TIN VĂN

 

Nguyễn Quốc Trụ

 

Viết Mỗi Ngày

 

 VIẾT MỖI NGÀY / APRIL 20, 2018

 


 

Nén nhang muộn cho Nguyễn Khải


“Mọi phê b́nh phải được đi trước bằng một phê b́nh tôn giáo”, “Toute critique doit être précédée d’une critique de la religion”. Marx phán [trong Crit. de la Phil. Du Droit de Hegel, Henri Lefebvre trích dẫn trong Duy vật biện chứng. Le Matérialisme dialectique, tr. 53].

 

Câu trên có thể áp dụng vào trường hợp Nguyễn Khải.
Đọc NK là phải đọc trong cái tinh thần đó, đúng như ư của ông, trong 1 bài viết có tính tự kiểm, (1) không có Đảng là tôi đă trở thành 1 vị linh mục, khi ông nhớ lại một lần tà tà đi mua thuốc lá tại một cái quầy chắc là gần Nhà Chung Hà Nội, và vị chủ quán đă lầm ông với 1 vị linh mục.


Hai cú đánh khủng khiếp trong đời NK, là đánh vào mật khu Ky Tô ở đất Bắc là Phát Diệm, và những tác phẩm viết về nó, khi ông được Đảng tin cậy v́ đă chọn Đảng, thay v́ Nhà Thờ, những ngày sau 1954, sau khi một nửa đất nước thuộc VC.
Cú thứ nh́ là sau 30 Tháng Tư, đánh vào mật khu Cao Đài, Tây Ninh.
Nên nhớ, lại nên nhớ, gốc gác của NK, là con quan, thuộc ḍng thứ, và suốt đời ông bị mặc cảm bị bố bỏ rơi, nên đành chọn Đảng. Đó là cái thế 3 ngôi trong đời ông: Bố Bắc Kít, Đảng VC, và Chúa Ky Tô [theo trật tự đại khái!]


(1)
Tôi cô độc bẩm sinh. Nếu không có cách mạng, chắc tôi là tu sĩ. Một lần tôi đến t́m ông cha t́m hiểu về Vatican 2 để viết sách tôn giáo. Trong lúc chờ, tôi ra mua thuốc lá. Người bán thuốc nh́n tôi hỏi: "Cha mua loại nào? Con biếu cha bao diêm". Chắc mặt tôi giống linh mục.
[NK trả lời phỏng vấn, NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI thực hiện, Tuổi Trẻ online]


Bây giờ chúng ta có thể h́nh dung ra được, đi t́m cái tôi đă mất của NK, là đi t́m một "cái tôi thần học", qua h́nh dáng nhập thế của 1 v́ linh mục. Hai cú đánh vô tôn giáo của NK, là hai cú thất bại, có thể cuối đời ông ngộ ra điều này. Ông bị ông Bố Bắc Kít bỏ vô Nam, Chúa bỏ vô Nam, và đành chọn Đảng. Nhưng Đảng cũng chỉ coi ông là 1 thứ con rơi, con hoang, không thuộc giai cấp bần cố nông [đọc những ǵ ông cà khịa với đám nhà văn được Đảng tin cậy, thuộc loại nồng cốt, chúng viết như kít, có đứa nào bằng tôi đâu!]. Đó là bi kịch của nhà văn NK.
Ông chưa từng viết về con người, mà là về “một thứ con người” nào đó, “một thứ nhân danh con người” nào đó.


NK làm Gấu nhớ tới Graham Greene, nhất là, câu phán nổi tiếng của ông, nhớ đại khái: Suốt đời tôi đi t́m một đấng Thượng Đế để cho Con Quỉ ở trong tôi uưnh lộn với ông ta!
Đây cũng là bi kịch của NK, nhưng ở tầm mức thấp hơn, một phần có thể là do mặc cảm bị bỏ rơi của NK mà ra. Greene thanh thản hơn, theo nghĩa, bi kịch của ông là của chung con người.


Văn của NK độc. Và rất giống văn VP. Điều này do NMG nhận ra, không phải Gấu. Ông c̣n cho biết, hai đấng rất quí tài, và độc, của nhau. Điều này th́ NMG, trong 1 lần đi tour văn học ở trong nước, có tuyên bố.
Nhân vật của NK h́nh như không có 1 tay nào lâm vào đường tự t́m cái chết như của Greene.
Cũng không phải tự nhiên mà NK viết về PXA, qua nhân vật Quân, trong Thời gian của người.
Tuy nhiên cái chết ngắc ngoải, không làm sao đi được của PXA ở ngoài đời, NK không làm sao tiên tri ra được!


Gấu đă từng có vinh dự được “nh́n thấy” nhà văn Nguyễn Khải, thời gian lui tới nhà xb Văn Học, bộ phận phía Nam, khi nhà này tính tái bản cuốn Mặt Trời Vẫn Mọc bản dịch của NQT trước 1975.

 


Tạ Duy Anh, người dám “bước qua lời nguyền” viết về Nguyễn Khải:


Nguyễn Khải, một người được theo nghiệp đèn sách từ bé, không thể không biết thực tế đó. Bài học về Cải cách ruộng đất, về nhóm Nhân Văn Giai Phẩm… buộc ông phải nhớ lại lịch sử. Và v́ thế, giống như số đông những người được coi là trí thức cùng thời ông ở đất nước này (chỉ tính riêng miền Bắc, v́ trí thức miền Nam có một số phận riêng), ông đă t́m thấy lư do vô cùng chính đáng để vờ quên bản thân ḿnh, đó là lư tưởng v́ tổ quốc, v́ chủ nghĩa xă hội. Lư tưởng đó không hề xấu và không hề ít tính chất thiêng liêng, nếu người tin theo nó thật ḷng. Nó chỉ đáng trách với những kẻ vờ vịt. Mà những kẻ đó phần lớn lại rơi vào thành phần trí thức. Bi kịch mang màu sắc hài kịch của trí thức Việt (tất nhiên không tính bọn giả danh trí thức), từ cổ chí kim, chính là luôn phải vờ vịt. Vờ vịt, tức là biết rơ nó không phải vậy, nhưng lại cứ phải làm ra rằng ḿnh hiểu nó như vậy. Vờ trung thành, vờ kính trọng, vờ cúc cung tận tụy, vờ khép ḿnh, vờ lắng nghe, vờ chăm chỉ, vờ ngoan ngoăn, vờ ca ngợi, vờ thán phục, vờ yêu… và những thứ vờ vĩnh ấy có thể làm bất cứ lúc nào, bất cứ chỗ nào, làm bao nhiêu cũng không sao ngoại trừ chỉ có lợi. Riêng một thứ không hề vờ, ấy là sự khinh ghét, th́ phải nén lại, giấu thật kỹ kẻo hé ra có kẻ biết là tàn đời (mà kẻ ŕnh rập để tố cáo, tâng công th́ nhiều như ruồi, ngay trong giới trí thức); phải luôn t́m cách nhồi nó xuống, nuốt thật sâu, quên đi được th́ càng phúc. C̣n sống là c̣n phải quên. Chờ đến ngày sắp ĺa đời, nếu c̣n ḷng tự trọng, c̣n thấy hổ thẹn th́ viết nó ra để thanh minh và sám hối.
TDA


Đọc như thế là chưa nh́n ra thế 3 ngôi [Bố Bắc Kít, Đảng VC, Chúa Ky Tô], ở Nguyễn Khải, và, “có một liên hệ tam giác giữa nhà văn Nga, độc giả của người đó, và sự hiện diện đâu đâu cũng có của nhà nước, cả ba quyện vào nhau, trong một sự đồng lơa quyết định”, như Steiner viết, trong UNDER EASTERN EYES:


Lịch sử Nga là một lịch sử của đau khổ và nhục nhă gần như không làm sao hiểu được, hay, chấp nhận được. Nhưng cả hai - quằn quại v́ đau khổ, và ô nhục v́ hèn hạ - nuôi dưỡng những cội rễ một viễn ảnh thiên sứ, một cảm quan về một cái ǵ độc nhất vô nhị, hay là sự phán quyết sáng ngời. Cảm quan này có thể chuyển dịch vào một thành ngữ “the Orthodox Slavophile”, với niềm tin của nó, là, Nga là một xứ sở thiêng liêng theo một nghĩa thật là cụ thể, chỉ có nó, không thể có 1 xứ nào khác, sẽ nhận được những bước chân đầu tiên của Chúa Ky Tô, khi Người trở lại với trần gian. Hay, nó cũng có thể được hoá thân vào trong chủ nghĩa thế tục thiên sứ [chúng ông đều là Phù Đổng Thiên Vương cả đấy nhé, như anh VC Trần Bạch Đằng đă từng thổi mấy đấng Bộ Đội Cụ Hồ], với niềm tin, đ̣i hỏi sắt đá của CS về một xă hội tuyệt hảo, về một rạng đông thiên niên kỷ của một công lư tuyệt đối cho con người, và tất nhiên, tất cả đều b́nh đẳng, hết c̣n giai cấp. Một cảm quan chọn lựa thông qua khổ đau, v́ khổ đau, là nét chung của cảm tính Nga, với thiên h́nh vạn trạng dạng thức của nó. Và điều đó c̣n có nghĩa, có một liên hệ tam giác giữa nhà văn Nga, độc giả của người đó, và sự hiện diện đâu đâu cũng có của nhà nước, cả ba quyện vào nhau, trong một sự đồng lơa quyết định. Lần đầu tiên tôi mơ hồ nhận ra mùi đồng lơa bộ ba này, lần viếng thăm Liên Xô, đâu đó sau khi Stalin chết. Những người mà tôi, hay một ai đó gặp, nói về cái sự sống sót của họ, với một sự ngỡ ngàng chết lặng, không một khách tham quan nào thực sự có thể chia sẻ, nhưng cũng cùng lúc đó, cùng trong giọng ngỡ ngàng câm nín đó, lại ló ra một hoài niệm, tiếc nuối rất ư là kỳ quái, rất ư là tế vi. Dùng cái từ “hoài niệm” này th́ quả là quá lầm lẫn! Nhưng quả là như thế, tếu thế! Họ không quên những điều ghê rợn mà họ đă từng trải qua, nhưng họ lại xuưt xoa, ui chao, may quá, những điều ghê rợn đó, chúng tôi được Đại Ác Nhân ban cho, được một Hùm Xám thứ thiệt ban cho, chứ không phải đồ gà chết! Và họ gợi ư rằng, chỉ cái sự kiện sống sót tại Nga dưới thời X́ Ta Lin, hay dưới thời Ivan Bạo Chúa là một bằng chứng hiển nhiên về nguy nga tận thế hay về lạ kỳ sáng tạo của số mệnh, Cuộc bàn luận giữa chính họ với sự ghê rợn th́ mang tính nội tại, riêng tư, cá nhân. Người ngoài, nghe lén được th́ chỉ biểu lộ sự rẻ rúng, hay đáp ứng bằng 1 thái độ sẵn sàng, dễ dăi.


Những đại văn hào Nga là như thế đó. Sự kêu gào tự do của họ, sự rất ư bực ḿnh của họ trước cái lương tâm ù ĺ của Tây Phương, th́ rất ư là rền rĩ và rất ư là chân thực. Nhưng họ không chờ đợi được lắng nghe hay được đáp ứng bằng một thái độ thẳng thừng, ngay bong. Những giải pháp th́ chỉ có thể có được, từ phía bên trong, theo kiểu nội ứng với những chiều hướng thuần sắc tộc và tiên tri. Nhà thơ Nga sẽ thù ghét tên kiểm duyệt, khinh miệt lũ chó săn, đám côn đồ cảnh sát truy nă anh ta. Nhưng anh ta sẽ chọn thế đứng với chúng, trong 1 liên hệ có tính cần thiết nhức nhối, cho dù đó là do giận dữ, hay là do thông cảm. Cái sự kiêu ngạo nguy hiểm, rằng có một mối giao hảo theo kiểu nam châm hút lẫn nhau giữa kẻ tra tấn và nạn nhân, một quan niệm như thế th́ quá tổng quát, để mà xác định tính chất của bàu khí linh văn Nga. Nhưng nó gần gụi hơn, so với sự ngây thơ tự do. Và nó giúp chúng ta giải thích, tại sao cái số mệnh tệ hại nhất giáng xuống đầu một nhà văn Nga, th́ không phải là cầm tù, hay, ngay cả cái chết, nhưng mà là lưu vong qua Tây Phương, một chốn u u minh minh rất dễ tiêu trầm, may lắm th́ mới có được sự sống sót.


Với đám cầm bút Bắc Kít, vấn nạn nghiêm trọng hơn nhiều.
Hơn cả “Dưới cái nh́n Đông Phương” của Steiner!
Đằng sau tất cả những cay đắng nhục nhă như thế, là giấc mộng thống nhất đất nước.
Giấc mơ đẹp nhất của giống Mít.



B́nh luận

Ngô Nhật Đăng: Đi "thực tế" để viết tiểu thuyết Xung đột đánh Công giáo thật ác, nhưng ông Khải ghi trong nhật kư : "Nếu không có tôn giáo con người sẽ sống không khác ǵ súc vật". Ông Khải là một khối mâu thuẫn cực kỳ, luôn có 2 con người căi nhau, đánh nhau trong thân xác ông ấy. Em sống gần ông khá nhiều. Bố em đă có lần nói : "Viết về văn, về đời của NK cũng là điều đáng nên làm". Vương Trí Nhàn th́ nói : "XS hiểu NK đến chân tơ, kẽ tóc", nhưng không hiểu sao về sau bố em bỏ ư định viết về ông Khải ngoài 1 bài có vài chục trang.

 

 

 

art2all.net