Phạm Đức Thân

 

 

TẠI SAO ÂM NHẠC GIẦU T̀NH CẢM

 


          "Âm nhạc", theo Marmontel, "là nghệ thuật kết hợp các âm thanh để thỏa măn thính giác". Nhưng việc kết hợp này dựa trên nguyên lư cấu tạo nào?

Xét cho kỹ về thực chất, ta thấy âm nhạc có một xu hướng nội tại là giải quyết những mâu thuẫn, những tương phản, dị biệt âm thanh bằng một hài ḥa về âm hưởng. Âm nhạc đặt ra vấn đề vi phạm cân bằng âm thanh và hướng tới giải quyết vi phạm ấy thành một hài ḥa sau cùng. Sự sống của âm nhạc chính là ở chỗ kích động các vi phạm, các mâu thuẫn. Vi phạm càng gay gắt, giải quyết càng phức tạp, th́ hiệu quả âm nhạc càng lớn lao.

Xu hướng trên của âm nhạc phản ánh hiện tượng tương tự trong đời sống xă hội cũng như con người. Xă hội loài người luôn luôn hướng tới thanh b́nh và cá nhân mỗi người bao giờ cũng ước ao hạnh phúc. Nhưng để đạt cứu cánh đó, người ta phải kinh qua những đau khổ, đấu tranh rồi mới có thắng lợi. Trên phương diện bản thể, ta thấy âm nhạc thể hiện đúng cái quy tŕnh nói trên của cuộc sống:

Con người = đau khổ - đấu tranh - thắng lợi
Âm nhạc = mâu thuẫn - giải quyết - hài ḥa

Thành thử âm nhạc trở nên cao cả vĩ đại và gần gũi với ta. Âm nhạc dường như làm cho ta thấy rơ chiều sâu của cuộc sống. Các tác phẩm âm nhạc lớn thường được xây dựng trên nguyên lư cấu tạo này, thể hiện được cái ư nghĩa của âm nhạc.

Đối chiếu hai cấu trúc trên, ta thấy mâu thuẫn âm nhạc tương ứng với đau khổ trong cuộc sống. Hay nói cách khác thể hiện t́nh cảm như buồn rầu, đau khổ ... th́ dễ tạo được mâu thuẫn gay gắt trong âm nhạc để nhạc sĩ có cơ hội phát triển và giải quyết thành tác phẩm giá trị; và mặt khác, dễ đi vào tâm hồn thính giả do cảm nhận con người thường là cuộc đời buồn nhiều hơn vui.

Cho nên âm nhạc hay và được ghi nhớ trong đầu thường có sắc thái buồn, giầu t́nh cảm. Cũng trong tinh thần đó A. de Musset đă viết "Les plus désespérés sont les chants les plus beaux" (Tuyệt vọng là bài ca đẹp nhất).

 Nguyên ủy có lẽ phải đào sâu trong tiềm thức con người.

Ta sống ở đời, nhưng nghi ngờ ngay chính hiện hữu của ḿnh. Ta sinh ra buộc phải tự do, kể cả tự do chết bất cứ lúc nào. Dù muốn dù không ta phải chọn lựa, và có trách nhiệm trở thành hoặc không trở thành một cái ǵ đó. Về bản thể, ta bị coi như tước đoạt hết, không có quê hương ngay khi lọt ḷng mẹ. Một người xa lạ trong thế giới, nhưng vẫn phải ràng buộc với nó. Con người cô đơn trong những quyết định của ḿnh để làm cho hiện hữu của ḿnh có ư nghĩa. Hiện hữu như thiếu bản thể và con tim khao khát đi t́m cái yếu tính đó. Nghệ thuật ra đời, nó là biểu thị cái ư thức có trước cả tư tưởng phản tỉnh lẫn hành động thực tiễn của con người.

Nghệ thuật là giầu t́nh cảm. Nghệ thuật không những là dấu hiệu của sự bất túc bẩm sinh trong hiện hữu và nhu cầu bản thể của con người, mà c̣n là hoài hương (nostalgic) trong ư nghĩa gốc của từ đó (nostos = trở về, algos= đau khổ), nghĩa là không quê hương. Trong ư nghĩa sâu thẳm nhất, hiện tượng nghệ thuật là chứng cứ của nỗi đau khổ về t́nh trạng không quê hương và thiếu một yếu tính của con người.

Chúng ta đều có một nhu cầu bên trong muốn sống sâu xa hơn, đầy đủ hơn và ư thức hơn, hiểu rơ hơn kinh nghiệm của ḿnh và của cả người khác nữa. Âm nhạc truyền đạt những kinh nghiệm sống có ư nghĩa. Có ư nghĩa v́ đă được chọn lọc, tập trung và tổ chức. Nhiệm vụ của âm nhạc không phải chỉ nói lên kinh nghiệm mà c̣n cho phép người khác tham gia, chia sẻ cái kinh nghiệm đó.
 

Âm nhạc là phương tiện giúp ta, qua tưởng tượng, sống phong phú hơn nhờ đào sâu kinh nghiệm của ḿnh và mở rộng hiểu biết qua kinh nghiệm của người khác.

Nhưng có một nghịch lư trong hiện hữu con người. Đó là mọi kinh nghiệm, dù là đau khổ, khi được truyền đạt qua môi trường nghệ thuật th́ đều trở nên cái ǵ đó thích thú. Trong cuộc sống thực, chết chóc, đau khổ và chịu đựng là những cái không ai thích, nhưng trong nghệ thuật người ta lại khoái. Chúng ta không thích hoảng sợ, căng thẳng trong cuộc sống nhưng chúng ta lại t́m nó trong nghệ thuật.

H́nh như có một giá trị nào đấy trong cuộc sống mănh liệt, sôi nổi. Sống sôi nổi, mănh liệt là đối nghịch, phản kháng cái chết. Buồn tẻ, chán ngán, không nhạy cảm có thể coi như gần đồng nghĩa với cái chết, một cái chết dần ṃn. Âm nhạc đem lại cho ta đời sống. Nó truyền đạt kinh nghiệm hiệu quả hơn nhiều nghệ thuật khác.

Như R. Sessions đă viết " Đối với tôi, và tôi tin rằng cũng vậy đối với hầu hết các nhạc sĩ khác, những ư tưởng âm nhạc hoàn toàn có nhiều nội dung, nhiều ư nghĩa đặc biệt, nhiều liên hệ sống động với kinh nghiệm, hơn bất cứ những từ nào dùng để diễn tả những ư tưởng đó".

Thảo nào không ai là không thích âm nhạc, nhất là nhạc buồn.


Phạm Đức Thân

 

 

art2all.net