Túy Việt

THỔ NHĨ KỲ : TRỜI ƠI, ĐẤT HỠI !

III. Thổ Nhĩ Kỳ

 III. Thổ Nhĩ Kỳ

Tôi phải nói sao về Thổ Nhĩ Kỳ nhỉ?  Một cách ngắn gọn thì đó là một quốc gia tân tiến, một đất nước cổ xưa, một xứ sở thánh thiện.

Tôi không quá lời khi nói TNK là xứ sở thánh thiện đâu.  Ai cũng biết Thổ Nhĩ Kỳ là một xứ Hồi giáo, thế nhưng đã có những vị Thánh Thiên Chúa giáo đã sống và tạ thế tại đó, đáng kể nhất là St. John, một môn đồ của Chúa Jesus và Đức Mẹ Maria, thân mẫu chúa Jesus.

Ngày đến Ephesus, tôi đã đến viếng di tích nhà thờ Thánh St. John.  St. John là vị tông đồ trẻ tuổi nhất của Chúa Jesus.  Sau khi Chúa bị hành hình, các môn đồ của Ngài bị truy lùng khắp nơi.  Người em trai của St. John là James đã bị kết án chết chém.  Để tránh bị hành quyết St. John đã từ bỏ Jerusalem và tới Ephesus.  Người ta tin rằng Ông đã cùng Bà Maria, mẹ của Chúa Jesus, đến đây.  Trừ khỏan thời gian Ông bị lưu đày trên một hòn đảo gần đảo Patmos, nơi ông đã viết cuốn sách "The Book of Revelation", Ông đã sống hết phần đời còn lại tại Ephesus và vùng phụ cận thuộc Thổ.  Ông mất tại Ephesus và một đài tưởng nhớ Ông đã được lập tại chân đồi Ayusuluk.

Vào thế kỷ thứ tư, nhà vua La Mã Constantine đã cho xây một ngôi nhà thờ lớn lên trên phần mộ của St. Jonh.  Sau đó, vào thế kỷ thứ sáu, một cái nhà thờ khác lớn hơn nữa được xây lên trên nền nhà thờ cũ theo lệnh của nhà vua La Mã Justinian (527-565 AD). Nhà vua và hoàng hậu Theodora đã đóng góp rất nhiều về mặt tài chánh để xây một ngôi nhà thờ thật lớn để tôn vinh Thánh St. John (ghi chú tại chỗ)

.

Nơi an nghỉ của Thánh St. John

Nhà thờ Thánh St. tại Ephesus

Ngày nay, cả hai ngôi nhà thờ đều đã sụp đổ, chỉ còn lại tấm bia mô. St. John.  Dẫu vậy, đây vẫn là thánh địa.  Tất cả Các Giáo Hoàng Vatican, sau khi đăng quang đều đến viếng mộ của Thánh St. John để tỏ lòng tôn kính.  Tôi hỏi thăm khi Giáo Hoàng đến, người dân ở đây có làm lễ đón tiếp không, ông tua gai nói không bởi vì người dân nơi đây vẫn nghĩ rằng Giáo Hoàng cũng chỉ là một người dân bình thường đi viếng mộ một bậc đáng tôn kính thôi.  Tuy nhiên, khách sạn nơi Giáo Hoàng ở lại sẽ chỉ có Giáo Hoàng và đoàn tùy tùng, không một du khách nào khác được trọ trong cùng thời gian đó.  Khi Giáo Hoàng đến mộ cũng có xe ét cọt trước và sau, thế thôi.

Không  xa bao nhiêu từ nhà thờ Thánh St. John là ngôi nhà của Đức Mẹ đồng trinh Maria. Như đã nói ở đoạn trên, Bà Maria đã đến đây cùng Thánh St. John, khoản 4 hay 6 năm sau khi Chúa Jesus mất.  Chính thánh St. John đã dựng ngôi nhà này cho Bà để Bà sống những năm cuối đời.  Ngôi nhà này đã bị chôn vùi dưới đất và được tìm thấy vào năm 1891.  Việc tìm ra ngôi nhà này cũng là một điều kỳ diệu. 

Chuyện kể rằng vào năm 1812, một nữ tu người  Đức, Xơ Anne Catherine Emmerich trong cơn mê đã mơ thấy Đức Mẹ Đồng Trinh cùng tông đồ John đang đi từ Jerusalem đến Ephesus.  Bà diễn tả căn nhà của Mẹ Maria rất rõ ràng và nói Đức Mẹ đã mất lúc 64 tuổi, an táng bên cạnh căn nhà của Bà.  Không lâu sau đó mộ của Bà bị đào lên, nhưng trong quan tài trống trơn, cả vải tẩm liệm cũng biến mất.  Căn nhà của Bà đã trở thành nơi thờ tự.  Những điều xơ Anne nói đã được ghi lại bởi Brentano.

Nhiều năm sau đó, một linh mục người Pháp,  Cha  Gouyet, đọc các điều ghi chú của Bretano và lần tìm đến Ephesus.  Ông đã tìm thấy căn nhà giống y như lời diễn tả của xơ Anne.  Ông đã gởi báo cáo về Paris và Rome nhưng không được hồi đáp. Mãi đến năm 1891 hai vị giáo sĩ được phái tới Ephesus để chứng thực.  Một năm sau đó ngôi nhà của Mẹ Maria trở thành chốn viếng thăm của khách hành hương Thiên chúa giáo (http://www.sacred-destinations.com/turkey/ephesus-house-of-the-virgin.htm).

 Vào năm 1896 Đức Giáo Hoàng Leo XIII làm lễ ban phép lành đầu tiên tại đây, mặc nhiên xem đây là "thánh địa", một địa điểm hành hương cho giáo dân.  Năm 1951, Giáo Hoàng Pius XII chính thức phong địa điểm này là Nơi Thiêng Liêng cho giáo dân và Giáo Hoàng. Các Giáo Hoàng sau đó đã chính thức đến dâng lễ tại đây gồm có Giáo Hoàng Paul VI (26-7-1967), GH John Paul II (30-11-1979), GH Benedict XVI (29-11-2006) (http://en.wikipedia.org/wiki/House_of_the_Virgin_Mary).

Hằng năm có cả triệu người đến đây để kính viếng Đức Mẹ và làm lễ tôn vinh vào ngày 15-8.  Họ gồm cả giáo dân Thiên chúa giáo và Hồi giáo.  Người Hồi giáo cũng tin Mẹ Đồng Trinh Maria đã sinh ra Chuá Jesus.  Bà là người phụ nữ được đề cập đến rất nhiều trong kinh Koran vì Bà là một người con trong dòng họ Abraham, người đã vâng lời Thượng Đế truyền bá niềm tin Hồi giáo cho nhân loại.

Ngược dòng lịch sử, vào năm 2000 trước Thiên Chúa, tại miền đông bắc nước Iran ngày nay, có một người đàn ông tên là Abraham.  Ông ấy có một tâm linh đặc biệt, nghe được lời nói của Thượng Đế.  Ngày đêm, Ông vẫn nghe tiếng thì thầm hãy đến Mecca để xây một ngôi đền cho đấng Allah, đấng thiêng liêng sẽ hướng dẫn con người trong cuộc sống thanh bình an lạc. 

Ông và bà vợ thứ hai là Haga đã lên đường, tìm đến thành phố Mecca.  Đến nơi, thì đấy là một sa mạc mênh mông. Hai ông bà cùng chung lòng khấn nguyện "Hỡi Thượng Đế, Ngài muốn chúng con xây đền nhưng trong vùng sa mạc mênh mông này không có nước, cũng không có đá làm sao chúng con xây đền thờ cho Ngài đây?"  Qua một đêm cầu nguyện, hôm sau, bà Haga cầm một cây gậy thọc xuống đất, nước bỗng dưng tuôn ra ào ạt khiến cho bà phải thốt lên "zemzem" , nghĩa là đủ rồi, đủ rồi.  Trong khi đó ông Abraham đưa cây gậy lên trời, lạ thay! vô số đá ào ào trút xuống!  Thế là có đủ đá và nước để hai ông bà xây đền thờ Thượng Đế.  Ngôi  đền này có tên Kaaba, đến nay vẫn còn tồn tại tại Saudi Arabia.  Đối với người Hồi Giáo thì đây là thánh địa, và những người giàu có, ít nhất một lần trong đời phải đến đây để chiêm ngưỡng và cầu nguyện.

Mở ngoặc để giải thích đền Kaaba: Kaaba có nghĩa là "Hình khối" hay "Nhà của Thượng Đế".  Nó được xây theo một hình khối chữ nhật, dài 10 mét, rộng 12 mét, cao 15 mét.  Nó được xây bằng đá granite màu xám, mỗi góc của ngôi đền chỉ về một hướng trên địa bàn. Lối vào duy nhất ở hướng Đông-Bắc, cao 2.3 mét từ mặt đất.  Bên trong ngôi đền không có gì cả ngoại trừ ba cái cột chống bằng gỗ và những bóng đèn treo bằng vàng.  Đúng vào góc chỉ phía đông là phiến đá đen, ở độ cao chừng 1.5 mét.

Theo dân Hồi giáo thì Adam đã xây ngôi đền Kaaba nguyên thủy theo đúng mẫu và đúng ngay bên dưới ngai vàng của Thượng Đế trên thiên đàng. Ngôi đền đó đã bị hủy hoại trong trận Đại hồng thủy, chỉ còn lại cái nền.  Đền hiện nay là cái do Abraham xây lại. Bên ngoài "Nhà của Thượng đế” luôn luôn được bọc lại bằng một lớp vải đen gọi là kiwash (áo đầm), được thêu chỉ vàng.  Lớp vải bọc này mỗi năm được thay một lần. 

Trước năm 1927 nó thường được những người thợ thủ công Ai cập cung cấp.  Họ thường mang theo khi hành hương về Mecca.  Lớp vải đen này được làm bằng 670kg bạc nhuộm đen. Khoản 129 kg vàng ròng và 50kg bạc dùng để thêu những câu kinh trong Kinh Qur'an lên đó.  Lớp vải này rộng 658 mét vuông,  trị giá khỏan 17 triệu đô la.

Hòn đá đen được đặt tại góc chính đông cách mặt đất khỏan 1.5 mét.  Đường kính viên đá chừng 30 phân.  Đây là điểm bắt đầu cho hành trình cầu nguyện.  Các tín đồ sẽ đi vòng quanh "Ngôi Nhà Thượng Đế" bảy vòng, ngược chiều kim đồng hồ.  Trong khỏan thời gian này họ cố gắng hôn Hòn Đá Đen một lần.   Bằng cách này tín đồ Hồi Giáo bày tỏ và củng cố lại niềm tin vào Thượng Đế của mình.  Truyền thuyết cho rằng nó là tặng phẩm của Thượng Đế cho Adam và Eva sau khi họ bị đuổi ra khỏi Địa Đàng.

Ban đầu nó có màu trắng nhưng lần lần bị thẩm thấu tội lỗi của nhân loại, nó trở thành màu đen. Hiện tại, nó đã bị vỡ ra làm nhiều mảnh, người ta phải bọc nó lại trong một khung bằng bạc.  Cũng có giả thuyết cho rằng nó là thiên thạch (meteorite) nhưng chưa có một thí nghiệm khoa học nào chứng minh điều đó

(http://atheism.about.com/od/muslimholysitestexts/ig/Kaaba-Mecca-Islam-Muslims/The-Kaaba--the-Black-Stone.htm) )

Trở lại với Abraham và công việc của Ông:

Người Vợ lớn của Abraham sinh Isaac, Isaac sinh Jacob, Jacob sinh Joseph & 11 người con khác.  12 người này sau lập thành 12 bộ tộc Israel (Israel là tên khác của Jacob).  Dòng này dẫn đến Moses với đạo Judaism, sau đó sinh Maria - mẹ chúa Jesus dẫn đến đạo Thiên chúa.  (the book -Genesis- speaks about how the children of Jacob became the founders of the twelve tribes of Israel.)

Vợ nhỏ của Abraham là Haga sinh Ismael... dòng này, khoản 40 đời sau, sinh Muhammad.  Ông là vị thiên sứ cuối cùng mang các thông điệp từ Thượng Đế Duy Nhất đến cho nhân loại. Ông sinh năm 569 AD, tại Mecca, Arabia. Ông mồ côi cha từ khi chưa chào dời, mồ côi mẹ lúc 8 tuổi.  Ông phải sống nhờ vào một người cậu không mấy giàu có cho nên phải sớm bương chải dể kiếm sống. Năm 10 tuổi, Ông theo gia dình người cậu đến lập nghiệp ở Mecca.

Năm 25 tuổi, ông kết hôn với một góa phụ giàu có, lớn hơn ông cả chục tuổi. Cuộc hôn nhân rất đằm thắm và bạn bè trong thương giới rất tín cẩn ông.  Đời sống gia đình và sự nghiệp đang êm đềm thì một  biến cố bất ngờ xảy ra làm thay dổi tư duy của ông. 

Vào năm 605 (ông dược 35 tuổi), lớp vải bao ngoài  đền Kaaba bị cháy làm cháy luôn ngôi đền.  Người dân Mecca hăm hở xây lại ngôi đền và Muhammad đã có mặt trong công cuộc này.  Vai ông đã bị thương khi khiêng đá.  Để xác định nơi  khởi đầu của các cuộc rước lễ, người ta phải đặt  hòn đá màu đen có từ thời Abraham.  Rất nhiều người muốn dành cái vinh dự đặt phiến đá đen đó vào đúng vị trí cũ, nhưng cũng thật nguy hiểm vì tranh dành như thế dễ dẫn đến bị thương  có thể đến đổ máu.  Người ta bèn thống nhất với nhau rằng hãy để thần linh phò trợ và sẽ chấp nhận sự phân xử của Thần linh qua bất kỳ ai xuất hiện tại đó trước tiên.  Đúng lúc đó thì Muhammad đến để làm việc như mọi ngày và mọi người hoan hỉ chấp nhận sự sai bảo của Ông.  Ông bèn trải một miếng vải lớn xuống đất, đặt viên đá vào đó, xong yêu cầu các ông quận trưởng của mỗi quận trong thành phố cùng khiêng mảnh vải lên. Sau đó chính ông đã đặt lại phiến đá vào đúng vị trí cũ của nó, tất cả mọi người rất hài lòng.

Muhammad đặt viên đá đen vào vị trí cũ

(hình trích từ http://atheism.about.com/od/muslimholysitestexts/ig/Kaaba-Mecca-Islam-Muslims/Muhammad-at-the-Kaaba-in-Mecca.--1h.htm)

Từ giây phút đó Ông bỗng trầm mình trong suy tư và càng ngày càng chuyên tâm hơn vào việc tĩnh tâm.  Ông thường dành trọn tháng Ramadan để rút mình vào động đá trong núi Jabal-an-Nur để cầu nguyện và trầm tư mặc tưởng.  Năm năm trường trôi qua.  Vào đêm cuối tháng Ramadan năm thứ năm, một vị thiên thần đã tìm đến ông, báo cho ông biết rằng Thượng Đế đã chọn ông làm thiên sứ cho Ngài, giao cho ông nhiệm vụ mang thông điệp của Ngài đến cho toàn thể nhân loại.  Vị thiên thần dạy cho ông phương cách rửa tội, nghi lễ thờ cúng Thượng Đế và quy tắc cầu nguyện.

Giấc mơ này đã tác động sâu xa đến tâm linh ông.  Ông trở về nhà, thuật lại mọi chuyện cho vợ nghe, đồng thời lo ngại rằng có thể đó là một ám ảnh ma quỷ chăng.  Bà vợ đã an ủi ông rằng Thượng Dế sẽ luôn luôn che chở một người tốt như ông khỏi sự quấy phá của ma quỷ .  Ba năm tiếp theo đó, ông không còn nhận bất cứ thông điệp nào từ Thượng Đế, nhưng ông càng tận tụy hơn với việc cầu nguyện và những nhà tu hành.  Cuối cùng, ông cũng đã được Thượng Đế soi sáng, Ngài đã chỉ cho ông con đường phải đi: chăm sóc trẻ mồ côi, kẻ nghèo túng, công bố lòng quảng đại của Thượng Đế đã được truyền qua ông.  Kế đó Thượng Đế đã bảo ông hãy cảnh giác mọi người tránh xa các hành vi tội lỗi, không tôn thờ một ai ngoài Thượng Đế Duy Nhất và từ bỏ những gì không làm Thượng Đế hài lòng.

Ông đã thực hiện tất cả những gì Thượng Đế đã bảo ban ông, ban đầu với những người bà con thân tộc rồi với láng giềng trong khu vực và sau đó mở rộng ra với quần chúng trong thành phố.  Ông luôn luôn thành kính với Một Thượng Đế Siêu Việt, Sự Phục Sinh và Sự Phán Quyết Cuối Cùng.  Ông đã dành thời gian cần thiết để viết lại tất cả những gì được thiên khải từ Thượng Đế, dặn con cháu phải học thuộc lòng. Ông cũng được dạy rằng phải gọi tôn giáo của ông là "Islam", có nghĩa là tuân phục ý muốn của Thượng Đế.  Số người theo ông mỗi ngày một gia tăng bởi hai tôn chỉ trong giáo lý của ông:

1) Sự quân bình hài hòa giữa thể chất và tâm linh cho phép con người hưởng thụ tất cả sự an bình do Thượng  Đế ban phát, đồng thời  hoan hỷ thực hiện nghĩa vụ của con người đối với Thượng Đế như thờ phượng, dốc lòng tin, làm việc thiện...  Như vậy, Islam là tôn giáo của đại chúng chứ không riêng cho một hạng người nào.

2) Những người tôn thờ Một Thượng Đế Siêu Việt (tiếng Ả rập gọi là Allah) đều là anh em và bình đẳng, không phân biệt màu da, giai cấp hay ngôn ngữ.  Sự khác biệt giữa họ chỉ là lòng tin và sự tuân phục Thượng Đế nông hay sâu mà thôi. (http://www.usc.edu/dept/MSA/fundamentals/prophet/profbio.html)

Muhammad mất vào năm 632.  Sau khi Ông mất, tất cả những diều Ông nói hay rao giảng có liên quan đến Thượng Đế đã được gom lại và viết thành sách Quran.  Người ta tin rằng tất cả những điều đó đã đến từ Thượng Đế Duy Nhất cho nên Quran trở thành Thánh Kinh của họ. Họ cũng gom những lời Ông nói ghi thành "khuông vàng thước ngọc" , và những điều Ông làm trở thành tập tục cho xã hội.  Kinh Quran, giáo huấn và hành động của Muhammad đã tạo thành mẫu mực sâu sắc cho tinh thần, cho đạo đức và cho nếp sống thường ngày của xã hội Hồi Giáo.

Khoản cuối thế kỷ thứ bảy, nhiều nhóm người nói tiếng Thổ từ miền trung châu Á di cư sang phía tây đã cải đạo, theo Hồi Giáo.  Làn sóng di dân dầu tiên đã quy thuận Hồi Giáo Sunni và trở thành Hồi Giáo chính thống.  Lần lần họ phát triển trên toàn bộ địa phận Anatolia - một vùng đất rất lớn gần như bao gồm hết phần Thổ Á ngày nay.   

Từ khi vào Thổ, Hồi giáo đã phát triển mạnh hơn với các nhà hiền triết cổ súy lý thuyết và thực hành tôn chỉ của Hồi giáo.  Hai nhà triết học lớn còn lưu danh đến nay là Haci Bektas Veli và Mevlana Celaleddin Rumi.  Họ sống đồng thời trong thế kỷ 13, ở hai thành phố cách xa nhau nửa ngày đường lái xe:  Hacibektas và Konya.

Haci  Bektas chuyên về thần học.  Các bài giảng của ông thường nhắm vào tình bằng hữu và hòa thuận; riêng cá nhân ông là một lòng bao dung  và tình thương trải rộng cho cả con người và động vật.  Ngày nay, những  bài giảng của ông được gọi là học thuyết Bektashi.  Theo ông, niềm tin của người Hồi giáo có bốn cấp bậc:

Thứ nhất: tin và hành động theo giáo luật

Thứ nhì: tin và tu tập theo lối khổ hạnh

Thứ ba: tin và tự giải thoát

Thứ tư: là cấp bậc cao nhất, tin và bày tỏ tình yêu chân thật vào Thượng đế

Đồng  thời với  Haci, nhà đại thi hào, đại triết gia và cũng là người có niềm tin chân chính vào Thượng đế - Mevlana Celaleddin Rumi - đã phát hiện và truyền giảng phương thức cho con người đi vào hoặc tìm thấy tình yêu chân thật đó.  Ông cho rằng con người có hai "cuộc sống", một thể hiện bên ngoài bằng  lý trí và lý lẽ, và một chỉ có thể cảm nhận  được bằng nội tâm và cảm xúc.  Để  có thể đạt đến tình trạng tuyệt đối của nội tâm thì chỉ có một phương cách duy nhất là đi qua tình thương chân thật.  Muốn có tình thương chân thật hãy thực hành semazen!

Ông đã khởi xướng semazen (hay whirling dervish dance, xem tại http://video.google.com/videoplay?docid=7555270763310711648 ,  http://www.youtube.com/watch?v=s63r-8t2ugA , tôi tạm gọi là "thiền quay").  Semazen là một nghi lễ, theo đó nó sẽ đưa con người đến trạng thái xuất thần để đạt được tình yêu và niềm tin chân thật vào Thượng Đế.  Đó là một hành trình tâm linh, đưa người thực hành tiếp cận sự toàn hảo và sự thật, tự thay đổi bản ngã để kết hợp hay hòa nhập vào Thượng Đế và sau đó trở về với cuộc sống thế tục với tính cách là một người tôi tớ của Thượng đế, phục vụ cho tất cả muôn loài do Thượng đế tạo ra.

Người  thực hành sema thường mặc áo ngắn và váy dài màu trắng bên trong và một áo khoác đen bên ngoài.  Màu trắng tượng trưng cho sự thật và màu đen nhắc nhở con người đừng quên rằng chúng ta sẽ  chết.  Khởi đầu họ cởi bỏ áo choàng đen, hai bàn tay đặt chéo lên hai vai tượng trưng cho bản ngã.

Họ cúi chào vị trưởng giáo, sau đó đôi tay từ từ mở ra, tay phải dơ lên cao, lòng bàn tay hướng lên trời để nhận tình yêu từ Thượng đế, tay trái đưa xuống thấp, lòng bàn tay hướng xuống mặt đất, mắt hướng vào trái tim đồng thời bắt đầu quay từ phải sang trái (ngược chiều kim đồng hồ). Trong tư thế này, người thực hành sema  nhận và chuyển tải tình yêu từ Thượng đế đến thế giới chúng sinh và nhìn chúng sinh bằng đôi  mắt yêu thương của Thượng đế,  và khi quay là ôm thế giới chúng sanh với hết từ tâm của mình.

Triết lý “thiền quay” cho rằng vũ trụ này là một vòng quay không nghỉ như qủa đất quay  chung quanh mặt trời, như những hạt điện tử quay quanh hạt nhân,  từ những tế bào li ti cho đến các hành tinh xa xôi  cũng ở trong những vòng quay như thế.  Vì vậy, khi thực hiện "thiền quay" là chính mình  tham  gia vào sự hiện hữu của thế giới quay tròn này một cách có ý thức. 

Đã tám trăm năm trôi qua kể từ khi Mevlana khởi xướng semazen. Như người phật tử thực tập thiền, người  thiên chúa giáo học tĩnh tâm, người Hồi giáo Thổ thực hành "thiền quay" để nâng cao đời sống tâm linh, bớt vị kỷ,  thêm vị tha, mở rộng lòng từ ra cho thế giới chung quanh.   Dù rất khó tập, nhiều người Thổ trẻ cũng như già thực tập thiền quay một cách đều đặn.  Họ thường dành tối thứ sáu hàng tuần để cùng nhau thực tập và một ngày lễ chung cho cả nước  vào 17-12, ngày Mevlana tạ thế.

Các đền thờ Hồi Giáo đều có ít nhất một cái tháp

Ngày nay, Thổ là nơi có 99% dân số theo Hồi giáo.  Và nói như ông tua gai thì ở Thổ không có giáo hội, không có giáo chủ, chỉ có giáo dân tự nhắc nhở thực hiện nếp sống an bình theo  giáo luật.  Mỗi ngày ba lần, buổi sáng, vào khoản 5g30, trưa 12g và khỏan 5g chiều, tiếng loa nhắc nhở mọi người chuẩn bị cầu nguyện vang lên từ trong các giáo đường, từ các thành phố lớn đến các xóm quê hẻo lánh.  Nhà chùa hay nhà thờ thì có tiếng chuông,  đền thờ Hồi giáo không có chuông mõ gì cả, các đền thờ Hồi giáo đều có ít nhất một cái tháp để đến giờ thì người có trách nhiệm dẫn dắt cầu nguyện sẽ  leo lên tháp bắt loa kêu gọi mọi người cầu nguyện.

(nghe tiếng gọi cầu nguyện tại: http://www.allaboutturkey.com/pray.htm#saat  Listen to Ezan (.wav format, 1Mb). 

 Tất nhiên không phải ai ai cũng toàn tâm toàn ý dốc lòng cầu nguyện đúng giờ giấc, đúng giáo luật,  nhưng tiếng gọi cầu nguyện đó dường như đã gắn liền với cuộc sống tâm linh của người dân ở đây. Nó nhắc nhở người ta tự thức tỉnh lấy mình không nên làm những gì trái với giáo luật, trái với lương tâm, trái với thiên chức con người:  yêu thương, kính trọng, lương thiện.  Quả thật là một xứ sở thánh thiện, không phải mới hôm nay mà đã từ trong huyết thống có tự ngàn xưa...

 Nếu tôi tự hào với lịch sử bốn ngàn tám trăm năm văn hiến thì người Thổ hãnh diện với tuổi thọ bảy ngàn năm của mình.  Ngay từ thời tiền đồ đá cuộc sống của con người đã có mặt trên đất Thổ ngày nay.   Vào khoản  4000 năm trước thiên chúa ở đây đã có hai nền văn minh tiêu biểu: một trên vùng núi cao và một dọc theo miền biển Địa Trung Hải.

Nền văn minh miền núi đã được tìm thấy ở Alacahoyuk.  Theo các nhà khảo cổ thì có thể  gọi Alacahoyuk là thành phố đầu tiên trên thế giới.  Các cổ vật tìm thấy ở đây được lượng giá có mặt từ thời đại đồ đồng, đang được trưng bày trong Viện Bảo Tàng Quốc Gia ở Ankara.  Tôi không có cơ hội để quan sát Alacahoyuk tại chỗ, nhưng  theo tìm hiểu thì tôi nghĩ rằng nền văn minh cổ ở miền núi có nét chung là xây nhà dưới mặt đất, họ gọi là thành phố dưới đất.  Tài liệu cho biết có đến cả trăm thành phố dưới đất trong khu vực văn minh miền núi này. Tôi chỉ đến Urgup, nơi có thành phố dưới đất tiêu biểu, được khai quang cho du khách vào xem.

 Không  rõ  vì sao mà các thành phố dưới đất đã bị chôn vùi một thời gian rất dài.  Không  ai nhìn thấy bất cứ một dấu vết gì của nó từ trên mặt đất.  Ở đó vẫn là những  đồng cỏ mênh mông cho các mục đồng thả cừu dê.  Nhưng  sự lạ là vài ba hôm lại mất một vài con cừu hay dê, phần lớn là con con.  Các mục đồng ra sức đi tìm và rất nhiều khi nghe tiếng con vật bé nhỏ kêu lên đâu đó nhưng không thể biết nó ở đâu. 

Sự việc cứ tiếp diễn như thế nhiều lần khiến người ta nghi ngờ và nỗ lực tìm kiếm dê cừu bị mất tích dẫn đến sự phát hiện các thành phố dưới đất:  các chú cừu dê con bị lọt vào các lỗ thông hơi của các thành phố dưới đất này.

Người ta cho rằng các thành phố dưới đất này đầu tiên được xây lên để tránh dã thú và tránh lạnh vào mùa đông.  Sau đó là nơi trú ẩn của giáo dân để tránh sự truy bức của các giáo dân khác vào thời kỳ La mã.  Nhìn sơ đồ thành phố dưới đất bên đây tôi thật "lạnh" mình. Không thể tưởng tượng được những ngày tháng xa xưa đó, với kỹ thuật thô sơ mà người ta đã xây được đến bảy tám tầng lầu dưới mặt đất, lại ăn thông với nhau từ phố này sang phố khác.  Mỗi phố có sức chứa đến 5000 người cộng thêm súc vật, kho thực phẩm, nơi nấu ăn, nơi chứa nước và cả giếng nước,  nơi hành lễ chung, nơi quàng người chết, và nhất là các "toa lét" kỹ thuật cao triệt tiêu được mùi hôi.  Dĩ nhiên đây không phải  là nơi trú ngụ thường xuyên của người dân,  song trong trường hợp ngặt nghèo, họ có thể tránh đại họa một thời gian khá dài.  

(Hình trích từ http://www.avanosevi.com/en/cappadocia-underground.html)

Song  song  với  văn minh miền núi, dọc theo bờ biển phía tây và nam Thổ là những thành phố với văn minh miền đồng bằng và sông nước.  Công tác của các nhà  khảo cổ vẫn còn tiếp tục tại các thành phố Aphrodisias, Ephesus, Pergamum và Troy.

Ngày còn nhỏ tôi có đọc đâu đó chuyện Con Ngựa Thành Troie, nhưng không biết thành Troie nằm ở đâu.  Rồi tôi cũng quên mất câu chuyện này cho đến khi  đọc trong chương trình du lịch thấy có mục  viếng Troy.  Tò mò, tôi lục lạo trên mạng điện tử,  thì ra đấy chính là nơi xảy ra của câu chuyện trên.  Khi  đến đó, tôi chắc thế nào cũng được nghe hoặc chứng kiến câu chuyện cổ tích này.  Tôi đã đến, xem và leo  vào trong bụng con ngựa gỗ, nhưng chẳng nghe ai nói, cũng chẳng đọc thấy quanh đó câu chuyện ly kỳ này.  Thực tế, Troy là một trung tâm  văn minh cổ đại, mà giờ đây, khi khai quật, người  ta tìm thấy có ít nhất 9 tầng văn minh đã chôn vùi dưới đó, lớp nọ đè lên lớp kia.

Các tầng văn minh tìm thấy ở Troy

Nền  văn minh sớm nhất ở đây tồn tại từ 3000-2400 trước thiên chúa (có sách ghi 3000 – 2600 BC).  Vào thời kỳ đó thì đây là một thành phố có thành bằng đá chấn chung quanh, bên trong, ở trung tâm là nơi ở của nhà vua, dược xây bằng đá và gạch nung bằng nắng trời.  Người ta đã tìm được rất nhiều loại nữ trang cùng vàng bạc thuộc  nền văn minh thứ hai tại đây (2400-2200 B.C.).  Thành phố cũng được bao quanh bởi những bức tường  dày bằng đá và cổng vào thành phố là một tầng cấp có nhiều bậc. Nền văn minh này  đã bị thiêu rụi bởi một trận hỏa hoạn.  Sang đến thời kỳ thứ ba (2200-1800 B.C.) những đường phố hẹp được thiết lập dọc theo những căn nhà bằng đá, tiếp theo đó một "lâu đài" được dựng lên tại trung tâm thành phố.  Vào thời kỳ thứ tư (1800-1700 B.C.) văn minh được phát triển hơn với thành bao quanh lớn hơn, nhà xây bằng đá ở phần dưới và bằng gạch ở phần trên cùng các vật dụng cho thấy đã có sự giao thiệp buôn bán và học hỏi với các khu vực  xung  quanh.  Cứ thế thành phố từ từ phát triển lớn hơn, nhiều nhà cửa được xây dựng  thêm  (thời  kỳ thứ năm 1700-1550 B.C).   Vào thời kỳ thứ sáu (1550-1275 B.C.) thành bao quanh thành phố được xây cao 9 mét  xen  kẽ những tháp canh. Hệ thống dẫn và thoát nước dọc theo đường đi trong thành phố, khu vực buôn bán và dấu tích lễ nghi hoả táng người chết cũng như nơi ở của nhà vua ... vẫn còn tìm thấy được dù chúng đã bị hủy hoại bởi một trận động đất.  Người ta đã tái xây dựng thành phố sau trận động đất kinh  hoàng  đó (thời kỳ thứ bảy 1275-1100 B.C.) và tiếp tục phát triển ngành gốm được gọi là "Buckel  Ceramics".

Có một điều đáng ngạc nhiên  là các nhà khảo cổ cho rằng thời kỳ văn minh thứ tám trải dài từ năm 700 - 334 B.C.  Như thế, toàn bộ thành phố này đã "ngưng" hoạt động trong bốn trăm năm từ 1100 - 700.  Dấu tích còn lại trong thời kỳ thứ tám này là những bệ thờ trong đền Athena và một nhà hát xây vào  thời  kỳ Roman.   Tiếp đó là tầng văn minh thứ  chín (334 B.c. - 400 ẠD.) với  những  xây cất nhỏ hơn như toà hành chánh, nhà hát và nhà tắm.  Toàn bộ thành phố đã bị sụp đổ sau một trận động đất trong thời kỳ  Byzantine  và bị bỏ hoang cho đến khi Heinrich schiemann, một nhà khảo cổ Đức tìm thấy và đào lên (All of Turkey, Serhat Kunar, Net Turistik Yayinlar ẠS., pp. 31).

Ngoài Troy, ba thành phố cổ còn lại - Aphrodisisas, Ephesus và Pergamum - có tuuổi đời trẻ hơn và hầu như phát triển  cùng thời trong thời kỳ sáng chói của nền văn minh La mã.

http://www.turizm.net/cities/aphrodisias/index.html

http://www.turizm.net/cities/aphrodisias/index.html

Sự khai quật ở Aphrodisias cho thấy thành phố này đã dựng nên vào khoản 3000 BC.  Nó còn được gọi là thành phố thiêng bởi vì những người nông dân từ thời kỳ hậu đồ đá (5800 BC) đã từng đến đây để làm lễ tế cầu cho được mùa và làm ăn thịnh vượng. Họ đã dựng đền thờ Nữ thần Yêu thương và Sung túc nhưng cho đến khi văn minh La mã xâm nhập vào Thổ nó mới được phát triển mạnh mẽ . Dấu tích của thịnh vượng còn lại là một bức tường dài hai dặm bao quanh thành phố, một văn phòng hội đồng nhân dân, một nhà hát xây dựa theo sườn đồi với sức chứa 12 ngàn chỗ ngồi, và một vận động trường cho 30 ngàn khán giả.  Đây là nơi tranh tài của các lực sĩ, nhưng về sau nó được dùng để diễn xiếc cùng các cuộc chiến đấu mất còn của các loại dã thú.