Thơ tình của những người làm thơ xứ Huế thì không sao biết hết được. Mỗi người con Huế trong hồn họ đều có chất thơ. Tình yêu lại là thế mạnh sở hữu của người Huế lãng mạn. Họ nói về tình yêu thì ra thơ.

Tôi gặp bài thơ của người chủ quán cà phê đã "hơn nửa đời phiêu lãng" kể lại một buổi tình cờ có cô học trò "khi không vào quán học bài" với những chi tiết hết sức bình thường như thường ngày anh vẫn làm khi có khách. Bài thơ "khi không" gợi trong tôi nhiều cảm hứng sáng tạo đồng cảm. Kết cấu bài thơ đơn giản chỉ 4 sự việc mang tính tự sự:

Anh pha cà phê cho cô bé vào quán học bài.
Anh mở nhạc disco nho nhỏ phục vụ khách hàng
Anh ngậm ngùi phản tỉnh đã "nửa đời phiêu lãng" trong khi "em ngây thơ đậu nhánh sầu đời".
Người con gái ngây thơ ra về "phố xanh thêm mấy dặm hài".

Xin đọc lại một lần nữa bài thơ:

TÌNH CA CỦA MỘT QUÁN CÀ PHÊ

Cô bé khi không vào quán học bài
Tôi pha cà phê thêm vào chút gió
Để nhọc nhằn vỗ nhẹ tình bay
Em có nụ cười dễ thương chi lạ.

Tôi mở nhạc vừa âm thanh thầm lặng
Hẳn là em không ưa lắm disco
Nên chân nhịp còn lơi ngoài xa vắng
Chim trong vườn về đậu nhánh bơ vơ

Tôi đã trót hơn nửa đời phiêu lãng
Em ngây thơ đậu nhánh sầu đời
Tôi đâu dám pha thêm nhiều cay đắng
Có chi đâu mà năm tháng ngậm ngùi.

Ngày tắt nắng chim bay về cuối phố
Phố sẽ xanh thêm mấy dặm hài
Tôi vẫn bán cà phê pha với gió
Để nhọc nhằn vỗ nhẹ cánh tình bay.

Phan Như

Một tứ thơ rất hay tôi đã gặp trong một bài thơ của người làm thơ xứ Huế đạp xích lô khi ế khách "chở gió" về, để rồi "dừng lại bên cầu nghe nước chảy" *. Đến nay có người chủ quán "pha cà phê thêm vào chút gió" cho khách để "nhọc nhằn vỗ nhẹ tình bay". Cái độc đáo của tứ thơ này là biến có thành không, không thành có. Không/Có ở đây không mang tính KHÔNG nhà Phật, mà chỉ để diễn tả một nỗi niềm. Ế khách về thì xe không chở ai, chỉ chở gió. Pha cà phê không với đường, với sữa, chỉ với ngọn gió thoảng qua. Chính ngọn gió này đã nói lên tâm trạng của người đạp xích lô và người bán cà phê. "Tôi" và "Em" trong bài thơ là hai nhân vật trữ tình làm chỗ đậu tâm tình của tứ thơ "chút gió". Bài thơ có 4 khổ. Câu thơ ở khổ đầu "Tôi pha cà phê thêm vào chút gió" được tác giả lập lại ở khổ cuối với khẳng định cao hơn "Tôi vẫn bán cà phê pha với gió" là ý tứ xuyên suốt bài thơ có chủ định, chủ đích. Chủ định của tác giả và chủ đích dành cho cô bé. Trong bài thơ không có chi tiết nào tác giả nói về việc cô bé có uống cà phê hay không. Vậy thì cô bé có uống hay không uống li cà phê pha chút gió, tác giả không đặt nặng bằng tâm ý của người pha cà phê với người "khi không" vào quán học bài.

Ý thơ tự sự liên kết từ ngoại cảnh đến nội tâm. Hai khổ đầu kể lại công việc của người chủ quán khi có khách vào. Hai khổ sau kể lại tâm trạng của người pha cà phê. Nếu không có những ẩn dụ liên hệ tinh tế bằng những hình ảnh vừa mờ-ảo-hư-không vừa chân-tình-thực-tế thì "Tình ca của một quán cà phê" chỉ là một bài thơ tình bình thường.

Từ việc thực "cô bé khi không vào quán học bài" đến việc ảo "pha cà phê thêm vào chút gió" " để nhọc nhằn vỗ nhẹ tình bay"...; từ việc thực "mở nhạc âm thanh vừa thầm lặng" đến việc ảo "chim trong vườn về đậu nhánh bơ vơ"... ở đây là nối kết liên tưởng giữa thực với ảo. Pha cà phê và mở nhạc là công việc thực tế bình thường chủ quán phải làm khi có khách vào quán. Nhưng "thêm vào chút gió" "để nhọc nhằn vỗ cánh bay đi" và "nhịp chân còn lơi ngoài xa vắng" "chim trong vườn về đậu nhánh bơ vơ" đã là những hư cấu tâm trạng sâu lắng nội tâm đầy nỗi-niềm-phi-thực-tại. Khổ thơ thứ 3, từ phản tỉnh của người bán cà phê "đã nửa đời phiêu lãng" với "em ngây thơ đậu nhánh sầu đời", tình ý không còn bay bổng lãng mạn mà là ý thức trách nhiệm của thứ mặc cảm tội lỗi về tình yêu bất chợt dấy lên, một cú sốc (coup de foudre) khó cưỡng nỗi trước thần tượng trong trắng bằng xương, bằng thịt. Khổ cuối trở lại với thực tại [em về] "phố xanh thêm mấy dặm hài" và "tôi vẫn bán cà phê" nhẹ nhàng nhưng nhiều ám ảnh. Tình câm lặng chưa nói thành lời nhưng sâu thẳm trong tâm tưởng hiện hữu một khối tình cao thượng, dâng hiến đơn phương. Tình chỉ cho đi cũng là tình được nhận về nhiều nhất.

"Tôi" và "Em" có phải là dàn cảnh cho một đối thoại giữa hai con người hay chỉ là độc thoại một người dành cho một bóng người trong tâm tưởng. Tác giả bài thơ chỉ kể lại trực tiếp công việc và suy nghĩ của nhân vật "Tôi". Những đáp ứng của nhân vật "Em" chỉ được nhìn nhận qua cái nhìn của nhân vật "Tôi". Trong khi "Tôi" pha cà phê thì "Em" chỉ "có nụ cười dễ thương chi lạ". "Tôi" mở nhạc thì "Em" "chân nhịp lơi ngoài xa vắng" ở đó có "Chim trong vườn về đậu nhánh bơ vơ". Cho đến khi "ngày tắt nắng chim bay về cuối phố", [Em về] thì "Tôi vẫn bán cà phê pha với gió" và nghĩ về thành phố "xanh thêm mấy dặm hài" [theo bước chân em]. Từ phản tỉnh trách nhiệm "Tôi đã trót nửa đời phiêu lãng" còn "Em ngây thơ đậu nhánh sầu đời", "Tôi đâu dám pha thêm nhiều cay đắng" [cho "Em"].

Tính cách Huế và thơ tình người Huế hiện ra trong bài thơ bàng bạc từ ý tưởng đến ngôn từ. Người con trai Huế đa tình, lãng mạn thường có những yêu đương vu vơ. Người chủ quán cà phê tuổi "đã nửa đời phiêu lãng" không ai nghĩ là ông chưa có một gia đình để quay về yên ấm mỗi ngày sau công việc. Ông yêu vu vơ nhưng cũng biết dừng cho dù thần tượng "dễ thương chi lạ" với những lôi cuốn ngọt ngào. Điều này chắc chỉ những người con gái Huế có tâm hồn Huế mới có đủ trải nghiệm cảm nhận để dễ cảm thông. "Khi không", "dễ thương chi lạ", [nhịp chân] lơi", là những từ tố rất Huế và chắc có lẽ chỉ người Huế mới nhập được vào cái đắc địa của ngôn từ quê hương mình.

Tôi với tác giả Phan Như (Phan Văn Chạy) tuy cùng thế hệ, cùng một "lứa" Quốc Học nhưng không quen biết nhau. Anh theo Ban C, tôi Ban B. Tôi chỉ biết anh qua vài bài thơ và một số bạn bè. Thế hệ chúng tôi được sinh ra trong những tháng năm cuối cuộc thế chiến. Cuộc chiến đã làm thay đổi tận gốc bộ mặt trái đất và làm rung chuyển số phận nhiều quốc gia, dân tộc và từng con người. Chúng tôi lớn lên trong không khí đấu tranh và bom đạn với nhiều nhân danh chính nghĩa. Thời gian đình chiến tạm lắng tiếng súng không dài nhưng cũng đủ cho chúng tôi chọn được cho mình một vị trí, một thế đứng làm người trong cái xã hội nhiễu dương. Lứa học trò Quốc Học chúng tôi vừa là chứng nhân vừa là nạn nhân của nhiều thay đổi cục diện chính trị quốc gia. Chúng tôi tự thân vương lên trở thành công dân có chỗ đứng xã hội thì một chấn động lớn đã thay đổi toàn bộ. Bạn bè phân hóa trên nhiều ngã đường, gặp lại nhau có đôi trong cùng trong chiến hào, có đôi trước hai họng súng, nhưng có đứa không bao giờ gặp lại nữa, thân xác hắn gởi lại chốn đất bìa rừng hay vào bụng cá giữa biển khơi. Những người còn lại hôm nay đang đi những bước cuối cùng trên đoạn đường đời giả tạm, gặp nhau chỉ trong thế giới ảo nhưng cũng biết được ai còn, ai đã từ giã bạn bè. Tôi biết Phan Như ra đi để lại cho bạn bè nhiều tiếc nuối. Đọc bài thơ này của anh cảm nhận chất Huế trong người thơ một nỗi man mác buồn. Li cà phê anh pha cho "cô bé" "dễ thương chi lạ" chỉ với gió. Và trước thần tượng mới bắt đầu tuổi teen, làn gió nhẹ đã làm vơi nỗi nhọc nhằn và thứ tình cho đi không một chút chờ đón đáp đền. Con người đã nửa đời phiêu lãng và thần tượng tuổi học trò làm trái tim già cỗi loạn nhịp đập thanh xuân. Dù chàng ta không phải là người hãnh tiến, không phải là người được cuộc đời ưu đãi nhưng tâm hồn Huế không từ bỏ con người này trong cuộc sống cơm áo gạo tiền.
Cái đáng trân trọng là ở chỗ đó.

Người viết NGUYỄN VĂN UÔNG
Tháng 5/2021

P/S:

GIỌT NƯỚC HƯƠNG GIANG

Hạt muối hòa tan trong li nước
Tôi cũng hòa tan giữ cuộc đời
Làm tên phu xe qua ngày tháng
Chở bao tiếng khóc lẫn nụ cười

Vắng khách đôi khi về chở gió
Không tiền, không bạc vẫn cười vang
Dừng lại bên cầu nghe nước chảy
Chợt thấy mình: một giọt nước Hương Giang
(Nguyễn Văn Phương - CHỞ GIÓ)

 

 

 

Trang Phan Như

 

art2all.net