|
NHÂN VẬT TRUYỆN KIỀU Tạ Quang Khôi
Hầu như chúng ta ai cũng đă đọc Kiều, thương xót cho thân phận một cô gái khuê các bị rơi vào lầu xanh v́ chữ hiếu. Nhưng có lẽ chúng ta ít ai t́m hiểu sâu xa về các nhân vật trong truyện. Hôm nay chúng tôi thử làm cái việc mà có thể bị những người tôn thờ Truyện Kiều cho là “bới bèo ra bọ”. Nhưng khi một cuốn sách được coi là đại tác phẩm th́ cuốn sách đó phải chịu đựng được mọi cuộc thử lửa. Trong bài ngắn này, chúng tôi cũng chỉ muốn xem xét một số nhân vật quan trọng với những bất thường của họ. Trước hết, chúng tôi nhận xét hai nhân vật chính là Thúy Kiều và Kim Trọng. Sau đó chúng tôi sẽ t́m hiểu thêm một vài nhân vật phụ. Về Thúy Kiều, Nguyễn Du đă tả như sau : Kiều càng sắc sảo mặn mà, So bề tài sắc lại là phần hơn. Làn thu thủy, nét xuân sơn, Hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh. Một hai nghiêng nước nghiêng thành, Sắc đành đ̣i một, tài đành họa hai. Thông minh vốn sẵn tính trời, Pha nghề thi họa, đủ mùi ca ngâm. Cung, thương lầu bậc ngũ âm, Nghề riêng ăn đứt hồ cầm một trương. Khúc nhà tay lựa nên chương, Một thiên bạc mệnh lại càng năo nhân. Phong lưu rất mực hồng quần, Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê.
Như vậy, chúng ta biết rằng Thúy Kiều đẹp, thông minh và tài hoa. Theo quan niệm của cổ nhân, người đă đẹp lại có nhiều tài tất sẽ bị trời đất ghen, đầy đọa cho bơ ghét. Thúy Kiều vừa đẹp lại vừa tài hoa làm sao thoát khỏi kiếp đoạn trường. Có những điềm hoặc lới nói báo trước cho Kiều biết đời nàng sẽ nhiều gian truân. Năm nàng c̣n thơ ngây, một thầy tướng đă đoán: Anh hoa phát tiết ra ngoài, Ngh́n thu bạc mệnh một đời tài hoa.
Rồi sau khi dự hội Đạp Thanh, nàng lại mơ thấy Đạm Tiên cho biết nàng “cùng hội cùng thuyền” với Đạm, nghĩa là cũng sẽ trở thành một kỹ nữ: Mà xem trong sổ đoạn trường có tên. Âu đành quả kiếp nhân duyên, Cũng người một hội một thuyền đâu xa.
Những điềm báo trước và những lời nói ấy đă ảnh hưởng tới tâm lư của nàng rất nhiều. Lúc nào nàng cũng nghĩ rằng đời ḿnh sẽ chẳng ra ǵ. Sau khi mơ thấy Đạm Tiên, nàng đă: Một ḿnh lưỡng lự canh chầy, Đường xa nghĩ nỗi sau này mà kinh. Hoa trôi bèo dạt đă đành, Biết duyên ḿnh, biết phận ḿnh thế thôi.
Khi thấy Kim Trọng thuộc loại “chẳng sân ngọc bội, cũng phường kim môn”, nàng đă tự so sánh: Thấy người lại ngẫm đến ta, Một dày một mỏng biết là có nên.
hoặc: Bây giờ rơ mặt đôi ta. Biết đâu rồi nữa chẳng là chiêm bao.
Nỗi buồn rầu và lo lắng cho tương lai đă ảnh hưởng tới tiếng đàn của Kiều. Chính Kim Trọng đă nhận xét: Rằng: “Hay th́ thật là hay, Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào. So chi những khúc tiêu tao, Dột ḷng ḿnh cũng nao nao ḷng người.
Sau này, Hồ Tôn Hiến cũng phải thắc mắc: Hỏi rằng: “Này khúc ở đâu, Nghe ra muôn oán ngh́n sầu lắm thay”
Tiếng đàn bạc mệnh ấy chỉ hết buồn thảm khi nàng đă trải qua mười lăm năm luân lạc và đă được gặp lại gia đ́nh, tái hồi cùng chàng Kim. Ngoài tâm trạng đau buồn và bất an của Kiều, nh́n chung, nàng là một người tốt, có hiếu với cha mẹ, thủy chung với người t́nh. Nhưng trong cuộc đời luân lạc của nàng, người ta cũng nhận thấy có những lúc nàng xử sự không đúng hoặc tự mâu thuẫn. Khi mới gặp Từ Hải, nàng đă khen Từ như sau: Nàng rằng: “Lượng cả bao dong, Tấn Dương được thấy mây rồng có phen.”
Nghĩa là nàng đoán Từ sẽ có ngày lên ngôi vua. Vậy mà khi Hồ Tôn Hiến dụ hàng, nàng đă khuyên Từ với lời lẽ khinh miệt: Ngẫm từ dấy việc binh đao, Đống xương Vô Định đă cao bằng đầu. Làm chi để tiếng về sau, Ngh́n năm ai có khen đâu Hoàng Sào
Nàng đă coi Từ như một tướng giặc, không c̣n là một đấng anh hùng làm nên sự nghiệp đế vương nữa. Thật ra, Hoàng Sào cũng không phải là một tướng giặc tầm thường. Họ Hoàng muốn cướp ngôi nhà Đường, chiêu binh măi mă nổi lên, đă chiếm được Trường An, nhưng rồi bị thất bại. Cái lệ ở đời là “được làm vua, thua làm giặc”. Rơ ràng là Thúy Kiều đă tiền hậu bất nhất. V́ lời khuyên của nàng Từ đă bị họ Hồ phản bội và chết đứng giữa trận tiền. Khi Kiều báo ân trả oán, người ta cũng nhận thấy có nhiều điểm vô lư, thiếu sót. Có hai người đă giúp đỡ nàng khi nàng bị hành hạ, nàng chỉ trả ơn có một người. Đó là Mă Kiều và mụ quản gia trong nhà Hoạn bà. Nàng đă quên Mă Kiều, chỉ nhớ có mụ quản gia. Thật ra, Mă Kiều mới đáng được trả ơn. Khi Kiều mắc lận Sở Khanh, bị Tú Bà bắt về đánh đập rất tàn nhẫn: Hung hăng chẳng hỏi chẳng tra, Đang tay vùi liễu, dập hoa tơi bời. Thịt da ai cũng là người, Ḷng nào hồng rụng, thắm rời chẳng đau. Hết lời thủ phục, khẩn cầu, Uốn lưng thịt đổ, dập đầu máu sa.
Sau khi Kiều van xin và hứa hẹn: “Chút ḷng trinh bạch từ sau cũng chừa” Tú Bà mới nguôi và đ̣i phải có người bảo lĩnh. Mă Kiều v́ thương Thúy Kiều nên đă đứng ra bảo lĩnh: Bầy vai có ả Mă Kiều Xót nàng, ra mới đánh liều chịu đoan
C̣n về mụ quản gia, chỉ sau khi Kiều bị mẹ Hoạn Thư đánh đ̣n phủ đầu và bắt làm thị t́, mụ mới tỏ ḷng xót thương, rồi khuyên: Ở đây, tai vách, mạch dừng, Thấy ai người cũ cũng đừng nh́n chi
Có người cho rằng cả Mă Kiều lẫn mụ quản gia đều chỉ là “c̣ mồi”, làm nhiệm vụ được chủ giao phó, không thật sự có ḷng thương xót Kiều. Nếu đúng như vậy, tại sao Kiều chỉ nhớ ơn mụ quản gia mà quên Mă Kiều? Nhân vật thứ hai chúng tôi muốn nói tới là Kim Trọng. Tác giả tả chàng Kim như sau: “Hài văn lần bước dặm xanh, “Một vùng như thể cây quỳnh, cành dao.
và “Phong tư tài mạo tuyệt vời, “Vào trong phong nhă, ra ngoàihào hoa.”
Nghĩa là Kim Trọng rất đẹp trai, tính t́nh hào hoa và lịch sự. Nhưng có thật Kim Trọng “vào trong phong nhă ra ngoài hào hoa” như tác giả tả không? Chúng ta đọc đoạn thơ sau đây để có thể xác định rơ hơn:
Nhẫn từ quán khách lân la,
Khi Kim Trọng đă phải “giơ tay với lấy” tức là chàng đă tḥ tay sang nhà hàng xóm để lấy kim thoa, v́ kim thoa mắc trên cành đào trong vườn nhà Thúy Kiều, hơi xa hàng rào. Xuân Phúc, trong cuốn “KIM VÂN KIỀU” (nhà xuất bản Thanh Long ở Bruxelles, Bỉ, năm 1986) dịch sang chữ Pháp như sau: “Etendant le bras, il prit l’objet et le ramenant chez lui.” C̣n giáo sư Huỳnh Sanh Thông dịch sang Anh ngữ là: “He reached for it and took it home.” (The Tale Of Kiều, trang 17). Như vậy, rơ ràng Kim Trọng tḥ tay sâu vào nhà hàng xóm để lấy kim thoa. Thế mà hôm sau chàng lại nói với Kiều:
Thoa này bắt được hư không,
“Bắt được hư không” có nghĩa là t́nh cờ mà nhặt được chứ không phải với tay sang nhà người ta mà lấy trộm. Đă ăn cắp đồ lại nói dối nữa, có phải là tư cách của một người “vào trong phong nhă, ra ngoài hào hoa” không? Cách đây khoảng nửa thế kỷ, tôi dạy một lớp đệ Tam C, một nam sinh đă nói đùa: “Chàng Kim con nhà giầu, đẹp trai, học giỏi, chỉ có tội ăn cắp vặt thôi.” Nhân vật thứ ba chúng tôi nói tới là Thúc Sinh. Tác giả tả chàng Thúc như sau:
Khách du bỗng có một người,
Thúc vừa là nhà buôn giầu vừa c̣n đi học. Có lẽ Thúc ông giầu lắm nên con trai mới được làm rể một quan Lại bộ và chàng Thúc mới có lối ăn chơi hoang phí:
Thúc sinh quen thói bốc rời,
Thúc là con nhà giầu, ham chơi hơn ham học nên lúc nào cũng chỉ là sinh viên. Trong khi đó, Kim Trọng và Vương Quan đều đỗ đạt, ra làm quan. Một sự t́nh cờ là mười mấy năm sau Kim Trọng được làm quan ở Lâm Truy. Thúy Vân bỗng mơ thấy Kiều, kể lại cho chồng nghe. Chàng Kim bèn mở cuộc điều tra. Viên lại già họ Đô chỉ biết có một phần câu chuyện nên đề nghị quan hỏi “Thúc sinh viên”. Như vậy, đi học (sinh viên) là một nghề của Thúc, không phải là một phương tiện để tiến thân như mọi người. Về tính t́nh, Thúc cũng không phải là người tốt. Khi dụ Kiều trốn khỏi thanh lâu, Thúc đă mạnh bạo hứa hẹn:
Đường xa chớ ngại Ngô, Lào,
Vậy mà khi Kiều bị Hoạn Thư bắt về Vô Tích để hành hạ, Thúc không dám công khai bênh vực nàng, chỉ “khôn ngăn giọt ngọc, sụt sùi nhỏ sa”. Khi bị vợ hạch hỏi tại sao khóc lại nói dối là nhớ thương mẹ mới chết. H́nh như, ngoài tiền bạc, chàng Thúc c̣n nhiều nước mắt nữa. Khi Kiều bị quan Phủ đánh đ̣n, chàng cũng chỉ biết khóc mà thôi. Chưa có người đàn ông nhiều nước mắt như chàng. Sau này, khi biết không c̣n hy vọng sống với Kiều nữa, chàng nhẫn tâm đuổi khéo nàng:
Tông đường chút chửa cam ḷng,
và:
Liệu mà xa chạy cao bay,
Kiều không c̣n lối nào thoát nên đành phải trốn đi :
Cất ḿnh qua ngọn tường hoa,
Nhân vật thứ tư chúng tôi muốn nhận xét là sư Giác Duyên. Về vị sư này, chúng tôi cũng có một vài thắc mắc. Trước hết, chúng tôi nghĩ rằng bà là một nhà tu vô trách nhiệm. Trước khi trốn khỏi nhà HoạnThư, Kiều đă ăn cắp chuông vàng, khánh bạc để pḥng thân. Nàng may mắn được gặp sư trụ tŕ chùa “Chiêu Ẩn Am” là Giác duyên tiếp đón nồng hậu. Nàng liền trao cho sư những bảo vật đó. Sư không thắc mắc ǵ nhiều, cho nàng được trú chân trong chùa. Sư c̣n tỏ vẻ quư mến nàng v́ thấy nàng thông tuệ khác thường. Cho đến một ngày, có một người “đàn việt” nhận ra nguồn gốc của chuông vàng khánh bạc th́ sư hốt hoảng hỏi Kiều:
Giác Duyên thực ư lo lường,
Sau đó, sư t́m cách đuổi Kiều ra khỏi chùa. Sư giao nàng cho một mụ chuyên môn buôn người không thua ǵ Tú Bà. Đuổi Kiều xong, sư phủi tay, không c̣n nhớ đến nàng nữa. Măi đến khi nàng trả ân, báo oán, cho rước mời sư tham dự sư mới gặp lại nàng. Trong thời gian đó, nàng đă bị Bạc Bà ép lấy Bạc Hạnh rồi đưa nàng sang châu Thai bán cho lầu xanh. Tu hành như vậy mà cuối cùng Giác Duyên cũng đắc đạo, “mây bay, hạc lánh”, cũng “hái thuốc phương xa” th́ kể cũng lạ. Ngoài tinh thần vô trách nhiệm của Giác Duyên, chúng tôi c̣n thấy t́nh cảm của nhà sư vẫn chưa thoát khỏi phàm tục. Khi biết chuông vàng khánh bạc do Kiều mang tới là bảo vật của nhà họ Họan, sư hốt hoảng, lo sợ, không b́nh tĩnh như người đă tu hành lâu năm. Đă thí phát đi tu th́ việc đời c̣n có ǵ đáng lo sợ nữa đâu. Cuối cùng, chúng tôi xin nói qua về Hồ Tôn Hiến, một quan Tổng đốc trọng thần của nhà Minh.
Có quan tổng đốc trọng thần
Hăy xin bỏ qua chuyện lừa gạt của họ Hồ trọng vụ đầu hàng của Từ Hải, v́ việc quân ngoài chiến trường có thể tùy cơ mà ứng biến, dù theo sử nhà Minh, họ Hồ bị các quan trong triều phản đối chuyện giết người đă đầu hàng. Chúng tôi chỉ muốn đề cập tới chuyện Hồ đối xử với Kiều. Nhờ Kiều, Hồ đă giết được Từ Hải, nên đă tỏ ḷng biết ơn, nói với nàng rằng:
Đă hay thành toán miếu đường,
Lúc đó, Kiều chỉ xin chôn cất Từ một cách đàng hoàng. Nhưng về sau này, trong tiệc “hạ công”, Hồ nửa tỉnh nửa say ép nàng tấu đàn:
Một cung gió thảm mưa sầu,
Trong cơn “ngây v́ t́nh”, Hồ ngỏ ư muốn nạp Kiều làm thiếp, nhưng nàng từ chối:
C̣n chi nữa, cánh hoa tàn,
Có lẽ v́ lời từ chối đó nên khi tỉnh rượu Hồ đă để tâm thù, nghĩ rằng ḿnh là “phương diện quốc gia” đâu phải phường trăng gió. Đáng lẽ, nếu là một quân tử, Hồ phải cho Kiều về với gia đ́nh. Nhưng ông là người tiểu tâm nên gả nàng cho một thổ quan, vừa chứng tỏ ḿnh không có t́nh ư ǵ với nàng vừa muốn đầy đọa nàng cho bơ ghét. Đường đường là một “quan tổng đốc trọng thần” mà đối sử với một cô gái chân yếu tay mềm như vậy kể cũng là tiểu nhân. Theo Dư Hoài trong “Ngu Sơ Tân chí”, ba nhân vật Hồ Tôn Hiến, Từ Hải và Thúy Kiều có thật. Từ Hải, hiệu là Minh Sơn, đă từng đi học, nhưng thi mấy khóa không đỗ, quay ra đi buôn, trở nên giầu có. Nhưng theo Phạm Quỳnh, Từ Hải đă từng đi tu, có đạo hiệu là Minh Sơn. Từ là người phóng khoáng, hào sảng, thích giao du với giới giang hồ, hiệp khách. C̣n Thúy Kiều là một kỹ nữ, người Lâm Truy. Khi nàng nhảy xuống sông Tiền Đường bị chết ch́m, không được cứu sống như trong truyện. Sau khi nhận xét qua một số nhân vật, chúng tôi thấy trong Truyện Kiều, chỉ có Hoạn Thư và Thúy Vân là những người có những hành động hợp lư và đáng khen nhất. Hoạn Thư không đánh ghen một cách ồn ào, mù quáng và tàn ác như nhiều người lầm tưởng. Chúng tôi đă có một bài riêng để minh oan cho Hoạn Thư về chuyện đánh ghen nên trong bài này chỉ xin nói vắn tắt. Hoạn Thư sẵn sàng chấp nhận chồng có vợ nhỏ, miễn chàng Thúc phải thông báo cho đúng phép tắc. Nàng đă ướm lời trước để chồng thú nhận, nhưng Thúc ngu dốt tưởng giấu được vợ nên làm lơ:
Rằng: “Trong ngọc đá, vàng thau,
Nếu là người khôn, Thúc đă nhân cơ hội này mà thú thật, chắc Hoạn Thư cũng phải tha thứ và chấp nhận. Nhưng Thúc lại tưởng Hoạn không biết chuyện ḿnh có vợ nhỏ nên đă bỏ lỡ cơ hội. Sau khi sai Khuyển Ưng bắt cóc Kiều về, Hoạn cũng tỏ ra có cảm t́nh với Kiều. Nàng chỉ hành hạ Kiều để dằn mặt chồng cho bơ tức. Khi đă hả cơn giận, nàng cho Kiều ra Quan Âm Các để tu. Không những thế, nàng c̣n khen Kiều viết chữ đẹp:
Khen rằng: “Bút pháp đă tinh,
Như vậy, Hoạn Thư là người có ḷng nhân từ. Nàng không đánh đập, đầy đọa Kiều như nhiều người đàn bà khác đánh ghen. Nàng cũng không cho người truy lùng, bắt Kiều lại khi Kiều ăn cắp chuông vàng khánh bạc trốn đi. V́ thế, sau này, trong cuộc báo ân trả oán, Kiều đă phải tha Hoạn Thư dù coi Hoạn là “chính danh thủ phạm”. Cuối cùng, chúng tôi xin nói tới Thúy Vân. Có người cho rằng Vân đă giả dối khi nhường lại Kim Trọng cho chị trong bữa tiệc đoàn viên. Chúng ta thử đọc lại đọan văn đó để xét t́nh ư của Thúy Vân xem như thế nào?
Tàng tàng chén cúc dở say,
Thúy Vân đă rất thành thật khi đề nghị Kim Trọng và Thúy Kiều nối lại t́nh xưa, với những lư do sau đây: 1. Nàng chỉ là một người đă làm tṛn nhiệm vụ được giao phó. Sau khi bán ḿnh để lấy tiền chuộc cha và em ra khỏi lao tù, Kiều nhớ đến mối t́nh của Kim Trọng nên đă năn nỉ Thúy Vân thay ḿnh mà trả nghĩa cho t́nh lang :
Cậy em, em có chịu lời,
Thúy Vân là người phúc hậu, hiền lành (khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang) nên khi đă nhận lời giúp chị th́ cố gắng làm tṛn bổn phận. Thật ra, trong cuộc gia biến ấy, mọi người phải cố gắng góp sức giải quyết những khó khăn. 2. Tục lệ cổ của người Trung Hoa xưa, người đàn ông có quyền “năm thê, bảy thiếp”. Có những trường hợp chưa chọn được chính thê, người đàn ông có thể cứ lấy vợ, nhưng đều là vợ nhỏ (thiếp). Thúy Vân tự coi ḿnh là một thiếp của Kim Trọng. 3. Thúy Vân lúc nào cũng thương nhớ người chị đă hy sinh cả cuộc đời ḿnh cho gia đ́nh. Đó là một hy sinh quá lớn đối với một thiếu nữ khuê các vừa đến tuổi cập kê. V́ thế, khi Kim Trọng đến trấn nhậm Lâm Truy, nàng bỗng nằm mơ thấy Kiều. Tỉnh dậy, nàng nói ngay cho chồng biết để thăm ḍ tin tức Kiều. Điều này chứng tỏ ḷng thành thật biết ơn của nàng với người chị can đảm và xấu số. Vậy, khi gia đ́nh đă được đoàn tụ trở lại sau mười lăm năm luân lạc của Kiều, Thúy Vân đă thành thật nhường lại Kim Trọng cho chị và sẵn sàng lui xuống hàng thiếp th́ có ǵ là giả dối đâu v́ đó cũng là một cách trả ơn chị, Chúng tôi hy vọng bài nhận xét ngắn này sẽ giúp các bạn có thể hiều hơn về một cuốn truyện vẫn được coi là đại tác phẩm của nền văn học Việt Nam. TQK (Tháng 11, 2008)
|