Thiếu Khanh

 


LÚA CHIÊM NGẤP NGHÉ ĐẦU BỜ

 


 

Sách Vân Đài Loại Ngữ của Lê Quư Đôn (Trần Văn Giáp biên dịch và khảo thích, nxb Văn hóa – Thông tin) nói: “Ruộng nước ta có hai thứ: ruộng mùa Thu (tức ruộng Mùa) và ruộng mùa Hạ (tức ruộng Chiêm)”

Cái “ruộng chiêm” này chỉ có ở ngoài Bắc. Trong Nam không có “ruộng chiêm.” Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, ruộng chiêm là vùng đất tương đối thấp hơn ruộng lúa mùa, và thường được gọi là vùng chiêm trũng. Lúa canh tác trên vùng ruộng chiêm là “lúa chiêm.” Thực ra, nghĩa gốc của từ “lúa chiêm” là lúa của người Chiêm Thành.

Người Việt trồng lúa nước từ thời thượng cổ, nhưng do cách làm thủy lợi (thời trước gọi là “dẫn thủy nhập điền”) thô sơ, nên mỗi năm chỉ canh tác một mùa, gieo cấy vào khoảng tháng Tư âm lịch cho đến tháng Mười th́ thu hoạch, gọi là vụ mùa. Bây giờ người ta quen gọi vụ mùa là “vụ hè – thu.” Đó là mùa có nhiều mưa.

Chiêm Thành là một quốc gia cổ, tiếp giáp với Đại Việt về phía Nam, tức là vùng đất miền Trung từ khoảng Quảng B́nh chạy dài vào đến B́nh Thuận ngày nay. (Tiếp phía dưới là nước Chân Lạp mà về sau là Cao Miên - Kampuchea)

Người Việt tiếp xúc với người Chiêm Thành rất sớm, từ khi họ mới lập quốc (vào năm 192) với danh xưng nước Lâm Ấp, vừa do ở kế cận nhau, lại vừa do họ liên tục gây chiến tranh với nước ta khi đó là Giao Châu đang nằm dưới sự đô hộ của Tàu. Đến cuối thế kỷ 7, sau một thời kỳ bất ổn, nước Lâm Ấp trở thành nước Champa mà ta đọc theo phiên âm Hán Việt của người Tàu là Chiêm Thành.

Nước Chiêm Thành mà giang sơn của họ là miền Trumg của ta hiện nay, là vùng đất ít mưa và thường khô hạn; người Chiêm Thành phát triển những giống lúa không cần nhiều nước, chịu được nắng hạn. Nhiều thế hệ người Việt đă đem những giống lúa mới này về trồng trên đồng bằng sông Hồng, và gọi là “lúa Chiêm” một cách gọi tắt: lúa của người Chiêm Thành.

Tên “lúa Chiêm” cho thấy sự di thực này có lẽ xảy ra rất lâu sau thế kỷ 7, v́ tuy người Lâm Ấp đă có quốc hiệu mới Champa từ cuối thế kỷ 7, nhưng trong một thời gian dài sau đó các vương triều của ta chỉ gọi họ là nước Hoàn Vương, chớ chưa gọi là nước Chiêm Thành.

Ở miền Bắc, lúa Chiêm được trồng ở những vùng đất trũng thấp trong những tháng mùa khô, từ tháng 10 âm lịch năm nay và thu hoạch vào tháng Tư âm lịch năm sau, nên thường được gọi là “vụ đông xuân.”

Được gieo cấy vào mùa đông là thời gian mùa mưa đă dứt, cây lúa mọc lên trong đất ẩm không có nhiều nước để phát triển nên có vẻ ốm yếu. Trong những tháng trước và sau Tết thế nào cũng có một hoặc hai trận mưa. Trong mưa tất nhiên có sấm sét. Hiện tượng tự nhiên này phát ra năng lượng rất lớn phá vỡ cấu trúc phân tử Nitơ (N2) – vốn rất bền vững – trong không khi và kết hợp các nguyên tử N với Oxy. Tiếp đó, các phân tử khí NO này kết hợp với nước mưa tạo ra muối hoặc axit nitric HNO3. Đó là chất đạm tự nhiên ḥa tan trong nước mưa thấm xuống đất. Cây lúa đang khát nước (khát nước tức là cũng đóí ăn) bắt được chất dinh dưỡng liền bung ra và vươn lên mạnh mẽ với màu xanh mơn mởn mát mắt. Sự khác biệt của cây lúa sau một trận mưa có thể nhận thấy chỉ sau một đêm.

Các thi sĩ nông dân xưa đă ghi nhận hiện tượng này một cách chính xác trong câu ca dao:

Lúa Chiêm ngấp nghé đầu bờ

Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên.

Có lẽ người xưa chỉ liên kết hiện tượng tiếng sấm với sự phát triển nhanh chóng lạ lùng của cây lúa, chớ chưa hiểu được tác động của sấm sét đă tạo ra và cung cấp thức ăn tự nhiên cho cây.

Thế nhưng, trong sách Giáo khoa Trắc nghiệm Tiếng Việt Lớp 3, tập Một, nhà xuất bản Đại Học Sư Phạm, câu ca dao này đă được những người biên soạn sách, các giáo sư tiến sĩ, sửa lời thành:

Lúa Chiêm lấp ló đầu bờ

Hễ nghe tiếng trống phất cờ mà lên.

Có lẽ những vị giáo sư tiến sĩ biên soạn sách giáo khoa chỉ quen với khái niệm “trống dong cờ mở” trong các hoạt động hội hè chính trị, những cuộc biểu t́nh hoan hô đả đảo có trống kèn cờ quạt, nên hiểu ư nghĩa câu ca dao như thể cây lúa nghe tiếng trống cũng hăm hở phất cờ đứng dậy… tiến lên hàng đầu… (Hàng đầu rồi tiến đi đâu? Đi đâu cũng cứ hàng đầu tiến lên!)

Với cây lúa, tiếng trống không có tác động ǵ đâu các thầy ạ. Nhưng sự “sửa mà sai” của các thầy tác động rất lớn đến lớp “lúa non” là những học tṛ cấp Một dùng sách của các thầy. Chúng không những không tiếp thu được chất bổ dưỡng nào giúp phát triển tri thức mà trí óc chúng bị sự sai lầm của các thầy làm cho thui chột thật tai hại.

Chép hai câu ca dao như thế, dường như các thầy biên soạn sách chẳng hiểu “lúa chiêm” là lúa ǵ cũng nên.

Nhưng cây lúa chiêm “ngấp nghé” hay “lấp ló” đầu bờ?

Nói anh chàng nào đó đang ngấp nghé cái ghế trưởng pḥng, tức là anh ấy muốn vươn lên chức trưởng pḥng, và đang cố vươn lên nhưng chưa đạt được vị trí mong muốn.

Hột lúa vụ chiêm được gieo trong đất ẩm cuối mùa mưa, mọc lên thành cây. Dù là trên đồng chiêm trũng nhưng không có mưa cây lúa non chỉ sống bằng chất ẩm trong đất; nước ngấm trong đất không đủ nhiều để ḥa tan các chất cần thiết nuôi cây, nên cây không lớn nhanh được. Nó chỉ đang ngấp nghé bờ ruộng chờ mưa, chớ chưa lên khỏi bờ ruộng. Từ “ngấp nghé” là sự ghi nhận cực kỳ tinh tế của người thi sĩ nông dân, nh́n thấy cây lúa khát nước đang ngoi lên một cách yếu ớt với sức phấn đấu và bám trụ của nó trong sự khô hạn của mùa đông. Nó đang cần một sự tác động nào đó giúp nó vươn lên. Nước mưa mang đạm tự nhiên do sấm sét tạo ra chính là sự tác động cần thiết cây lúa chờ đợi để vươn ḿnh lên khỏi bờ ruộng. Từ “lấp ló” chỉ một thái độ nhởn nhơ, không chút nặng nhọc ǵ, hoặc có phần nhút nhát, không nói được sức chịu đựng bền bĩ và dũng cảm của cây lúa trong ruộng khi bùn đất đang khô dần.

Có phải h́nh ảnh cây “Lúa Chiêm ngấp nghé đầu bờ” là có hồn, và sống động hơn “lấp ló” một cách thụ động không? Cây lúa chiêm phấn đấu bám trụ và phát triển từng chút mỗi ngày chờ mưa, không thể “lấp ló” một cách vô t́nh được.

Lúa Chiêm ngấp nghé đầu bờ

Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên” là vậy đó.

Người nông dân xưa thường là học ít, nhưng có tâm hồn thi sĩ, và nhận thức của họ thật sâu sắc và tinh tế mà các vị giáo sư tiến sĩ biên soạn cuốn sách giáo khoa này đă không thể b́ được.

 

Thiếu Khanh.

(https://www.facebook.com/ThieuKhanh/posts/10214218837784976 )

 




 

art2all.net