Nguyễn Quốc Trụ

 

ĐỌC LÀ G̀ ?

 

Tuấn Anh

 

 

 

Có khi nào một độc giả, trong khi đang đọc một bản văn, phải ngừng lại nhiều lần, không phải v́ bản văn đó chẳng hứng thú ǵ cả, nhưng ngược lại, độc giả ngừng đọc, ngẩng đầu lên để thở v́ bị ngộp bởi chính sự đọc. Ngợp v́ tư tưởng dồn dập, v́ bị kich thích, bị lôi kéo, dẫn dắt ? Nói khác đi, có khi nào độc giả đọc trong khi ngẩng đầu lên ?

Chính cách đọc vừa bất “bất lịch sự” vừa cắt ngang bản văn, nhưng lại vừa “say mê” bởi v́ luôn luôn phải trở lại bản văn, và được nuôi sống bằng chính bản văn đó, chính cách đọc này đă khiến một tác giả Tây phương cố gắng viết để làm sao được đọc y hệt như vậy. Nỗi bận tâm của ông là làm sao hệ thống hóa được tất cả những lúc ngẩng đầu lên của độc giả. “Tra vấn bản văn được viết như thế, tức là cố gắng nắm giữ cho được h́nh thức của tất cả mọi bản văn”. “H́nh thức” mới chính là nơi chốn của khoa học. Có thể gọi đây là một lư thuyết về sự đọc.

Ông thử lấy một bản văn thật ngắn của tiểu thuyết gia Balzac. Rồi ông không ngừng ngừng đọc. Óc phê b́nh của tác giả hoạt động, hoặc tỉ mỉ soi sáng một cách kiên nhẫn một chi tiết có tính cách triết lư, tự sự hoặc tâm lư, xă hội trong bản văn, hoặc phóng đại, tra cứu cả một khoảng không gian lịch sự đă gói trọn tác phẩm ở trong đó.

Dùng một từ ngữ của điện ảnh, tác giả dự định quay thật chậm cuốn “ phim đọc” đó. Kết quả không hẳn là một “phê b́nh phân tích” bởi tác giả không t́m kiếm “niềm bí ẩn” của tác phẩm, cũng không hẳn là một “h́nh ảnh” bởi v́ tác giả không định “ném ḿnh vào sự đọc”. Vậy th́ cuốn “phim đọc” quay thật chậm đó v́ là ǵ ? Giản dị chỉ là một bản văn, một tác phẩm mà độc giả “viết” ở trong đầu khi ngẩng mặt lên để cúi đọc.

Từ trước đến nay, phê b́nh thường chỉ chú trọng nhiều đến tác giả hơn là người đọc. Phần nhiều các lư thuyết phê b́nh đều chú trọng, t́m kiếm, cắt nghĩa tại sao tác giả đă viết tác phẩm này, nọ, ông ta đă viết theo một nguồn cảm hứng nào, lư do nào, những trói buộc nào, những giới hạn nào đă thúc đẩy ông ta viết. Tác giả được coi như sở hữu chủ muôn đời của tác phẩm, c̣n người đọc chúng ta chỉ là những kẻ thụ hưởng. Sự kiện này gây ra một vấn đề là : Người ta thường vẫn nghĩ rằng tác giả có một số uy quyền lên mớ độc giả của ông về một ư nghĩa của tác phẩm. Ư nghĩa này lẽ tự nhiên phải là tốt, là thật.

Phê b́nh như vậy có nghĩa là t́m kiếm điều mà tác giả muốn nói, phê b́nh chưa hề gây dựng điều mà độc giả nghe thấy, đọc được và muốn vậy.

Dưới sức mạnh của tu từ pháp, của luận lư, một đoạn văn đang được đọc luôn luôn ép buộc người đọc đi về một hướng nào đó của câu chuyện. Trong khi đó đoạn văn mà chúng ta đang viết trong đầu trong khi đang đọc lại hoàn toàn tự do, cởi mở. Đối ngược lại với luận lư trí tri ( đă khiến cho đoạn văn đang đọc trở thành có thể đọc được ) là luận lư biểu tượng, không có tính cách dẫn giải nhưng có tính cách kết hợp : Nó kết nạp vào đoạn văn “vật chất” đang đọc một đoạn văn “hư tưởng”, một số h́nh ảnh, một số ư nghĩa khác. Bản văn xuông thôi, không đủ. Thêm vào một truyện ngắn, một bài thơ chúng ta đang đọc của một tác giả, là vô số những bài thơ, những truyện ngắn khác của những tác giả khác trong đó có luôn người tác giả độc giả.
 

Tuấn Anh

_________________

* a2a: Tuấn Anh là một bút hiệu khác của Nguyễn Quốc Trụ
 

 

(Source : Tin Van

www.tanvien.net )

 


 

trang nguyễn quốc trụ

art2all.net