|
Tôi ngưng nhiều việc khác để dành th́ giờ cho cuốn Từ Điển Phiên Dịch Việt Anh. Cuốn sách có tham vọng giúp các bạn trẻ mới học tiếng Anh chuyển dịch nhiều thứ có thể được từ tiếng Việt sang tếng Anh theo cách người Anh/Mỹ nói/viết. Tuy nhiên không phải mọi thứ trong tiếng Việt đều có thể dịch nghĩa sang tiếng Anh để độc giả người Anh/Mỹ hiểu được, nhất là những thứ mang nét đặc trưng về văn hóa, đăc biệt là các thành ngữ, điển tích trong lời nói. Với trường hợp này, công việc của người dịch không phải là chuyển đổi nghĩa của từ ngữ, mà chuyển nội dung văn hóa từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia, từ ngôn ngữ Việt sang ngôn ngữ Anh-Mỹ. Lúc này, ở mục từ THAM, tôi phải “dịch” các câu thành ngữ tiếng Việt “THAM BÁT BỎ MÂM,” và “THAM (một) TẤC, MẤT (một) THƯỚC.” Tôi nghĩ đến một số expressions mang nghĩa tương tự trong tiếng Anh, và chọn ra hai câu có lẽ có ư nghĩa gần nhất với các thành ngữ tiếng Viêt đó: "Don't lose your head over a little tail." (Đừng v́ một chiếc đuôi nhỏ mà để mất cái đầu) “Better lose the saddle than the horse” (Thà mất cái yên c̣n hơn mất cả con ngựa) Với câu thứ nh́, người Việt nào biết tiếng Anh đọc tới sẽ hiểu và cảm nhận ngay ư nghĩa tương đồng của nó với hai thành ngữ tiếng Việt liên quan. Với câu thứ nhất, người đọc không am hiểu nhiều tinh thần văn hóa Anh Mỹ chắc sẽ bối rối với cái chuyện “đầu” và “đuôi” trong câu. Từ Điển phiên dịch chỉ đối dịch ngôn ngữ chớ không giải thích. Tôi phải t́m trong sách báo và trên mạng những usages có mang các expressions đó để minh họa cách sử dụng và đưa vào mục từ này trong sách của ḿnh làm ví dụ. Và tôi gặp một mẫu chuyện thế này. Tôi chép lại, có edit vài chỗ cho hợp ngữ pháp. DON'T LOSE YOUR HEAD OVER A LITTLE TAIL Credit to /u/Lunitomb I was fifteen when I had my first real girlfriend, and my Dad was well prepared for this moment. So dad called me upstairs to his room and asked me to sit down. He said in a very steady tone, "Son, let me tell you a story." "There was once a dog who used to live at a train station. One day, the dog fell asleep by the railroad tracks and left his tail on one of the tracks. Of course, eventually a train rolled by and ran over his tail. The dog was surprised and awoken by this sudden jolt and turned around to see what happened to his poor tail. When he turned his head, it too, got caught under the train which killed him dead. Do you know what the moral of this story is, son?" “No Dad. What the hell could I possibly learn from that?” "Don't lose your head over a little tail," said my dad.
He then threw me a box of condoms and
walked out of the room. ĐỪNG V̀ MỘT CHIẾC ĐUÔI NHỎ MÀ ĐỂ MẤT CÁI ĐẦU (Chuyện của /u/Lunitomb) (Tôi thực sự có người bạn gái đầu tiên vào năm mười lăm tuổi và bố tôi đă chuẩn bị chu đáo cho khoảnh khắc này. V́ vậy, bố tôi gọi tôi lên pḥng của ông trên lầu và bảo tôi ngồi xuống. Với một giọng ôn tồn ông nói, "Này con trai, để ta kể cho con nghe một câu chuyện." "Có một con chó sống ở một nhà ga xe lửa. Một ngày nọ, con chó thiếp ngủ bên đường ray và để chiếc đuôi trên đường sắt. Tất nhiên, đoàn tàu chạy qua đă cán lên đuôi nó. Con chó ngạc nhiên và thức giấc trước cú sốc mạnh này và ngoảnh đầu lại xem chuyện ǵ đă xảy ra với chiếc đuôi tội nghiệp của ḿnh. Khi nó quay đầu lại, đầu nó cũng bị cuốn vào đường ray và con chó bị xe lửa cán chết. Con có hiểu nội dung đạo lư của chuyện này là ǵ không? " “Con chẳng hiểu ǵ cả, bố ạ. Làm thế quái nào mà con có thể hiểu được chuyện đó!” "Đừng v́ một cái đuôi nhỏ mà để mất cái đầu," bố tôi nói. Sau đó ông ném cho tôi một hộp bao cao su và bước ra khỏi pḥng.) * Mẫu chuyện có lẽ chưa làm rơ ư nghĩa “đừng v́ một cái đuôi nhỏ,” v́ con chó bị đau bất ngờ và ngoảnh đầu nh́n là một phản xạ tự nhiên của bản năng. Nó chết v́ phản xạ tự nhiên đó chớ không phải v́ tham lam hay ngu ngốc. Nhất là trong mẫu chuyện không có sự liên hệ rơ ràng giữa hộp bao cao su và cái chết của con chó để rút ra bài học kinh nghiệm. Ở một chỗ khác, một ông cụ 94 tuổi kể chuyện này rất ngắn gon: “A dog is sitting beside a railroad track. He's wagging his tail as a train starts rushing past and the train cuts off the tip of his tail. Mad and in pain, he turns to snap at the train and the train cuts his head off. The moral of the story: Don't lose your head over a little piece of tail.” (Một con chó ngồi bên đường ray xe lửa. Nó vẫy đuôi khi xe lửa chạy qua, và cái mẫu chót đuôi của nó bị bánh xe lửa cán đứt. Điên tiết và đau đớn, con chó quay đầu táp vào (bánh) xe và bị xe cán đứt đầu.” “Đạo lư của câu chuyện là: đừng v́ một mẫu đuôi nhỏ mà để mất cái đầu!”) * Tôi t́m thêm nhưng chưa gặp được một usage nào thích hợp để trích dẫn làm câu mẫu ví dụ trong sách của ḿnh. Tuy nhiên, ư nghĩa văn hóa của các thành ngữ Việt và Mỹ này khiến tôi băn khoăn. Ở người Việt, đó là những kinh nghiệm thực tế của thói đời tham lam thiển cận được nêu ra làm gương dạy bảo. Sự tham lam và thiển cận khiến người ta vội vă chộp lấy phần lợi nhỏ “một tấc,” hay một “bát,” mà không kịp nhận ra và để vuột mất mối lợi lớn gấp mười lần – một thước, hay một mâm đầy. Các expressions tương ứng của người Anh-Mỹ, trái lại, không phải là kinh nghiệm thực tế mà chỉ là những lời khuyên từ những nhận thức minh triết. Lời khuyên không nói về cơ hội cái lợi được hay mất đi, chỉ nêu ra cái thiệt và hại để nhắc nhở. Cái hại lớn và cái thiệt nhỏ. Nhận thức “Thà mất chiếc yên ngựa hơn là mất cả con ngựa” không cần phát xuất từ một kinh nghiệm thực tế mất ngựa nào cả; lương tri khiến người ta nhận thấy trực tiếp vấn đề: thà b́nh tĩnh và nhẫn nhục chịu cái thiệt nhỏ để khỏi bị cái hại lớn hơn. Con chó đă chết rồi, không ai c̣n biết nguồn ngốc câu chuyện nữa. Dù vậy, lời khuyên vẫn không là kinh nghiệm trực tiếp, mà chỉ nói: “Đừng…” Đừng giận quá mất khôn biến một cái thiệt nhỏ thành ra một cái hại lớn. Bạn nghĩ ǵ với những nét văn hóa khác nhau này? Bản thảo cuốn Từ Điển Phiên Dịch Việt Anh đến thời điểm này đă đựợc 2024 trang trên máy tính, với font chữ Times New Roman, corp 12. (Word đếm được 1.165.945 từ). Đường trước mặt c̣n xa vời vợi. Nhưng đă đi th́ ắt đến.
(Buổi sáng ở nhà vợ chồng con gái, Palm Heights, 22/8/2021) Thiếu Khanh.
|