Phạm Đức Thân

 

 

THỰC PHẨM - ĐÔI ĐIỀU LƯ THÚ

 

 

 

Người có 3 nhu cầu căn bản để sống c̣n: ăn, mặc và ở. Ăn đứng hàng đầu v́ không có thực phẩm để cứu đói, để nuôi dưỡng cơ thể th́ nhất định là không hy vọng sống nổi. Đó là một sự thật từ ngàn xưa.

Nhưng ngày nay, con người đă tiến hóa, phát triển từ thiếu ăn đến đủ ăn và có nơi c̣n quá đủ đến mức dư thừa để mà tha hồ chọn lựa đồ ăn thức uống, th́ thực phẩm mặc nhiên mang nhiều ư nghĩa phức tạp ngoài mục đích đơn giản ban đầu là ăn để sống.

Đầy đủ thực phẩm để chọn lựa, người ta không c̣n gặp ǵ ăn nấy, ăn cái nào cũng được, khiến cho sau cùng thực phẩm trở nên một chỉ dấu bạn là ai. Câu thường gặp "Bạn là cái bạn ăn" về mặt dinh dưỡng giống như một công thức trong vi tính "đầu vào - đầu ra". Ăn nhiều đường, mỡ dễ béo ph́. Ăn nhiều thịt đỏ dễ ung thư. Ăn chỉ rau quả th́ không đủ calori, đủ năng lực làm việc... Hiểu ngược lại, câu đó cũng là thông điệp cho biết muốn trở nên ra sao th́ phải ăn thức nào. Vd. Muốn có thể lực, cơ bắp, th́ ngoài thể dục, cần ăn nhiều thực phẩm cung cấp nhiều protein. Về điểm này văn hóa xă hội có ảnh hưởng đến chuyện ăn uống. Thị hiếu thon mập thế nào th́ được coi là đẹp khiến nhiều người không dám thích ǵ ăn nấy v́ sợ kết quả không đúng tiêu chuẩn.

Mặt khác, cũng có câu "Bạn sao th́ ăn vậy" với nghĩa là truyền thống, văn hóa và cả gien di truyền đều tác động đến chuyện chọn lựa thực phẩm của bạn.

Ngồi vào bàn ăn là đem theo cả cá tính, ảnh hưởng của văn hóa và truyền thống. Cá tính gồm nhiều đặc điểm mà ưa thích thực phẩm (hay nói đúng ra là mùi và vị của thực phẩm) là một chỉ dấu. Cá tính có thể mạnh nhưng thường vẫn phải tuân thủ truyền thống, văn hóa. Người Hồi giáo không ăn thịt heo, người Ấn Độ không ăn thịt ḅ, mặc dù một số người cũng thích chúng. Thị hiếu xă hội về chuẩn mực thon mập thế nào th́ được coi là đẹp khiến cho người ta phải dè chừng, không thể thích ǵ ăn nấy v́ sợ sẽ trở nên mập xấu.

Văn hóa gán cho thực phẩm ư nghĩa đặc biệt, hoặc ma thuật. Các thực phẩm "kích thích" (aphrodisiac) như cây nhân sâm, ṣ, măng tây, sôcôla....được tin là có tác dụng tăng lực. Một viện nghiên cứu t́m thấy bánh bí ngô (pumpkin pie), oải hương (lavender) bánh mùi quế (cinnamon roll) tăng kích thích nam giới th́ năm 2000 một hăng mỹ phẩm chụp cơ hội, sản xuất ngay một loại nước hoa có mùi các thực phẩm này để các bà dùng quyến rũ đàn ông.

Tôn giáo cũng qui định thực phẩm nào dùng trong các ngày lễ hoặc cấm dùng trong thời gian chay tịnh, khiến cho thực phẩm mang biểu tượng tôn giáo, văn hóa. Một số dân Mỹ không ăn thịt thỏ v́ nghĩ rằng như thế là ăn thịt Thỏ Phục Sinh (Easter Bunny), một con thú giả tưởng giống như ông già Santa Claus Giáng Sinh. Trước bữa ăn, dân theo đạo Chúa cũng thường đọc kinh hoặc làm dấu thánh vừa cám ơn vừa biến thực phẩm có tính cách thiêng liêng. Mấy giây cám ơn này cũng c̣n làm êm dịu bầu không khí gia đ́nh và nhắc nhở ḿnh là ai.

Thực phẩm không c̣n là chuyện cá nhân mà có tầm quan trọng toàn cầu, với các cơ quan như Hiệp Hội Quốc Tế Bảo Vệ Thực Phẩm (International Association for Food Protection), Chương Tŕnh Thực Phẩm Thế Giới (World Food Programme)... Quyền có thực phẩm là quyền con người xuất phát từ Công Ước Quốc Tế về Các Quyến Kinh Tế, Xă Hội và Văn Hóa (ICESCR = International Convenant on Economic, Social and Cultural Rights) công nhận "quyền có mức sống thỏa đáng, gồm thực phẩm thỏa đáng", cũng như "quyền căn bản không bị đói". Dịch bệnh, thiên tai... làm dân chúng thất nghiệp, thiếu ăn, chính quyền có trách vụ phải cứu đói như thấy đang diễn ra trên thế giới.

Lịch sử nhân loại cho thấy thực phẩm không phải chỉ là yếu tố nuôi dưỡng để sống c̣n mà cũng liên hệ đến mọi mặt cuộc sống từ tính cách thiêng liêng đến khoái khẩu mùi vị và khoái lạc thể xác. Ăn thường liên hệ đến cảm nghiệm quá khứ, nhiều khi rất xa từ thời thơ ấu, đủ cả vui buồn lẫn lộn, như M. Proust đă miêu tả tỉ mỉ trong tác phẩm Đi T́m Thời Gian Đă Mất (À la Recherche du Temps Perdu). Ăn đôi khi kèm theo tâm trạng đối nghịch: một đàng, thích món quen thuộc v́ an toàn, và ghét hoặc miễn cưỡng với món lạ, nhưng đàng khác lại cũng muốn thử nghiệm món lạ xem sao.

H́nh như văn minh càng cao th́ thực đơn càng phức tạp cầu kỳ. Điển h́nh là 2 nước Pháp và Trung Hoa nổi tiếng về ăn ngon, sành ăn mà lịch sử c̣n ghi lại những bữa tiệc thịnh soạn, món ăn cầu kỳ của giai cấp quư tộc. Vd. Bữa tiệc Xuân 1874 Từ Hi Thái Hậu đăi 400 sứ thần Tây Phương, bao gồm 140 món, kéo dài 7 ngày, tốn 374 ngàn lượng vàng và 1750 người phục vụ. Người sành ăn nhất nước Pháp Brillat-Savarin (1755-1828) đă lưu lại 2 câu: "Cho tôi biết bạn ăn ǵ tôi sẽ bảo bạn là ai" và "T́m ra 1 món ăn mới đem lại cho nhân loại nhiều hạnh phúc hơn là t́m ra 1 ngôi sao mới." Mặt khác Trung Hoa c̣n coi thực phẩm như là để chữa bệnh trước khi dùng thuốc.

Ăn được xếp đầu trong tứ khoái. Thiên hạ thích t́m ăn những món ngon, mới lạ, đặc sản địa phương, đôi khi phải du lịch xa để dự các lễ hội ăn uống. Vd. Lễ hội hàng năm Taste of Chicago, New England (tôm hùm), Midwest (bí ngô và cranberry), Singapore... Các sách dạy nấu ăn xuất hiện liên tiếp không ngừng và giới thiệu nhiều món mới. Ăn được nâng cao về mặt mỹ thuật, tŕnh bầy đẹp đẽ, hấp dẫn cả thị giác chứ không phải chỉ khứu giác và vị giác. Nhật Bản nổi tiếng về tŕnh bầy món ăn giản dị mà rất mỹ thuật.

Thực phẩm được ca tụng v́ khoái khẩu, nhưng nó c̣n là biểu tượng cho cái người ta muốn vươn tới. Ăn dái dê, ngầu pín.... là muốn cái sung lực của chúng truyền sang cơ thể ḿnh để thành công trên t́nh trường. Thấy các nhà du hành vũ trụ uống nước cam hiệu Tang, các lực sĩ Olympic ăn thực phẩm coi như món "chính thức", nhiều người bắt chước làm theo, như thể để chia sẻ cái kinh nghiệm hiếm hoi đó. Cũng vậy, trẻ con ăn cereal mà hộp in h́nh Mary Lou Retton hoặc Michael Jordan có cảm giác như được truyền phần nào sức mạnh của các lực sĩ này....

Thực phẩm cũng là phương tiện để thỏa măn thói trưởng giả học làm sang, học đ̣i theo các người nổi tiếng. Thấy quảng cáo Oprah Winfrey thích potato chip, Mel Gibson khoái jelly bean, thiên hạ bắt chước ăn theo, thích thú được giống như họ. Thực phẩm của hăng Newman's Own (mà lợi tức dành tặng cho từ thiện) với khuôn mặt của Paul Newman c̣n cho người tiêu thụ cảm giác chính ḿnh cũng đang làm từ thiện. Cao hơn một bực, thực phẩm giống như thời trang là một khẳng định đẳng cấp. Người dư giả, giầu sang mới gọi món đắt tiền như caviar (trứng cá đen), truffle (một loại nấm hiếm quư)... Giống như ở VN chỉ các đại gia mới dám bỏ ra 100 đôla để ăn một tô phở ḅ Kobe.

Các chính trị gia cũng biết dùng thực phẩm để gây cảm t́nh, kiếm phiếu với dân chúng. H́nh ảnh Clinton cầm gói đồ ăn điểm tâm tại tiệm fast food gây được cảm t́nh cuả hàng triệu người Mỹ thích fast food và lên cân như ông. Obama cũng xếp hàng như ai để chờ mua fast food cho thấy tuy là Tổng Thống nhưng cũng b́nh dị như mọi người. Chính trị gia kỵ nhất là có ư kiến làm phật ḷng dân về một món ăn truyền thống dân tộc hoặc ưa thích của họ. George Bush hớ hênh để lộ ư kiến không thích brocoli đă tạo nên lằn ranh bên bênh bên chống của một số cử tri.

Ăn uống bị ảnh hưởng bởi gia đ́nh, văn hóa, tôn giáo th́ đă rơ rồi. Nhưng chỉ gần đây các nhà tâm lư và thần kinh mới t́m hiểu xem về mặt di truyền mùi vị đă ảnh hưởng đến chọn lựa thực phẩm ra sao, và nhờ đó hiểu được tương quan giữa chọn lựa thực phẩm và cá tính, tác phong của đương sự.

Hơn 100 năm trước Freud đă chỉ ra mộng mị là ch́a khóa để hiểu tác phong của con người, v́ chúng phản ánh vô thức cái động lực vô h́nh đưa đến tác phong. Tương tự, chọn lựa thực phẩm cũng phản ánh cá tính mỗi người. Một vài kết quả được ghi nhận như sau:

Phụ nữ có tham vọng, hăng hái theo đuổi sự nhiệp ít ăn mặn và ăn thực phẩm nhiều chất xơ hơn, khác với phụ nữ thích an phận làm nội trợ. Người thích cà tím, cà chua hơn nho, chuối là người nhạy cảm, quan tâm tới t́nh cảm của người khác. Người thích ăn thịt nướng hơn là táo xanh, nh́n đời lạc quan hơn. Người thích ăn kem sôcôla lạnh là người không thích mạo hiểm, rủi ro và nếu phải chọn sôcôla chip th́ thích bỏ trong tách hơn. Người thích pretzel như một loại snack food là người thích mới lạ, thử thách hơn là nếp cũ.

Ngày nay khoa học các ngành y khoa, tâm lư, xă hội, nhân chủng đă nhận thấy rằng chọn lựa thực phẩm, cũng giống như chọn lựa y phục, xe hơi, rạp hát, bạn hữu... có thể là chỉ dấu của tính cách. Ưa thích và chọn lựa thực phẩm cho thấy suy nghĩ, t́nh cảm, ước muốn ... ẩn dấu trong tiềm thức. Kết quả của những nghiên cứu mới này có thể giúp người ta hiểu rơ bản thân hơn, giúp ích cho chuyện t́m bạn cũng như chọn nghề nghiệp được thích nghi hơn.
 

Phạm đức Thân
 

 

 

art2all.net