|
Nguyễn Quốc Trụ
NH̀N LẠI CƠ CẤU LUẬN
LỜI NÓI ĐẦU Ngày nay thuyết cơ cấu đi qua thời kỳ ồn ào náo nhiệt và lặng lẽ theo gót bậc đàn anh (thuyết hiện sinh) lui về trú ẩn tại một góc thư viện trên những giá sách đầy bụi. Đối với một số người vốn coi nó như là một mốt, hiện tượng yểu tử, chín non đó là tất nhiên. Nhưng, nói cho cùng, bất cứ một học-thuyết, tư tưởng nào, khi bị lạm dụng, đều biến thành thời trang, thời thượng. Tṛ chơi hip-py bắt nguồn từ Zen, Phật giáo hồi 1963 cũng đă hơn một lần bỏ Chùa xuống đường, những Cao tăng một sớm một chiều trở thành lănh tụ, thần tượng của đám đông. Khi cơn sốt thời đại qua đi, Phật giáo vẫn là Phật giáo. Những triết thuyết như Hiện sinh, Cơ cấu... dù đă hết gây sôi nổi nhưng không v́ thế mà những vấn đề chúng đặt để ra đă được giải quyết, một lần rồi thôi. Những lo âu khắc khoải về Cơi người ta, những thắc mắc siêu h́nh hoặc không siêu h́nh về Hữu và Vô... muôn đời vẫn c̣n đó, cùng với con người... Hiện sinh có trước yếu tính hay ngược lại, yếu tính có trước rồi sau mới có hiện sinh ? Nếu hiện sinh quá chú trọng đến con người, Cơ-cấu chống lại thái độ sùng bái, coi con người là trung tâm vũ trụ. Làm ǵ có con người, Con người chết rồi, chỉ c̣n Chữ và Vật (M. Foucault). Khởi từ Chữ và Vật, Cơ cấu tràn vào tất cả các hoạt động của con người (nhân văn, khoa học, xă hội...) bao chùm lên tất cả những triết-thuyết khác (Hiện sinh cơ-cấu, Mác-xít cơ-cấu...) Và sau cùng... Phạm vi một bài viết không cho phép người viết nói nhiều và nói đủ về một học thuyết lớn-lao như vậy. Nh́n lại cơ- cấu luận, qua một số ư.niệm căn bản, lạm bàn về những ư-niệm đó, đó là mục đích của bài viết này.
Nh́n toàn thể thuyết cơ-cấu, chúng ta thấy một điểm
đặc dị, đó là : Cơ-cấu là một cái ǵ hết sức nghèo-nàn, dù rằng
những người cổ-vơ nó đă thêm vào cái khuôn cứng nhắc đó những
ư-niệm như kín và hở, (cơ-cấu) mở rộng, toàn thể, tự
điều-chỉnh... Triết-gia H. Lefebvre đă chỉ-trích những người theo
thuyết cơ-cấu : « Tại sao lại choàng hoa cho cái khốn cùng của nhân-loại
(Trong cuốn Société et langage), nhưng những triết-gia tổ-sư của
thuyết đều là những thiên tài sáng tạo ! Những phát giác của họ
(khi nhân danh Cơ-cấu) trong nhiều bộ môn văn học, xă hội, nhân chủng
học... rất bất ngờ, thích thú, đầy tính-chất cách mạng, sáng tạo. (Cách
mạng hiểu theo nghĩa thay đổi hẳn cách nh́n của đám đông đối với một vài
vấn đề.) Muốn giải thích sự kiện trên, có lẽ phải coi cơ cấu như một cái
cớ để tưởng tượng phát sinh. Và thiên tài sáng tạo nào mà chẳng đầy mơ
mộng, tưởng tượng ? Đối với dân khoa học thực nghiệm chân lư Toán học
chắc như cua gạch, và Toán học là cứu cánh của những môn học đầy bấp
bênh đó, nhưng Toán thật ra lại là môn học đầy tưởng tượng, một tṛ chơi
sáng tạo và những ông tổ toán học đều là những thi sĩ đầy mơ mộng ! Đối
với những nhà thơ tự do loại gà mờ th́ Đường luật quả là 1 nhà tù nhốt
thơ, khiến cho Thơ không bay nhảy được, nhưng cơ cấu h́nh thức chặt chẽ
đó đâu có nghĩa lư ǵ đối với những Thi thánh thi thần như Lư Bạch, Lư
Thương Ẩn... Người ta có thể không cần đọc những lời tranh hơn thua của
Levi Strauss cùng với Sartre, khi bàn về Luận-Lư phân tích (Raison
analytique) và Luận lư biện chứng (Raison dialectique), nhưng tác phẩm
Thần thoại, gồm ba bộ, bắt buộc chúng ta phải đọc, để suưt xoa
khâm phục một thiên tài sáng tạo. (Đọc cảm thấy thích thú như đọc Kim
Dung vậy) Trong đó đầy những lạ lùng, bỡ ngỡ, bất ngờ... Cuốn I Sống
và Chín, tác giả chỉ xoay quanh cái kiềng ba chân :
Chỉ bằng ba trạng thái chính của Thịt: Sống, Chín và Thúi, tác giả xây dựng nên cả một nền văn minh loài người. Từ huyền thoại về nguồn gốc sự nấu ăn, tác giả mời chúng ta chứng kiến cuộc t́nh hợp tan của Trời và đất. Kết hợp đem đến cho loài người Ngày và Thế giới nóng cháy (le monde brulé). Tan vỡ đưa tới Đêm và Thế giới thúi tha (le monde pourri). Tác phẩm thứ nh́, Từ Mật ong tới Tàn thuốc đề tài vẫn là tam giác bếp nước nhưng được nới rộng tới những vật quanh quẩn bên cạnh ông Táo, đó là cái hơn cả cái sống : Mật ong và Cái hơn cả cái chín : Tàn thuốc. Mật ong là món ăn thiên nhiên, bổ và ngon, đầu tiên là của beo, của gấu ; Tàn thuốc, khói thuốc cũng hít vô miệng vô phổi nhưng tại hại sức khoẻ. Từ Mật ong tới Tàn thuốc là tiến hóa: Tiến xa chết mau. Nhưng lùi lại th́ trở thành súc vật : Những nhân vật trong Thần Thoại thường lẫn lộn không phân biệt đâu là đồ ăn, đâu là đồ phế thải (phân). Đằng nào cũng đi đến chỗ xóa bỏ phân biệt giữa đồ ăn và đồ phế thải, giữa sự kiếm ăn của beo và của người (Du Miel aux Cendres) (Trích dẫn do G.S Ngô Trọng Anh trong Tập san Tư Tưởng). Tập thứ ba, Ăn trông nồi ngồi trông hướng (L'origine des manières de table), chúng ta tạm dời cái bếp để lên bàn ăn, tất cả những tập tục như: Tại sao người lớn lại bắt trẻ em không được làm ồn trong khi ăn đều liên quan tới một h́nh thái văn minh, và đều bắt nguồn từ những huyền thoại. Tất cả những cách ở đời (Les règle de savoir-vivre) đều là những đường bao quanh khu bếp nước, và đều chứa đựng 2 khía cạnh: Một khía cạnh Thiên nhiên và một khía cạnh Văn hóa, y hệt như Thịt sống (Thiên nhiên) và Thịt Chín (Văn hóa) vậy. Ai cũng là độc giả của bộ Thần Thoại được. Bộ sách đó không phải dành riêng cho những triết gia hoặc những nhà khảo cứu. Tương tự như tiểu thuyết chưởng của KD : Đọc giải trí cũng được và trong khi giải trí khám phá ra một vài ư nghĩa thâm trầm, càng hay ! Đó là về phần Levi Strauss. Tác phẩm của M. Foucault đại chúng không đọc được. Và ngay cả những bậc trí thức cũng ít người đọc, 1 phần v́ thiên kiến, nghe nói tới Cơ cấu là lắc đầu rồi, như xưa kia nghe nói tới Hiện sinh vậy.
Xin hẹn với độc giả kỳ tới, người viết sẽ giới thiệu
thiên tài M. Foucault với tác phẩm bộ ba (trilogie) của ông :
Lịch Sử bệnh điên vào thời đại cồ xưa, Chữ và Vật, và Khảo về Tri
thức (Histoire de la folie à l'âge classique, Les Mots et les Choses,
Archéologie du Savoir). Cuốn đầu nói về người điên, cũng là Người
nhưng là Người khác, khách lạ (L'autre). Cuốn thứ nh́ viết về con người
vẫn nó (Le même). Cuốn thứ ba, tổng hợp của hệ thống tư tưởng của M.
Foucault. NGUYỄN QUỐC TRỤ (Tập san Thoát số 19, trang 33-36 )
~~oOo~~
(Nguồn : Tin Văn
|
