Khoảng đầu năm 2005, nhà văn Kiều Văn chuyển  đến tôi đề nghị của một thân hữu của anh, muốn tôi giải thích thành ngữ “All my eye and Betty Martin,” mà tôi sử dụng khi dịch câu số 131 (trang 49) trong cuốn sách Những Dòng Tâm Tưởng của anh từ tiếng Việt sang tiếng Anh. Những Dòng Tâm Tưởng – In My Conception (dịch giả Nguyễn Huỳnh Điệp) là một cuốn sách nhỏ chỉ hơn trăm trang với nội dung gồm hơn ba trăm ý tưởng rời về nhiều vấn đề, được tác giả Kiều Văn gọi là “đoản ngôn”, do nhà xuất bản Hải Phòng ấn hành vào năm 2003, với hình thức song ngữ Việt Anh. Câu 131 ấy như sau:

131. Vì  không có khả năng làm một điều gì nghiêm chỉnh trong cuộc đời, nhiều kẻ đã buông trôi cuộc sống của mình, biến nó thành một cuộc chơi nhảm nhí, thậm chí một trò cười.

Và câu văn dịch :

As unable to do anything well, many people give up all their striving effort and make their lives all my eye and Betty Martin, or they may even make a spectacle of themselves.

Đối chiếu với câu nguyên văn tiếng Việt ở trên, người đọc thấy ngay thành ngữ all my eye and Betty Martin được dùng trong câu văn dịch để chuyển ý “điều / trò nhảm nhí.” Cho nên lời đề nghị của vị thân hữu của tác giả có lẽ không nhắm đến ý nghĩa thông báo (message) mà nhắm vào cái dạng không bình thường về mặt ngữ nghĩa học (semantics) và tình huống xuất phát, hoặc nguồn gốc của câu thành ngữ.

Thật ra, với tuổi đời trên dưới 3 thế kỷ, thành ngữ  informal này đã trở thành “classic” và có lẽ không lạ gì với người dùng tiếng Anh: có thể tìm thấy nó trong nhiều từ điển thành ngữ, mà hầu hết đều ghi nghĩa “baloney” hay “something completely nonsense” (điều nhảm nhí, vớ vẫn, vô nghĩa lý, tào lao, tầm phào, bậy bạ …) phản ảnh đúng sự vô nghĩa lý của bản thân chữ nghĩa của câu thành ngữ. Tuy vậy, mặt khác, đây là một trong số ít thành ngữ bí hiểm mà cho đến nay ngay đến các nhà nghiên cứu ngôn ngữ bản ngữ Anh Mỹ cũng chưa nhất trí với nhau khi đề cập đến nguồn gốc của nó.

Năm 2000, có người đưa lên mạng internet một câu hỏi về xuất xứ của thành ngữ đó: “… does anyone know where the above saying [i.e. all my eye and Betty Martin] comes from or anything about it please... cannot find a listing of it anywhere.” (Có ai biết câu nói [all my eye and Betty Martin] đó phát xuất từ đâu không và bất cứ điều gì liên quan đến nó … chẳng thấy ở đâu có ghi nhận câu đó cả.) Người bản ngữ đã vậy, nếu nhiều người Việt đọc tiếng Anh có thắc mắc tương tự thì cũng là chuyện đương nhiên.

Vì vậy, tôi coi đề nghị của người bạn của tác giả  Kiều Văn – cũng có thể là của nhiều độc giả cuốn sách Những Dòng Tâm Tưởng – In My Conception – là một nhã ý, nghiêm túc và thú vị. Chỉ tiếc là sách đã in ra từ lâu rồi, không sửa chữa hay thêm bớt gì được nữa. Mà chuyện giải thích thì dài dòng quá, không thể ghi chú hết cả vào sách, nên tôi có ý định, nếu anh Kiều Văn có dịp tái bản cuốn sách nhỏ ấy, tôi sẽ “gỡ bỏ” câu thành ngữ ấy đi, thay bằng một “plain phrase” cho đỡ thắc mắc. Nhưng như thế e làm mất đi cái thú của người đọc được gặp một thành ngữ lạ mắt (và có vẻ … quái chiêu!).

Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc của thành ngữ  này, nhưng cho đến nay điều chắc chắn duy nhất người ta biết được là nó rất phổ biến  ở Anh vào thế kỷ 18. Người ta thấy nó  xuất hiện trong nhiều văn bản nghiêm túc từ thế  kỷ đó về sau, nhưng dường như tác phẩm có đề cập sớm nhất đến nguồn gốc của nó là cuốn sách Joe Miller’s Jests (Tên sách đầy đủ là Joe Miller’s Jests, or the Wits Vade Mecum - Những trò đùa cợt của Joe Miller, hoặc cẩm nang mưu kế) của một tác giả tên John Mottley, xuất bản năm 1739. Tuy tên sách là Những trò đùa cợt của Joe Miller, nhưng nhân vật này, một diễn viên hài (vốn mù chữ) nổi tiếng trên các sân khấu London từ 1709 đến khi qua đời vào năm 1738, một năm trước khi cuốn sách nói trên được in ra, chỉ là tác giả của một số rất ít trong số (về sau tăng lên đến) 1300 chuyện trong sách. Điều này cũng tương tự như trường hợp Bác Ba Phi của ta.

Trong sách, Joe Miller kể chuyện một anh chàng tên Jack Tar đi  đến một nhà thờ ở ngoại quốc, anh ta nghe loáng thoáng người ta đọc câu kinh cầu nguyện bằng tiếng Latinh: Ah! mihi, bea’te Martine (A! Xin thánh nữ Martine hãy ban ơn cho tôi). Và Joe Miller cho đó là tiền thân của câu thành ngữ chúng ta đang đề cập. Vì anh chàng Jack Tar (mà có nơi nói là một thủy thủ người Anh nghe một hành khất người Ý cầu nguyện) không biết tiếng Latinh, nên thuật lại sai câu kinh, và cái sai cứ được truyền miệng nhau, cuối cùng Ah! mihi, bea’te Martine hóa thành all my eye and Betty Martin vô nghĩa lý như chúng ta biết ngày nay. Có lẽ chính vì câu thành ngữ này “doesn’t make sense at all” (không có nghĩa gì cả), do đã sai lạc khỏi dạng nguyên thủy, không ai còn nhớ hay biết ý nghĩa ban đầu của nó nữa nên được dùng để chỉ những gì tào lao, vô nghĩa, để từ đó nó mang luôn ý nghĩa (meaning) như thế chăng?

Còn theo tác phẩm Slang, a Dictionary of the Turf, the Ring, the Chase (Tiếng Lóng, một Từ Điển của trò Đua Ngựa, Đấu Võ, Chạy Đua) của Jon Bee (bút hiệu của một người tên John Badcock không mấy tiếng tăm) xuất bản năm 1823, thì cho rằng câu kinh Latinh nói trên nguyên là Ora pro mihi, beate Martine (Xin thánh nữ Martine diễm phúc hãy cầu nguyện cho tôi). Thánh nữ Martine, có chỗ nói đó là ông thánh Martin ở thành Tours, là thánh bổn mệnh của các ông chủ lữ quán và những tay hũ chìm được cai nghiện.

Thế  nhưng nhiều học giả bác bỏ giả thuyết này, cho rằng người ta không tìm thấy ở đâu trong các kinh tiếng Latinh có dấu vết của câu kinh cầu nguyện như thế; hơn nữa, các câu ấy lại không đúng ngữ pháp Latinh.

Theo tiến sĩ L.A.Waddell trong tác phẩm của ông, The Phoenician Origins of Britons, Scots, and Anglo-Saxons (Các nguồn gốc Phe-ni-xi của các dân tộc Briton, Tô Cách Lan và Anglô-Xắcxông) xuất bản năm 1914, thì câu kinh đó được đọc là O mihi, Brito Martis (Ô, xin nữ thần Brito Martis hãy giúp tôi). Brito Martis, tên vị nữ thần bảo hộ của Đảo Crete này về sau biến âm thành Betty Martin.

Nhưng có  người cho Betty Martin là một nhân vật có thật sống ở Anh quốc vào cuối thế kỷ 18. Một trong các cuốn hồi ký (rất tiếc không nhớ chính xác) đại loại "Memoirs of the life of the late Charles Lee, Esq." kể lại những hồi ức về viên trung tướng Charles Lee (1732 – 1782) lắm tài nhiều tật này của quân đội Mỹ thời chiến tranh cách mạng, xuất bản khoảng 10 năm sau khi viên tướng này qua đời, tức khoảng 1792 – 1793, có thấy nói đến một người phụ nữ phóng đãng bị ruồng bỏ tên Grace lấy được một ông chồng quí phái tên Martin, và được gọi là bà Betty Martin; bà Betty Martin này có thói quen thường nói all my eye.

Một trong những thuyết khác nữa nói có một cô gái gypsy tên Betty Martin bị một cảnh sát viên vu cho là  chị đã phạm một tội lỗi gì đó. Chị uất  ức quá tống vào mặt anh cảnh sát một đấm trúng mắt, khiến anh ta thốt lên “all my eye and Betty Martin” (ôi con mắt của tôi và cái bà Betty Martin). 

Và còn vài giả thuyết như vậy nữa. Hầu như tất cả đều … tầm phào như ngữ nghĩa của bản thân câu thành ngữ.

Trở  lại với câu tiếng Latinh Ah! mihi, bea’te Martine hoặc Ora pro mihi beate Martine mà nhiều học giả bác bỏ, cho là không có một câu kinh nào như thế, thì nhà từ nguyên học (etymologist) nổi tiếng người Anh Michael Quinion, một trong những tác giả tham gia soạn thảo các Từ Điển danh tiếng Oxford English Dictionary và Oxford Dictionary of New Words, và là tác giả của nhiều tác phẩm giá trị khác[1], cho biết ông đã tìm thấy một câu kinh cầu nguyện tương tự trong một cuốn sách tiếng Pháp ra đời vào khoảng năm 1500, tại thư viện Hoàng gia ở Copenhagen: Ora pro nobis beate Martine (Xin đức thánh nữ Martine diễm phúc cầu nguyện cho chúng tôi). Thế thì câu kinh tiếng Latinh được cho là tiền thân của thành ngữ này, theo dạng như Joe Miller kể, hoặc theo dạng do Michael Quinion tìm thấy, là có thật và (có lẽ) rất phổ biến từ nhiều thế kỷ trước đó. Do người ta chỉ truyền miệng nhau mà không hiểu nội dung của nó bởi không biết tiếng Latinh, nên dần dà nó bị chuệch choạc sai lạc đi, đến thế kỷ 18 thì từ beate Martine đã an nhiên biến thành Betty Martin.

Nhưng điều này cũng chỉ đủ để suy diễn đến mức  độ đó thôi, chớ không giải thích được cớ làm sao Betty Martin lại ghép với all my eye! Xét về ngữ âm thì all my eye hoàn toàn “far from” Ah! mihi, hay Ora pro nobis hay Ora pro mihi, nên không thể gọi là biến âm hay nói trệch được.

Rốt cuộc, lai lịch của câu thành ngữ này vẫn mù mờ và … “tào lao” như thế.

Ngay từ  thế kỷ 18, thành ngữ all my eye and Betty Martin đã có biến thể That’s my eye, Betty Martin. Ví dụ, A Classical Dictionary of the Vulgar Tongue (Từ Điển Kinh Điển về Ngôn Ngữ Thông Tục) của Grove vào năm 1785, đã thấy ghi nhận:

“That’s my eye, Betty Martin; an answer to anyone who attempts to impose or humbug.” (Thật là bậy bạ; một câu trả lời cho kẻ nào toan lừa phỉnh.)

Nếu bạn thấy cái chuyện bà Betty Martin này kỳ cục quá và không muốn “cõng” bà ấy vào trang viết của mình, cũng không sao, cứ việc ngắt bỏ bà ấy đi, chỉ còn lại phần đầu all my eye, hoặc thậm chí my eye, hay my eyes không thôi vẫn được. Đừng sợ mình là người đầu tiên sáng tác “chiêu thức” đó. Trong Dictionary of Slang & Unconventional English (Từ Điển từ lóng và tiếng Anh ngoài luồng), của Partridge, ấn bản thứ 6, xuất bản năm 1806 đã có nêu một ví dụ về cách dùng này:

“MY EYES, how he mauled her!” (Bậy bạ quá, hắn cư xử với bà ấy rất đổi thô bạo!)

Ngoài ra, người ta còn chế thêm các biến cách all my eye and elbow / and my elbow / all my eye and my grandmother. Rồi một dạng biến dị khác nữa là all my eye and Tommy [rot]… 
Lần đầu chạm mặt với những cụm từ kiều này, người đọc hoặc làm công việc dịch thuật chắc chắn là phải tìm những cuốn từ điển thành ngữ tiếng Anh tốt nhất nếu không muốn hiểu một cách ngớ ngẩn “cả con mắt của tôi và cái khuỷu tay(!)” hoặc “tất cả con mắt tôi và bà ngoại(!)” vân vân, để tạo thêm một “thảm họa dịch thuật”. Nhưng đây lại là một câu chuyện khác. 

 
(Very many thanks to the Digital Reference Team of the Library of Congress (U.S.A.) for having provided the author with valuable information to support some details in this article.)

 

(Bản Tin Nội Bộ số 3, CLB Sách Xưa và Nay, Sài Gòn, Tháng 8, 2006)