Thân Trọng Sơn

CHẾT

          Chết thông thường được xem là sự chấm dứt các hoạt động của một sinh vật hay ngừng vĩnh viễn mọi hoạt động sống không thể phục hồi của một cơ thể. Tuy nhiên, định nghĩa về cái chết còn tùy thuộc vào các quan điểm tôn giáo, tín ngưỡng cũng như các lĩnh vực liên quan. Trong y học, chết là sự chấm dứt vĩnh viễn của mọi hoạt động sống như hô hấp, trao đổi chất hay sự phân chia các tế bào. Môn khoa học nghiên cứu về cái chết đã trở thành ngành riêng gọi là " tử vong học “.

Người ta chia chết ra làm hai loại: chết lâm sàng khi các phương pháp khám lâm sàng cho phép xác định là chết (tim ngừng đập, ngừng thở, mất tri giác...) và chết thật khi các mô không còn hoạt động được nữa và bắt đầu phân hủy. Những ca tử vong phổ biến ở con người là bệnh tim, tiếp theo là tai biến mạch máu não và xếp thứ 3 là nhiễm trùng đường hô hấp dưới.Trong xã hội loài người, bản chất của cái chết và sự nhận thức của con người về cái chết là các mối quan tâm qua hàng thiên niên kỷ của thế giới tôn giáo và triết học. Điều này bao gồm niềm tin vào sự sống lại, tái sinh, hoặc ý thức rằng vĩnh viễn không còn tồn tại, được gọi là lãng quên theo chủ nghĩa vô thần.

Ngôn từ chuyên chở cả thái độ, tình cảm của người nói, trong tiếng Việt, để nói về cái chết, nhà nghiên cứu Bằng Giang đã khẳng định thống kê được hơn 1.001 cách diễn đạt về từ chết, dưới đây chỉ liệt kê một số:

• Kính trọng: từ trần, tạ thế, khuất núi, khuất mày khuất mặt, quy tiên, yên nghỉ muôn đời, qua đời, mất, đi xa, ra đi, ra đi vĩnh viễn, ra đi mãi mãi, yên nghỉ, từ giã cõi đời, trút hơi thở cuối cùng, "thôi đã thôi rồi", thác, quyên sinh, băng hà (dùng cho vua chúa), hy sinh, ngã xuống, nằm xuống, nằm lại, tử trận, tuẫn tiết, vị quốc vong thân (vì nước mà chết), thịt nát xương tan, rơi đầu (trong chiến đấu), không còn nữa, về với tổ tiên, về cùng cha ông, về với đất mẹ, về nơi an nghỉ cuối cùng, về nơi cửu huyền, về nơi chín suối, chết đứng (còn hơn sống quỳ), ra đi lần cuối, làm ma nước Nam còn hơn làm vua đất Bắc, viên tịch (đối với các nhà sư), về thế giới bên kia, qua thế giới bên kia...

• Kiêng kị: mất, vĩnh biệt, trăm tuổi già, đi (ra đi), sang bên kia thế giới, tim đã ngừng đập, giấc ngủ vĩnh viễn, đi vào giấc ngủ ngàn thu, an giấc ngàn thu, trở thành người thiên cổ, ngày không còn..., đi vào dĩ vãng,...

• Tín ngưỡng, tôn giáo: viên tịch , vãng sanh Cực Lạc, về An Dưỡng quốc (cõi Cực Lạc), cao đăng Phật quốc, vãng sanh Tịnh Độ, về gặp Phật được Phật Thọ ký (xoa đỉnh đầu), từ giã Ta-bà sinh lên Tịnh Độ, về với Chúa, về nhà Cha (về nước Chúa), Chúa gọi về, được Chúa truyền ra khỏi đời này về với Chúa, hẹn gặp lại trong Nước Trời, quy tiên, về trời, thăng thiên, hồn lìa khỏi xác, hóa kiếp, mãn phần, xuống suối vàng, trở về với cát bụi, chết không nhắm mắt, từ đất mà ra sẽ về với đất, về với đất mẹ, về miền Cực Lạc, vui miền Cực Lạc...

• Trung lập: chết, qua đời, tử vong, thiệt mạng, tử , tắt thở (chết lâm sàng), chết tốt, bị giết, bị diệt, bất đắc kỳ tử, đột tử, chết ngay, chết non, chết yểu, chết trẻ, chết già (theo độ tuổi), chết đuối, chết chìm, chết cháy, chết khô, chết héo, chết tươi, chết chắc, chết ngột, chết ngạt, chết đói, chết bệnh, chết bất đắc kỳ tử (theo nguyên nhân), chết chùm, chết oan, chết tập thể, chết chém, chết ngay tại chỗ...

• Thân phận: lìa đời, về với đất, chầu ông bà (vải), chầu trời, chầu tổ tiên, chầu Diêm vương (Diêm chúa), tuyệt mệnh (mạng), tới số, hết số, gan óc lầy đất, da ngựa bọc thây, đầu lìa khỏi cổ, nhắm mắt xuôi tay, xuống lỗ, xanh cỏ, đi gặp cụ Các Mác và cụ Lê-nin, (thà) làm ma nước Nam, (nguyện) làm ma họ (...), lên bàn thờ ăn xôi, mọc cánh...

• Không tôn trọng: lụm, rồi đời, xong đời, ngoẻo, ngủm, ngủm củ tỏi, ngủm cù đèo, tiêu, tiêu đời, toi đời, tiêu tán đường, toi mạng, tèo, lên đường, ăn đất, đi đứt, đi toi, đứt bóng, vào hòm, vào xăng, vào 6 tấm váng, xuống mồ, đi đời, đi đời nhà ma, đi tong, rũ xương, đền tội, đền mạng (có ân oán), tan xương nát thịt, vong mạng, bỏ mạng, banh xác, bỏ xác (trong chiến đấu), chết tươi, chết toi, chết bằm, chết trôi, lên bàn thờ, lên bàn thờ ngồi chơi, đi buôn muối, chết không toàn thây, chết không kịp ngáp (tình trạng chết), "đai" (tiếng lóng phiên âm của từ die), ngồi lên bàn thờ ngắm gà khỏa thân, "R.I.P." (Rest In Peace) (không có sự tôn trọng khi dùng để đùa giỡn, nhưng ý nghĩa thực sự của R.I.P là sự tôn trọng đối với cái chết), vô hít khói trên bàn thờ, đi bán muối, đi đắp chiếu, hẻo, đăng xuất, đăng xuất khỏi thế giới, đăng xuất khỏi trái đất, lên bảng đếm số (bị giết), hưởng nhang, ngồi bàn thờ, lên bàn thờ, lên bàn thờ ngồi, bay màu (tiếng lóng)...

Có nhiều kiểu chết khác nhau: chết yểu, chết già, chết bệnh, chết trôi, chết trận, chết bất đắc kỳ tử, chết đuối, tự tử chết, chết lâm sàng, chết không nhắm mắt, chết đứng…

Cái chết trong thơ ca và âm nhạc là một chủ đề lớn, nơi các nghệ sĩ gửi gắm nỗi sầu nhân thế, sự chiêm nghiệm triết lý hoặc thái độ sảng khoái trước cõi vĩnh hằng. Trong Thơ Ca Việt Nam và Thế Giới, sự chiêm nghiệm và tĩnh lặng: Nhiều nhà thơ nhìn cái chết như một phần tự nhiên của vòng đời thay vì sự bi lụy. Chẳng hạn, trong bài thơ Lúc chết của nhà thơ Nguyên Sa, cái chết hiện lên với góc nhìn nhẹ nhàng, nơi thể xác đi trước mà tâm hồn vẫn vương vấn chút tình với trần gian.Nỗi ám ảnh và định mệnh: Nhà thơ Du Tử Lê thường đưa cái chết vào thơ như một tấm gương soi chiếu cuộc đời, không quá tang tóc nhưng đầy trăn trở về sự vong thân.Thơ tang lễ phương Tây: Bài thơ Funeral Blues của W. H. Auden là một ví dụ kinh điển về nỗi đau xé lòng và sự sụp đổ của thế giới xung quanh khi một người thân yêu qua đời.

Trong Âm nhạc, Trịnh Công Sơn và cát bụi: Âm nhạc Trịnh Công Sơn xem cái chết là sự trở về với đất mẹ qua triết lý "cát bụi lại về cát bụi" ("Xin mặt trời ngủ yên", "Cát bụi"). Cái chết ở đây được đón nhận bằng sự buông xả, hòa vào hư vô một cách thanh thản.

Phạm Duy và sự suy tưởng: Nhạc sĩ Phạm Duy có nhiều ca khúc suy tưởng về cõi đi về như Đường chiều lá rụng, Cái chết tuyệt vời, hay Những gì đem theo vào cõi chết, thể hiện sự đối diện trực diện và thấu suốt quy luật sinh tử của đời người.

Âm nhạc cổ điển thế giới: Bản giao hưởng-thanh xướng Das Lied von der Erde (Bài ca về trái đất) của nhà soạn nhạc Gustav Mahler đan xen giữa bi thương và sự chấp nhận giã biệt cõi đời đầy tính mỹ học.

Nhìn chung, thơ nhạc khi chạm đến cái chết không chỉ để nói về sự kết thúc, mà là cách con người khẳng định giá trị của sự sống, tình yêu và sự kết nối sâu sắc với cuộc đời.

Tục ngữ, thành ngữ cũng nói đến cái chết:

Chết trẻ khoẻ ma
Chết trên bụng đàn bà
Chết trên lưng ngựa
Chết trong còn hơn sống đục
Chết đi sống lại
Chết dở sống dở
Chết đói nhăn răng
Chết đói rã ruột
Chết đuối đọi đèn
Chết đuối trên cạn
Chết đuối vớ được cọc
Chết đuối vớ phải bọt
Chết đuối vũng trâu đầm
Chết hai tay chắp đít
Chết kèn trống sống dầu đèn
Chết không kịp trối
Chết không người chống gậy
Chết không nhắm mắt
Chết là cùng
Chết là hết
Chết lỗ chân trâu
Chết cha còn chú,
Chết mẹ bú vú dì
Chết mê chết mệt
Chết một con nhòn một mũi
Chết một cửa tứ
Chết người không chết tật
Chết no hơn sống thèm
Chết sau nằm ngả nằm nghiêng.

Các thái độ phổ biến trước cái chết:

Sợ hãi và lo lắng: Đây là phản ứng tự nhiên khi đối mặt với sự chấm dứt, sự vô định của tương lai hoặc cảm giác tiếc nuối những gì chưa hoàn thành trong cuộc sống.

Trầm uất và sầu muộn: Theo tâm lý học, giai đoạn trước khi rời bỏ cõi đời, một số người trải qua sự chán nản hoặc suy sụp do thay đổi sinh lý và tâm lý chuẩn bị cho sự kết thúc.

Bình thản và tự tin: Những người có đời sống tinh thần an ổn, đã sống trọn vẹn hoặc có niềm tin tôn giáo vững chắc thường đối diện với cái chết nhẹ nhàng hơn.

Góc nhìn triết lý và tôn giáo.

Quan điểm Phật giáo: Cái chết được xem là một tiến trình tự nhiên trong quy luật sinh - lão - bệnh - tử, là sự chuyển hóa của thân-tâm sang một giai đoạn mới chứ không phải là sự biến mất hoàn toàn.

Ý nghĩa với sự sống: Việc nhìn nhận thẳng thắn về cái chết giúp con người trân trọng từng khoảnh khắc hiện tại, sống ý nghĩa, bao dung và từ bỏ những sân hận không cần thiết.

“Chết và thái độ trước cái chết” là một chủ đề rất lớn của triết học, tôn giáo và văn chương. Nếu nhìn sâu hơn, vấn đề không chỉ là chết là gì, mà còn là con người sống như thế nào khi biết mình chắc chắn sẽ chết.

Chết – sự thật cuối cùng của đời người.

Cái chết là giới hạn không ai có thể vượt qua. Con người có thể chống lại bệnh tật, tuổi già, nghịch cảnh; có thể kéo dài sự sống bằng y học, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn cái chết.

Điều đáng chú ý là con người khác các sinh vật khác ở chỗ ý thức được cái chết của chính mình. Ta không chỉ chết; ta biết rằng mình sẽ chết. Chính ý thức ấy tạo ra nỗi sợ, nhưng đồng thời cũng tạo ra chiều sâu của đời sống. Nếu con người bất tử, nhiều giá trị mà chúng ta theo đuổi có lẽ sẽ mất đi tính cấp thiết. Một ngày hữu hạn khiến một cuộc gặp trở nên quý giá; một đời hữu hạn khiến tình yêu, tình bạn, sáng tạo và lòng tử tế trở nên có ý nghĩa. Vì thế, cái chết không chỉ là sự kết thúc của sự sống. Ý thức về cái chết cũng là một trong những điều làm nên ý nghĩa của sự sống.

Vì sao con người sợ chết? Sợ chết là một phản ứng rất tự nhiên. Ta sợ cái đau thể xác, sợ sự chia lìa, sợ mất những người mình yêu thương, sợ những điều chưa hoàn thành và đặc biệt là sợ cái không biết.

Nhưng phía sau nỗi sợ chết còn có một nỗi sợ sâu hơn: sợ đời mình trở nên vô nghĩa. Một người có thể không quá sợ bản thân cái chết, nhưng đau đớn khi nghĩ rằng những gì mình từng yêu thương, lao động, hy sinh rồi sẽ biến mất. Bởi vậy, nhiều người tìm cách “đối thoại” với cái chết bằng nghệ thuật, tôn giáo, triết học, ký ức và tình yêu. Nhà thơ viết để chống lại sự lãng quên. Người mẹ truyền lại câu chuyện cho con để đời sống của mình tiếp tục trong ký ức. Người nghệ sĩ tạo ra tác phẩm để một phần tâm hồn mình tồn tại sau khi thân xác không còn.

Thái độ trước cái chết: từ sợ hãi đến chấp nhận

Một thái độ trưởng thành trước cái chết không nhất thiết là không sợ chết. Con người vẫn có thể sợ, nhưng không để nỗi sợ ấy thống trị đời sống.

Có thể hình dung ba thái độ:

Thứ nhất, trốn chạy cái chết. Con người cố không nghĩ đến nó, sống như thể mình sẽ mãi mãi tồn tại. Nhưng sự né tránh ấy không làm cái chết biến mất.

Thứ hai, đầu hàng cái chết. Đây là khi con người nghĩ rằng vì cuối cùng rồi cũng chết nên mọi thứ đều vô nghĩa. Đây là một thái độ nguy hiểm, bởi nó biến cái chết thành lý do để phủ nhận sự sống.

Thứ ba, chấp nhận cái chết như một phần của đời sống. Đây có lẽ là thái độ sâu sắc nhất: biết mình hữu hạn nhưng vì thế càng sống có ý thức hơn.
 

Chấp nhận cái chết không có nghĩa là yêu cái chết. Nó có nghĩa là nhìn thẳng vào giới hạn của mình để biết quý trọng thời gian còn lại. “Sống cùng cái chết” để sống sâu sắc hơn
 

Có một nghịch lý: chính cái chết có thể dạy con người cách sống.

Khi biết thời gian hữu hạn, ta sẽ nhận ra nhiều thứ từng khiến mình giận dữ thực ra không đáng để giận. Những hơn thua, tự ái, danh vọng, tiền bạc… có thể trở nên nhỏ bé khi đặt bên cạnh một câu hỏi giản dị: Nếu hôm nay là những ngày cuối cùng của đời mình, điều gì thực sự đáng giữ lại? Câu hỏi ấy làm thay đổi thứ tự của các giá trị. Ta bắt đầu biết quý một bữa cơm cùng gia đình, một cuộc trò chuyện, một bàn tay nắm lấy bàn tay mình, một buổi chiều bình thường. Những điều tưởng như rất nhỏ bỗng trở nên lớn lao bởi ta biết chúng không tồn tại mãi mãi.

Cái chết và phẩm giá con người:
 

Một vấn đề đặc biệt quan trọng là chết như thế nào. Trong nhiều truyền thống triết học, phẩm giá của con người không chỉ thể hiện ở cách họ sống mà còn ở cách họ đối diện với những giới hạn cuối cùng.
 

Có người đối diện với cái chết bằng lòng can đảm. Có người bằng sự bình thản. Có người bằng tình yêu dành cho người ở lại. Có người vẫn cố hoàn thành một công việc cuối cùng. Có người chỉ mong được ra đi mà không làm phiền người khác.

Những thái độ ấy đều cho thấy một điều: con người không hoàn toàn làm chủ được cái chết, nhưng có thể phần nào làm chủ thái độ của mình trước cái chết.

Đây là điểm rất quan trọng. Ta không chọn được việc mình có chết hay không; nhưng trong những điều kiện nhất định, ta có thể chọn mình sẽ sống những ngày còn lại như thế nào.
 

Văn chương thường nhìn cái chết như một tấm gương của sự sống.
 

Trong văn học, cái chết hiếm khi chỉ là dấu chấm hết. Nó thường là một tấm gương soi ngược lại đời sống. Cái chết của một nhân vật có thể làm lộ ra tình yêu mà khi còn sống họ không dám nói. Nó có thể phơi bày sự nhỏ nhen của người sống. Nó có thể làm người ta nhận ra giá trị của một con người chỉ sau khi người ấy không còn. Bởi vậy, văn chương về cái chết thực chất thường là văn chương về sự sống.
 

O. Henry, Chekhov, Hemingway, Tolstoy, Maupassant hay nhiều nhà văn khác đều từng đặt nhân vật của mình trước cái chết để đặt ra câu hỏi: Con người là gì khi đứng trước giới hạn cuối cùng?

Cái chết của người khác và bài học cho người sống:

Có lẽ đau đớn nhất không phải là nghĩ đến cái chết của mình mà là chứng kiến người mình yêu thương ra đi. Khi ấy, cái chết làm xuất hiện một khoảng trống mà không gì có thể hoàn toàn lấp đầy. Nhưng theo thời gian, người đã mất có thể tiếp tục tồn tại trong ký ức, trong những thói quen, lời nói, câu chuyện và những giá trị họ để lại. Theo nghĩa ấy, con người không chỉ tồn tại bằng thân xác.

Một người đã chết nhưng vẫn sống trong ký ức của người khác, trong tác phẩm họ để lại, trong một hành động tử tế mà họ từng làm, trong một đời sống mà họ đã ảnh hưởng. Đó là một dạng “tiếp tục tồn tại” rất đặc biệt của con người.

Sau cùng, vấn đề không phải là “chết hay không chết.”

Câu hỏi quan trọng hơn là: “Biết chắc mình sẽ chết, ta sẽ sống thế nào?”

Nếu cái chết là điều không thể thay đổi, thì điều còn lại thuộc về chúng ta là cách sống trước khi nó đến.

Có thể nói: Cái chết đặt dấu chấm hết cho đời người, nhưng chính cách con người sống trước dấu chấm hết ấy quyết định ý nghĩa của câu chuyện.

Một người sống thật, yêu thật, biết tha thứ, biết chịu trách nhiệm, biết làm điều có ích và biết trân trọng những người bên cạnh mình có thể không thắng được cái chết. Nhưng họ có thể làm được một điều quan trọng hơn: không để sự hữu hạn của đời sống trở thành sự vô nghĩa.
 

Vì vậy, thái độ đẹp nhất trước cái chết có lẽ không phải là không sợ, mà là biết sợ nhưng vẫn sống; không phải là phủ nhận cái chết, mà là chấp nhận nó để yêu cuộc sống sâu sắc hơn.
 

Và đôi khi, khi tuổi đời đã đi rất xa, con người không còn hỏi: “Làm sao để sống mãi?” mà chỉ còn một mong ước giản dị hơn: Được sống trọn vẹn cho đến ngày cuối cùng, rồi bình thản đặt xuống những gì cần đặt xuống.

Dẫu biết “ sinh ký tử quy “, hiểu về cái chết và tự chọn cho mình một thái độ cũng là điều cần suy gẫm.


THÂN TRỌNG SƠN
( Tháng 8 / 2026 )

 

art2all.net