|
Tranh Bé Kư Mới đây, trên Facebook của ḿnh, anh Mưu Thái (tức Thái Quốc Mưu, một nhà văn, nhà thơ, nhà báo nổi tiếng ở nước ngoài) có đặt câu hỏi: “Mẹ tṛn con vuông, vậy bố h́nh ǵ?” Có lẽ chủ ư của anh Thái chỉ là hỏi trào phúng cho vui, (và những câu trả lời của các facebookers là theo hướng đó) nhưng đây là một câu hỏi rất thú vị. Từ trước đến nay câu “Mẹ tṛn con vuông” luôn được mọi người nói ra, nhất là để chúc sự an lành cho một sản phụ sắp sinh hay vừa sinh con, nhưng dường như chưa bao giờ có ai đặt câu hỏi nghiêm túc “Mẹ tṛn con vuông” nghĩa là ǵ. Trong câu hỏi của anh Thái có thêm ư “cha h́nh ǵ?” vẫn là một câu hỏi rơ ràng ngắn gọn, nhưng câu trả lời chắc là dài ḍng. Khái niệm TR̉N và VUÔNG này có lẽ từ sự miêu tả h́nh thức Trời và Đất rất quen thuộc trong Nho giáo. Từ sự quan sát h́nh tượng biểu kiến, người xưa cho Đất là một nền phẳng h́nh vuông (địa phương) mà ở trên nó bầu Trời tṛn (thiên viên) như cái lồng bàn úp xuống. Theo quan niệm “Thiên viên địa phương” này, trời và đất là hai thực thể đẳng lập, mang tính lưỡng nghi (âm dương). Như vậy, với tinh thần triết học Nho giáo, trời đất cũng như vợ chồng, “có âm có dương.” “Lưỡng nghi (âm dương) giao ḥa sinh tứ tượng; tứ tượng sinh bát quái; bát quái sinh vạn vật.” Đó là văn hóa du mục của người Tàu, trong đó Trời là một đấng đàn ông – ông Trời, và Trăng là thuộc phái NỮ, Hằng Nga tiên nữ. Dân tộc Việt, trong đại chủng người Việt phương Nam với nền văn hóa nông nghiệp thấm sâu trong tinh thần và máu thịt của mỗi con người, cho nên dù nhiều lần bị Tàu đô hộ, bị tẩm ướp văn hóa Tàu một cách cưỡng bức suốt hàng ngàn năm, rốt cuộc khi giành lại độc lập, người Việt vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng của ḿnh, không trộn lẫn với văn hóa của người cai trị. Quan niệm “Mẹ tṛn con vuông” là một trong nhiều bằng chứng rưc rỡ trong lănh vực này. Theo tinh thần văn hóa nông nghiệp của đại chủng người Việt phương Nam, trái với văn hóa Tàu, Trời thuộc phái nữ - Bà Trời, và Trăng là Ông Trăng. Trong một bài đồng dao cổ của người Việt có câu: "Ông Trăng mà lấy Bà Trời Tháng Năm đi cưới tháng Mười nộp cheo…" Trong một bài đồng dao cổ khác được nhạc sĩ Phạm Duy phổ thành một ca khúc thiếu nhi “Ông Trăng xuống chơi” trẻ em hiện đại thường hát trong dịp Trung Thu, cũng gọi “Ông Trăng”:
Ông trăng xuống chơi cây cau Th́ cau sẽ cho mo Ông trăng xuống chơi học tṛ Th́ học tṛ cho bút Ông trăng xuống chơi ông bụt Th́ ông bụt cho chùa … Người Nhật, một chi trong Bách Việt, trong cùng nền văn hóa nông nghiệp phương Nam cũng gọi Trời là Bà. Đến nay dân tộc Nhật vẫn xưng ḿnh là con cháu của Thái Dương Thần Nữ: Bà Trời. Trời tṛn đất vuông là quan niệm chung của cả nhân loại từ thời thượng cổ cho đến thế kỷ 15; với sự ra đời của nhà thiên văn học người Ba Lan Nicolaus Copernicus (1473 – 1543), người ta mới xác định đất không phẳng, không vuông mà có h́nh cầu. Nhưng trong khi người Tàu quan niệm bầu trời (tṛn) ôm mặt đất (vuông) trong sự kết hợp âm dương như vợ chồng để sinh ra vạn vật, th́ người Việt nguyên thủy nh́n thấy h́nh ảnh biểu kiến Bà Trời cúi xuống ôm lấy mặt đất là h́nh ảnh mẹ ôm con trong t́nh thương yêu và bảo bọc. Ở đây không phải là triết lư “Thiên viên địa phương” nữa mà là niềm hạnh phúc “mẹ tṛn con vuông.” Tại sao là Mẹ ôm con mà không phải là Cha ôm con? Cha cũng thương yêu con nên cũng ôm con được chớ? H́nh ảnh người cha được cho là biểu hiện của sự mạnh mẽ (mà người Tàu gán cho tính chất Dương), chủ yếu hoạt động ngoài gia đ́nh, không thích hợp là biểu tượng của t́nh thương âu yếm, trong khi t́nh mẹ dịu dàng, bao dung và chăm chút cho con cái chu đáo, tỉ mỉ hơn. Hơn nữa, Trời của người Việt là phụ nữ. Bà Trời ôm mặt đất như Mẹ ôm ấp con, tự nhiên và phù hợp hơn. Mẹ là Trời, con là Đất, cho nên Mẹ tṛn con vuông. Nhưng tại sao trong khi đề cập mẹ con, người ta không nói đến người cha? Quan niệm “mẹ tṛn con vuông” đă có từ rất lâu đời, nhiều ngàn năm trước, khi dân tộc ta c̣n ở chế độ mẫu hệ. Trong chế độ này, người phụ nữ không chỉ là người “chủ quản” của mỗi gia đ́nh (hay mỗi gia tộc) mà c̣n đứng đầu cả thị tộc, thậm chí lănh đạo cả quốc gia. (xin đọc Thiếu Khanh, VƯƠNG ĐẠO VÀ VỊ HÙNG VƯƠNG THỨ 19: http://www.art2all.net/tho/tho_tk/vuongdaovavihungvuongthu19.html ) Người đàn ông trong chế độ mẫu hệ không có địa vị nào trong gia đ́nh và chịu sự cai quản của những người phụ nữ. Chỉ người phụ nữ mới đáng kể. Dường như không có chỗ nào trong các sách lịch sử nói người Việt thượng cổ có tục đa phu (polyandry), nhưng có nhiều bằng chứng lịch sử cho thấy trong chế độ mẫu hệ, người ta chỉ biết mẹ, mà không biết và không quan tâm cha ḿnh là ai. Trong t́nh h́nh đó, quan niệm “mẹ tṛn con vuông” không kèm theo h́nh ảnh người cha là điều tự nhiên. Người cha vắng mặt v́ chưa là ǵ cả, nên không có h́nh dạng nào cả trong triết lư tṛn vuông này. “Mẹ tṛn con vuông” là h́nh ảnh lớn lao hàm nghĩa TRỜI ĐẤT TRONG NIỀM YÊU THƯƠNG, AN TOÀN VÀ BỀN VỮNG, v́ vậy người Việt luôn dùng cụm từ thiêng liêng này để chúc sự an lành cho mẹ con sản phụ.
Nên biết, văn hóa của người Tàu khác của
người Việt, cho nên trong trường hợp tương tự, họ chỉ chúc
“Mẫu tử b́nh an” ( 母子平安 ), trong đó hoàn toàn không có khái
niệm ǵ về trời đất lớn lao này. Thiếu Khanh _________
Chú thích riêng của a2a: "Ông Trăng xuống chơi", nhạc Phạm Duy, lời dựa theo đồng dao cổ truyền, nằm trong loạt ca khúc "Bé Ca" dành cho tuổi thơ :
https://phamduy.com/en/am-nhac/chuong-khuc/be-ca/5183-cho-tuoi-tho-xin-dhi-lai-tu-dhau-a-be-ca
|
