỹ, ước tính có hơn 150 triệu chuột nâu, và ở Anh chuột đông hơn dân Anh.

Vấn đề là thế này: chuột rất khó trị. Chuột có thể bơi 72 giờ không nghỉ. Nó có thể nhảy xuống từ độ cao gần 20 mét không hề hấn. Nó có thể rút ḿnh lại, chui qua khe hở chỉ rộng 1,5 cm, nhẩy cao gần 1m, và đi trên dây. Không có nước uống nó có thể cầm cự sống lâu hơn lạc đà. Nó ăn bất cứ thứ ǵ có thể ăn được; ngay cả thứ không ăn được, chuột vẫn ăn: tấm ván ch́, xi măng mềm, gạch, gỗ và nhôm. 3 tháng tuổi là chuột đă biết làm t́nh, một ngày có khi 20 lần. Chuột hết sức dâm đăng; chuột cái động đực có thể giao cấu trên 500 lần với một bầy lớn chuột đực và sinh sản 264 chuột nhí mỗi năm. Có lẽ v́ cái dâm này của chuột mà VN có động từ "chim chuột" với nghĩa "ve văn, tán tỉnh, trai gái với nhau". Tóm lại chuột rất khó trị.

Vậy th́ cứ mặc kệ chúng, nếu không thích chúng. Nhưng vấn đề khác nghiêm trọng hơn. Chuột nâu tiêu thụ 1/5 thực phẩm sản xuất mỗi năm trên thế giới. Chúng gieo rắc trên 70 bịnh truyền nhiễm nguy hiểm, độc hại. Cả tỉ người đă chết v́ dịch hạch, chưa kể dịch tả, thương hàn, bệnh lao, leptospirosis, salmonella, cryptosporidiosis, E. coli, đau mồm và tay chân, SARS và 8 loại giun sán. Phải gậm nhấm liên tục (cả dây điện) để làm ṃn răng cứ mọc dài liên tục, chúng gây nên những hỏa hoạn, cháy nhà do chập điện. Hệ thống thông tin đ̣i hỏi phải vung văi nước tiểu thường xuyên để hấp dẫn, tỏ t́nh, khống chế, quy phục, hoặc để đánh dấu đây là thứ ăn được, khiến cho mầm bệnh gieo rắc rộng khắp. Chưa kể đi đâu chúng cũng mang theo bọ nẹt, chấy rận... truyền bệnh sang người. Không thể nào thích chúng được.

Tuy nhiên chúng có vài điểm đáng khâm phục. Chuột thông minh, tháo vát, như La Fontaine đă ca tụng trong ngụ ngôn "Hai Chuột, Cáo và Trứng". Chúng học nhanh và nhớ dai. Khứu giác rất nhậy cảm. Chúng chịu khó giữ ḿnh sạch sẽ. Chúng thích bơi trong nước, vui đùa, khúc khích những siêu vi âm khi bị nhột, lúc làm t́nh... Một số rất nhỏ có thể nuôi làm thú cưng (pet).

Chuột cũng c̣n là món ăn khoái khẩu tại Phi Châu và Đông Nam Á. Thực đơn Trung Hoa thấy có: chuột chiên ṛn, chuột tiềm với ớt đen, chuột quay mặn và chuột nướng.

Hiện tại người coi như thua chuột nâu. Nhưng biết đâu trong tương lai chuột nâu sẽ bị mai một, giống như chuột đen (Rattus rattus) hiện đang được coi như tiềm ẩn khả năng diệt chủng ở Anh, cần phải được bảo vệ. Tương lai không biết thế nào, nhưng nhiều phần chắc là chuột sẽ chỉ khôn lanh hơn, to hơn, khá hơn... nghĩa là càng khó trị hơn!

 

Phạm đức Thân

(tham khảo John Mitchinson và John Lloyd)  

 

 

 

art2all.net