Võ Văn Dật

Lịch Sử Đà Nẵng

Chương IX

ĐÀ NẴNG VÀ BƯỚC ĐẦU CỦA

LỊCH SỬ VONG QUỐC CẬN ĐẠI

      Kìa đâu súng nổ đã nghe đùng,

 Cách bữa, tàu Tây lại Vũng Thùng

Nửa hạt Hòa Vang rần tiếng súng,

Mấy ngày Đà Nẵng đậu buồm bông.

Khóa sơn [1] bắn trả, quen nghề trẻ,

Việt hải [2] bay qua, chịu phép ông.

.   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .   .

                  Phan Châu Trinh [3]

Phải nhiều sự đổi thay trong điều kiện thời tiết  mới đủ gây nên một cơn bão lớn.  Cũng thế, cuộc xâm lăng của người Pháp ở Việt Nam xảy ra vào năm 1858 tại Đà Nẵng, rồi sau đó lan ra khắp nước, đã thành hình do nhiều nguyên nhân khác nhau mà hoàn cảnh lịch sử đã đẩy đưa hội tụ vào thời điểm ấy.

Vấn đề được xét đến trong chương này là, đại khái, nguyên nhân nào đã thúc đẩy Pháp can thiệp bằng vũ lực một cách mạnh mẽ ở Việt Nam; vì sao Đà Nẵng lại được chọn làm mục tiêu đầu tiên,  và những gì đã diễn ra tại đấy để trở thành biến cố lịch sử không thể quên được.

NHỮNG DIỄN BIẾN TRONG CHÍNH SÁCH CỦA PHÁP VỀ VIỆT NAM

Do sự hậu thuẩn mạnh mẽ của các thành phần bảo thủ, nhất là của Giáo Hội Thiên Chúa Giáo Pháp, Napoléon III đã chấm dứt chế độ Vương Chính Tháng Bảy vào năm 1852, lập ra nền Đệ Nhị Cộng Hòa, rồi lại chấm dứt chế độ này để thiết lập Đệ Nhị Đế Chính và trở thành hoàng đế nước Pháp.  Như vậy, dù muốn dù không, Napoléon III không thể không quan tâm tới quyền lợi thiết thân của những người đã ủng hộ ông leo lên ngai vàng.  Ông tự thấy có bổn phận của kẻ “vệ đạo”, đứng ra che chở cho giới Thiên Chúa Giáo ở Viễn Đông, mà Trung Quốc và Việt Nam là hai nơi ông được biết đang diễn ra nhiều cảnh đọa đầy thống khổ của giáo sĩ và giáo dân.

Mặt khác, sự bành trướng kỹ nghệ của Pháp đòi hỏi Napoléon III phải lo liệu tìm kiếm thị trường tiêu thụ sản phẩm và nguồn cung cấp nguyên vật liệu với giá rẻ.  Sự chiếm cứ Việt Nam sẽ là một hành động đem lại những thành quả lớn lao, vừa thỏa mãn  nguyện vọng của giới Thiên Chúa Giáo, vừa phát triển được kinh tế quốc gia.  Nói một cách khác, can thiệp mạnh mẽ vào Việt Nam thì địa vị của Napoléon III càng được củng cố.

Ngoài lý do nội tại đó, Pháp hoàng lại còn nhận được sự thỉnh cầu, thúc đẩy, đầy thuận lợi từ nhiều phía.

Ở trong nước, số người ủng hộ việc sử dụng vũ lực đối với Việt Nam thật đáng kể, vì vừa đông đảo lại vừa có thế lực.  Tựu trung, có thể chia làm ba nhóm:

* Trước hết là các sĩ quan và tướng lãnh hải quân phục vụ trong hạm đội Pháp ở biển Trung Quốc. Đô đốc Cécille, đô đốc Fourichon, hải quân đại tá Jaurès …là những nhân vật tiêu biểu thuộc nhóm này. Lý do ủng hộ thật là giản dị:  Pháp cần có một cứ điểm ở Viễn Đông để hạm đội có nơi nghỉ ngơi, sửa chữa, tiếp tế và ẩn núp khi bão tố.  Đà Nẵng của Việt Nam đáp ứng được những đòi hỏi  đó.

* Thứ đến là các nhà ngoại giao Pháp phục vụ ở Trung Quốc, như Forth Rouen, De Courcy, Bourboulon …. De Courcy thì đề nghị Pháp chinh phục Cao Ly (Korea ngày nay) và Việt Nam;  đến năm 1857 ông lặp lại đề nghị đó một lần nữa và cho rằng nếu muốn thành công, Pháp cần phải liên kết với Tây Ban Nha trong việc  chinh phục Việt Nam, và phải chiếm cho được một lãnh thổ để làm căn cứ, bảo đảm cho tương lai lâu dài.  Dưới mắt Bourboulon, Đà Nẵng là mục tiêu đáng quan tâm nhất.

* Cuối cùng là các giáo sĩ, trong đó Huc, Legrand de La Lyraye và Pellerin là những nhân vật quan trọng hàng đầu.

Huc là một giáo sĩ chưa hề đến Việt Nam[4] nhưng hơn ai hết, ông tỏ ra rất hăng say về một hành động can thiệp bằng vũ lực  vào xứ này vì quyền lợi kinh tế của nước Pháp.  Ngay từ khi chiến tranh Crimée (1854-1856) đang còn lửa khói tràn lan, ông đã đề nghị với Napoléon III lập lại Công ty Đông Ấn và Pháp cần phải chiếm Cao Ly, Madagascar và Đà Nẵng.  Vì bận chiến tranh Crimée, Pháp hoàng chỉ ghi nhận đề nghị chứ chưa có một quyết định tích cực nào.  Tháng 1 năm 1857, linh mục Huc lại gởi một đề nghị mới lên Napoléon III, trong đó có đoạn như sau:

“Ngày nay, các cơ hội đều thuận tiện để chiếm lấy một mảnh đất ở Việt Nam, nơi mà Pháp có một quyền hạn không thể chối cải theo hiệp ước 1787 (?!)… Việc chiếm cứ Việt Nam là một điều dễ nhất thế giới và việc này sẽ đem lại những thành quả lớn lao.  Trong Biển Trung Quốc, nước Pháp có lực lượng quá đủ để thi hành công việc đó. . . Một dân tộc hiền lành, cần cù, rất thích hợp với việc truyền bá đức tin Thiên Chúa, đang rên siết dưới một chế độ chuyên chế ghê tởm.  Dân tộc này sẽ đón tiếp chúng ta như là những nhà giải phóng, những ân nhân;  chỉ cần một ít thời gian để biến họ hoàn toàn thành người Thiên Chúa giáo và trở nên tận trung với nước Pháp. (!)

“Đà Nẵng ở trong tay Pháp sẽ là một hải cảng không thể chiếm cứ được và sẽ là một cứ điểm quan trọng nhất để khống chế các công cuộc kinh doanh ở thượng Á châu (Hauts Asie)” [5]

Tương tự như Huc, Legrand de La Liraye cũng xuất thân là một linh mục.  Khoảng tháng 12 năm 1857, mặc dầu Napoléon III đã có quyết định dứt khoát đánh chiếm Việt Nam nhưng Liraye vẫn không ngần ngại bồi thêm một phát nữa để củng cố lập trường của Pháp hoàng cho được vững chắc.  Theo bản điều trần của Liraye gởi lên hoàng đế Pháp, việc đánh chiếm Việt Nam có các lợi điểm sau:

*  Về chính trị:  việc này sẽ giúp ngăn chận thế lực của Anh ở Viễn Đông, của Tây Ban Nha ở Phi Luật Tân, của Hòa Lan ở Nam Dương.  Pháp sẽ có căn cứ để tiếp tế, buôn bán và làm nơi trú ẩn cho tàu bè trong vùng khi cần thiết.

*  Về kinh tế:  Việt Nam là một thuộc địa màu mỡ, giàu có hơn cả Java, Bornéo; dân lại thông minh và siêng năng.

*  Về quân sự:  Rất dễ đánh chiếm vì chính quyền tàn bạo và thối nát;  dân chúng đang tưởng nhớ Nhà Lê, vua thì sa đọa, đắm mê tửu sắc (?), quan lại chia làm hai phe (?), tranh giành quyền lợi với nhau.  Hải quân thì đã bị tan nát gần hết sau cuộc nổ súng của Pháp năm 1847;  bộ binh thì thiếu khí giới, kỹ thuật chiến đấu kém, thành lũy hư hỏng, quân số ít v.v.

      Tóm lại, theo Liraye, tình thế “ Đã quá chín rục rồi nhưng chưa rụng xuống đấy thôi; lạy Chúa, đừng để nó rụng vào tay người Anh.”

Kế hoạch của Liraye là “Tiên lễ hậu binh”.  Ban đầu, cho một phái đoàn ngoại giao sang tặng quà cáp và thuyết phục để sĩ quan Pháp được hiện diện ở Phú Quốc, Cam Ranh, Đà Nẵng, Cửa Cấm để bảo đảm sự tự do thông thương, tự do truyền giáo và cư trú của giáo sĩ ngoại quốc.  Đồng thời cũng đòi chiếm hữu vĩnh viễn Đà Nẵng, Hội An và Cù lao Chàm làm nơi trú ẩn, tiếp liệu và kho tàng cho thuyền bè. Hai bên cũng sẽ đi đến một liên minh về tự vệ và tấn công.

Nếu vua Việt Nam không chấp nhận các điều kiện đó thì sẽ tiến tới cuộc bảo hộ.  Nếu lại ngoan cố không nghe thì bấy giờ sẽ đánh ngay, đánh mạnh và mau, cùng một lúc, tấn công cả ở Bắc kỳ, Huế và Đà Nẵng, lật đổ triều đình Nhà Nguyễn, lập một người giả làm con cháu Nhà Lê lên làm vua ở Hà Nội.  Sở dĩ Pháp làm mạnh được như thế là vì một khi Việt Nam từ chối những “điều kiện hợp lý” (sic) như vậy tức là “nó tự hiến mình thành thủ phạm trước mắt thế giới khi đoạn tuyệt một cách vô liêm sỉ với một nước đồng minh”(sic). Le Grand de La Liraye còn bày tỏ lòng nhiệt thành chinh phục Việt Nam của ông ta bằng cách tự nguyện tham gia đoàn quân viễn chinh với vai trò thông ngôn .[6]

      Người thứ ba trong nhóm này là giám mục Pellerin, nạn nhân của chính sách cấm đạo hà khắc của Nhà Nguyễn.  Sau khi theo dõi cuộc đàm phán bất thành giữa Montigny và Triều đình Huế, ông đã theo tàu đến Hongkong và về Pháp vào tháng 5-1857.  Tại đây, ông bắt đầu một cuộc vận động tích cực cả về phía chính quyền lẫn dư luận để đạt cho được một cuộc can thiệp bằng vũ lực ở Việt Nam.  Giám mục đã gởi lên Napoléon III một tập hồi ký về hoàn cảnh Thiên Chúa giáo ở Việt Nam, dĩ nhiên với rất nhiều nét bi thảm.  Trong khoảng từ tháng 6 đến tháng 8 năm 1857 ông đã tìm cách bệ kiến vua Pháp hai lần để trình bày thảm trạng mà ông đã trải qua cùng đưa ra lời thỉnh cầu khẩn thiết.  Cả hai lần đều được vua Pháp hứa hẹn vững chắc.  Hoàng hậu Eugénie de Montijo, một tín đồ ngoan đạo, trong vòng ảnh hưởng cuộc vận động của Pellerin, đã tuyên bố ở Biarritz một câu có tính cách quyết định : “Cần phải trả thù cho các thánh tử đạo của chúng ta”.

Về phía dư luận, bằng những bài thuyết giảng ở nhà thờ, kể lại những thảm trạng mà giáo sĩ và giáo dân đã và đang trải qua ở Việt Nam, cọng thêm với sự ủng hộ nhiệt tình của hai nhà báo là anh em  Louis và Eugène Veuillot, giám mục Pellerin đã thành công trong việc tạo nên một không khí xúc động trong quần chúng, muốn Pháp phải có ngay một hành động tích cực để giúp người bị hại sớm thoát khỏi tai ách.

*

      Đó là những thuận lợi từ trong nước; trên bình diện quốc tế, có nhiều việc xảy ra, đem lại thời cơ tốt đẹp cho Pháp dễ dàng hành động:

- Tại Ấn Độ, Anh đang hết sức nhọc nhằn lúng túng vì phải đối phó với cuộc nổi loạn của lính Cipayes, mà mức độ đe dọa lung lay thuộc địa đã lên đến cực điểm vào tháng 6 năm 1857.  Trong tình thế đó, Anh còn lòng dạ nào để  cản trở Pháp ra tay ở Việt Nam?

- Do việc đánh Quảng Châu (Trung Quốc) vào tháng 12 năm 1857, hạm đội Pháp ở Viễn Đông  đã tăng cường thêm 8 tàu chiến.  Lực lượng này đủ để đánh chiếm Viêt Nam mà khỏi cần phải điều động rộn ràng khiến Anh chú ý;

- Vua Tự Đức lại gây thêm những lỗi lầm tai hại:  chém đầu giám mục Diaz người Tây Ban Nha (20-7-1857), đang giữ chức Đại lý Giáo Hoàng tại Bắc Kỳ, cùng một số giáo sĩ khác.

*

 Pháp hoàng Napoléon III

Thực ra, sự thuận lợi từ trong hay ngoài nước cũng chỉ là những giọt nước thêm vào, làm tràn ly nước vốn đã đầy.  Napoléon III đã nuôi ý định giải quyết vấn đề Việt Nam một cách dứt khóat.  Vì vậy, đề nghị của linh mục Huc (I-1857) đã được Pháp hoàng chuyển cho Bộ trưởng Ngoại giao Walewski cứu xét.  Ông này ra lệnh cho Cintrat, Giám đốc Văn khố (Bộ Ngoại giao) làm một tờ trình về vấn đề Việt Nam.  Sau tờ trình này, Ủy Ban Cứu Xét Vấn Đề Việt Nam (Commission de la Cochinchine) được thành lập, do Nam tước Brenier làm chủ tịch.  Hội viên là hải quân đại tá Jaurès, Bá tước Fleury và Giám đốc Cintrat.  Ủy Ban đã họp tất cả bảy phiên, từ 28-4 đến 18-5-1857.  Trong phiên họp cuối cùng, Ủy Ban đã đi đến những kết luận quan trọng sau đây:

“Vấn đề quyền lợi tôn giáo, chính trị và thương mãi.

Từ 50 năm nay, các giáo sĩ ta và giáo dân có đến 60,000 người đã bị ngược đãi và bị giết chết.  Có thể nào chúng ta điềm nhiên tọa thị trước những việc đang xảy ra ở Việt Nam, trong khi tiếp theo người Anh, chúng ta đã vũ trang hỗ trợ cho những lý do tôn giáo và văn minh ở Trung Quốc.  Quyền lợi chính trị là cơ năng sức mạnh của mọi sự, thúc đẩy các quốc gia Tây phương hướng về Viễn Đông.  Có lẽ nào chúng ta chả có gì ở đấy cả, trong khi các nước Anh, Hòa Lan, Tây Ban Nha, và ngay cả Nga, cũng đã tạo lập ở đấy nhiều cơ sở.  Lợi lộc về thương mãi thì thật là hiển nhiên, người ta đã tìm thấy ở Việt Nam có bông vải, lụa, đường, gạo;  còn gỗ để xây cất thì rất thừa thãi, chưa kể cà phê trồng làm hàng rào vườn tược (??)

“Vấn đề liên quan giữa ta và Anh.

Anh chẳng có quyền hạn nào trên đất Việt Nam, chúng ta thì đã có ở đấy cả một truyền thống.  Người Anh đã xếp đặt ở Trung Quốc, còn chúng ta sẽ xếp đặt công việc của chúng ta ở Việt Nam.  Chúng ta có thể hành động độc lập.  Quyền lợi tôn giáo là đồng nhất tuyệt đối với quyền lợi nước Pháp.  Chỉ có chúng ta mới đã chứng tỏ vũ lực ở đấy [7].  Để thành công không khó khăn, cuộc chinh phục phải được giữ bí mật và nhất là phải thi hành trong thời gian gần nhất có thể được.  Cuộc chinh phục này sẽ căn cứ vào những thiệt hại mới đây của chúng ta và việc cần phải chấm dứt sự ngược đãi tôn giáo.” [8]

Nam tước Brenier,

Chủ tịch Uỷ ban Cứu xét vấn đề Việt Nam

Biên bản này được trình lên Bộ Ngoại giao để đệ lên Pháp hoàng.  Napoléon III quyết định phát động cuộc viễn chinh.  Tuân theo ý chỉ của hoàng đế, ngày 25-11-1857, Thượng thư Ngoại giao Walewski chuyển cho Thượng Thư Hải quân – Đô đốc Hamelin – một huấn lệnh về cuộc chinh phục Việt Nam:

“. . .  Chúng ta tiên liệu một cuộc thất bại chắc chắn nếu bảo Thiếu tướng Rigault de Genouilly  tái khai thông con đường thương thuyết.  Vừa đến nơi, viên thiếu tướng phải chiếm ngay vịnh và lãnh thổ Đà Nẵng.  Làm chủ vị trí này rồi. . . thì đồng thời xét xem hoặc phải mở rộng nỗ lực để thực hiện cơ sở bảo hộ trên nước Việt Nam, hoặc phải tự giới hạn trong việc kết thúc bằng một hiệp ước về thương mãi, hữu nghị và hàng hải, vừa qui định những sửa đổi thuận lợi đối với việc ngược đãi các giáo sĩ của chúng ta, trong đó, sự bảo đảm trong tương lai phải là đối tượng của một qui định minh bạch và chính xác.  Hoàng đế đã hoàn toàn đồng ý và giao việc lựa chọn một trong hai giải pháp trên đây cho sự sáng suốt của thiếu tướng Rigault de Genouilly, để cân nhắc và thi hành cho xứng đáng với phạm vi sứ mạng và phương cách hành động.”

“. . . Dù là giả thuyết này hay giả thuyết khác, tưởng cũng nên bảo toàn việc chiếm đóng Đà Nẵng như là một bảo đảm ràng buộc chính quyền Việt Nam thi hành đúng đắn cam kết. . . ” [9]

Chưa bao giờ người ta thấy một huấn lệnh quân sự lại bao hàm một tính chất chính trị mềm dẻo đến thế.  Có lẽ vì tính cách đặc biệt đó nên sau khi tiếp nhận huấn lệnh này, Thượng thư Hamelin đã không làm gì khác hơn là lặp lại gần như nguyên văn trong chỉ thị của ông đề ngày 25-11-1857 gởi cho Genouilly.

*

Ai cũng biết rằng cuộc xâm lăng Việt Nam do Pháp chủ trương, nhưng tại sao ngay trong bước đầu lại có sự tham gia của Tây Ban Nha?  Pháp đã lôi kéo Tây Ban Nha vào vòng chiến như thế nào?

Ngày 1-1-1857, Thượng thư Ngoại giao Pháp chỉ thị đại sứ Turgot tại Madrid thăm dò xem Tây Ban Nha có sẵn lòng hợp lực với Pháp để ngăn ngừa cái thảm kịch Diaz (giám mục người Tây Ban Nha bị xử tử) tái diễn không?  Madrid chấp thuận ngay, vì việc dấn thân này không gây phiền phức gì lắm cho họ, bởi Tây đã có sẵn lực lượng ở Phi Luật Tân, điều động rất dễ dàng và ít tốn kém.

Như đã trình bày ở trước, Pháp chinh phục Việt Nam là vì tham vọng đế quốc thực dân, còn tôn giáo là thứ yếu, dù nó được trình làng như là lý do chính đáng.  Vậy Pháp không e ngại rằng một cuộc rủ rê như vậy có thể biến Tây Ban Nha thành một đối thủ lợi hại của Pháp về sau trong vấn đề quyền lợi ở Đông Dương chăng?  Thực ra, trong việc này Pháp đã tiên liệu và đã nắm đủ dữ kiện để biết chắc rằng Tây Ban Nha không có tham vọng đất đai trong cuộc viễn chinh này;  họ nhập cuộc chỉ thuần lý do tôn giáo.  Điều này được chứng tỏ về sau, khi Tây rút khỏi cuộc xâm lăng một cách lặng lẽ, và qua các hòa ước, họ đã không có một đòi hỏi nào về đất đai.

*

Bấy giờ, Rigault de Genouilly đang làm Tư lệnh lực lượng Pháp ở Biển Trung Quốc và lực lượng này đang tham chiến bên cạnh Anh tại Quảng Đông, đánh lại Trung Quốc.  Huấn lệnh ngày 25-11-1857 đến tay Genouilly vào tháng 1-1858, sau khi Pháp chiếm được Quảng Châu.  Vì trận chiến đang còn tiếp diễn nên chỉ thị về Việt Nam được tạm gác qua một bên cho đến sau khi hòa ước Thiên Tân được ký kết giữa hai nước Pháp Hoa mới được đem ra thi hành.

CUỘC TẤN CÔNG ĐÀ NẴNG CỦA LIÊN QUÂN PHÁP - TÂY, 1858-1860

Cuộc tấn công của liên quân Pháp-Tây Ban Nha tại Đà Nẵng từ 1858 đến 1860 bao gồm bốn giai đoạn.  Mỗi giai đoạn đánh dấu một biến chuyển quân sự khác nhau.

1) GIAI ĐOẠN TẤN CÔNG MỞ MÀN (1-9-1858 - 2-2-1859)

Trận đánh mở đầu (1-9-1858)

Phó Đô đốc Rigault de Genouilly,

Tư lệnh cuộc viễn chinh.

Khởi hành từ cảng Yulikan ở cực nam đảo Hải Nam – cách Đà Nẵng chừng 180 dặm theo đường chim bay – vào lúc tinh mơ ngày 30-8-1858, đoàn tàu trận của liên quân Pháp-Tây Ban Nha dưới quyền chỉ huy của Rigault de Genouilly, bấy giờ là Phó Đô đốc (Vice-Admiral), đã đến vịnh Đà Nẵng vào chiều hôm đó.

Lực lượng viễn chinh gồm 14 tàu chiến, trong đó có chiếc El Cano của Tây Ban Nha chạy bằng hơi nước. Về phía Pháp có những tàu buồm lớn, như Némésis, Fusée. Dordogne, Plégeton, Mitraille, Alarme, Dragonne, Avalanche, Prigent. . . Quân số tổng cọng 2,000 người, trong đó phần Tây Ban Nha, gồm cả lính và sĩ quan có 450 người, đến từ Philippines.  Trên soái thuyền Némésis, bên cạnh Genouilly có giám mục Pellerin đóng vai trò cố vấn chính trị và quân sự.  Ông đã từ Pháp đến Hongkong vào tháng 8-1858 để nhập vào đoàn quân viễn chinh.

Sáng ngày 1-9-1858, Genouilly gởi một tối hậu thư cho viên Tấn thủ Đà Nẵng, bảo phải nộp tất cả thành trì và pháo đài phòng vệ cho Pháp, hạn trong hai giờ phải trả lời.  Dĩ nhiên, không thể nào có phúc đáp từ phía Việt Nam, vì viên chức địa phương không  đủ thẩm quyền để trả lời, còn Huế thì hai giờ ngắn ngủi, không thể nào liên lạc được.  Kỳ hạn hết, Genouilly ra lệnh khai hỏa.  Lập tức súng đại bác trên các tàu Pháp-Tây khạc đạn xối xả vào các vị trí quân sự của Việt Nam  quanh vịnh Đà Nẵng, đặc biệt là hai thành An Hải và Điện Hải .[10] 

Sau nửa giờ pháo cường tập, vô hiệu hóa phần lớn sức kháng cự của các cơ sở phòng ngự, Genouilly ra lệnh đổ bộ.  Đại tá Reynaud, tham mưu trưởng trong bộ chỉ huy viễn chinh, được lệnh dẫn các đại đội đổ bộ thuộc các tàu Némésis, Phlégeton, Primauguet, cùng một phân đội công binh chiến đấu lên bờ.  Genouilly đi theo cánh quân này.  Rời xuồng, quân Pháp kéo lên bờ phía hữu ngạn, chỉnh bị hàng ngũ theo đội hình tác chiến, và tiến đến các mục tiêu, vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu “Hoàng đế vạn tuế ” (Vive   l'Empereur!).  Nhờ sự yểm trợ hữu hiệu bằng đại bác của các tàu Mitraille, Alarme và El Cano, các mục tiêu đã bị thanh toán nhanh chóng, mặc dầu sức kháng cự của quân Việt không phải là quá tệ.  Thành An Hải cùng các pháo đài Phòng Hải, Trấn Dương, các Đồn Nhất, Nhì, Ba, Tư đều lần lượt lọt vào tay quân Pháp.  Nói một cách khác, nội trong chiều ngày 1-9 quân Pháp đã làm chủ toàn vùng Tiên Sa.  Khi ánh nắng chiều bớt thiêu đốt gay gắt, Genouilly cho quân trên các tàu tiếp tục đổ bộ, chiếm đóng các điểm then chốt.  Thành An Hải do hai đại đội bộ binh Pháp và một nửa đại đội Tây Ban Nha trú đóng.  Cạnh thành này, tại một nơi bằng phẳng dưới chân núi Sơn Trà, công binh được lệnh thiết lập cơ sở cho bộ chỉ huy và đây cũng là nơi đồn trú chính của đoàn quân viễn chinh.

     Trận đánh ngày 2-9-1858 hay trận đánh thành Điện Hải

Đêm mồng 1 rạng ngày 2-9, đại tá Reynaud mở cuộc thăm dò vùng đất phía tây nam -- tức là vùng tả ngạn, từ thành Điện Hải ngược lên phía thượng lưu sông Hàn – để chuẩn bị cho cuộc tấn công ngày hôm sau.

Sáng ngày 2-9, tàu hơi nước El Cano và 5 tàu khác được lệnh tập trung hỏa lực vào thành Điện Hải, căn cứ chủ yếu của Đà Nẵng. Sau nửa giờ chịu đựng và gắng gượng bắn trả, thành bắt đầu nao núng. Thiếu tá Jauréguiberry được lệnh dẫn quân đổ bộ hãm thành và các đồn phụ thuộc.  Chẳng mấy chốc toàn bộ hệ thống phòng thủ tả ngạn cũng chịu chung số phận của hữu ngạn ngày hôm trước.  Sau khi cho quân phá hũy kho tàng, vũ khí, Jauréguiberry cùng đoàn quân đổ bộ xuống tàu rút về căn cứ Tiên Sa.  Họ không dám chiếm đóng vì e dè một cuộc phản công mà họ chưa ước lượng được sức mạnh phải đương đầu.  Sau trận Điện Hải, viên Tư lệnh Pháp điều tàu El Cano và Dragone rời vịnh Đà Nẵng ra phòng thủ vùng biển Mỹ Khê, đề phòng một cuộc đánh thốc vào mạn sườn phía đông của căn cứ Pháp.  Như vậy, mới chỉ trong hai ngày đầu của tháng 9-1858, liên quân Pháp-Tây Ban Nha coi như đã làm chủ vùng Đà Nẵng. 

Họ đã tịch thu 450 đại bác bằng đồng và gang, được xem là đẹp và tốt hơn loại đại bác của Trung Quốc mà họ đã tịch thu và phá hũy ở Quảng Đông.  Ngoài ra, họ còn cầm tù hơn 100 binh sĩ và 3 viên quan võ Việt Nam. 

Phản ứng của Triều đình Huế

Biến cố ở Đà Nẵng xảy ra chớp nhoáng, Triều đình Huế thảng thốt, gần như trở tay không kịp.  Được tin quân Pháp gây hấn, vua Tự Đức lập tức sai Đào Trí cấp tốc vào Đà Nẵng  hợp cùng Tổng đốc Nam-Ngãi là Trần Hoằng gọi ngay 200 lính đang nghỉ phép (lính hạ ban) về Đà Nẵng cứu ứng.  Viện quân đến nơi thì Đà Nẵng coi như đã bị khống chế.  Vua cách chức Tổng đốc Trần Hoằng, cho Đào Trí tạm thay (quyền nhiếp), rồi lại sai Hữu quân Đô thống Lê Đình Lý làm Thống chế, sai Tham tri Bộ Binh Phan Khắc Thận làm Tham tán Quân vụ (Tham mưu trưởng) đem 2,000 quân tinh nhuệ thuộc Vệ Cấm binh  vào Đà Nẵng tiếp ứng.  Thống chế Lý vượt Hải Vân,  vào đặt bản doanh ở làng Nghi An thuộc huyện Hòa Vang.  Bấy giờ, Đà Nẵng chia làm hai phòng tuyến rõ rệt (xem Phụ bản 15) :

*  Bên hữu ngạn, liên quân Pháp-Tây làm chủ bán đảo Tiên Sa và đặt căn cứ tại đấy.  Ngược hữu ngạn, cách Tiên Sa khá xa, quân Việt còn làm chủ hai đồn Hóa Khuê và Mỹ Thị .

*  Bên tả ngạn, thành Điện Hải không bị chiếm đóng nhưng thiệt hại lớn về quân lương và vũ khí.  Ngoài ra, các đồn Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián, Nại Hiên cũng bị ảnh hưởng.  Sau khi quân Pháp rút lui, quân Việt tái chiếm các cơ sở đó và củng cố trở lại.

Sau khi tạm thời làm chủ tình hình ở Đà Nẵng, Genouilly ra tuyên bố  Pháp đã chiếm hữu hải cảng này, đặt vịnh Đà Nẵng và sông Hàn trong tình trạng phong tỏa. Sự chiếm hữu không có gì chắc chắn, vì quân Việt sẽ phản công, nhưng mục đích của Genouilly là nói lên và nói trước để tránh tình trạng tranh chấp có thể xảy ra với một  đệ tam quốc gia nào đó sau này.

Sau khi lập được đầu cầu ở Tiên Sa, công binh được lệnh xây dựng các cơ sở cần thiết, như sở chỉ huy, bệnh viện, nhà kho, doanh trại, xây pháo đài, làm bến tàu, mở đường sá trong căn cứ v.v. dần dần biến mảnh đất hoang dã dưới chân núi Sơn Trà thành một thành phố nhỏ dã chiến của Pháp.  Để có thể đổ quân dễ dàng tại những nơi địa thế không cho phép tiến quân bằng đường bộ, mà đường thủy thì tàu lớn không vào được, Jauréguiberry cho thực hiện gấp bốn xà lan bằng gỗ mang theo từ Singapore. Ngày 13-9-1858, Genouilly lại nhận thêm viện binh từ Manila do tàu Durance chở đến, gồm 550 người, cả lính và sĩ quan, do đại tá Lanzarote chỉ huy. 

Ngày 6-10-1858, Jauréguiberry dẫn một đoàn tàu ngược sông Hàn, tấn công các cứ điểm phòng thủ của Việt Nam.  Quân Pháp đổ bộ, phá lũy đất, nhổ rào đồn Mỹ Thị và công hãm đồn này.  Thống chế Lê Đình Lý được tin, liền đem quân tiếp cứu, đánh nhau với quân Pháp ở làng Cẩm Lệ.  Có thể nói đây là lần đầu tiên một lực lượng chính qui đông đảo của Việt Nam  đối đầu trực diện với súng đạn tối tân và chiến thuật bộ binh của phương Tây.  Họ gặp một hỏa lực mạnh mẽ của loại súng trường nạp hậu với nhịp bắn nhanh (so với thời đó) và chính xác, bỏ xa kiểu súng điểu thương cò máy đá, bắn đã chậm, lại trang bị thiếu thốn.  Vì vậy, mặc dầu quân và tướng Việt Nam dũng cảm có thừa nhưng vẫn không đương đầu được.  Thống chế Lê Đình Lý bị trúng đạn, thương thế rất trầm trọng.  Cận vệ vội vã võng chủ tướng chạy về tỉnh Quảng Nam, quân sĩ thấy thế mất tinh thần, đoàn quân tan rã nhanh chóng. 

Trong khi Thống chế Lý lâm nguy ở Cẩm Lệ thì viên chỉ huy (chức gọi là Phòng triệt) đồn Hóa Khuê ở gần đó là Hồ Đắc Tú, vì quá khiếp nhược, đã đóng chặt cửa đồn, không đem quân cứu ứng.  Vị Thống chế anh dũng về dưỡng thương được vài hôm thì mất.  Dầu sao, sự hy sinh của ông và một số binh sĩ dưới quyền cũng không đến nổi vô ích, vì đồn Mỹ Thị đã đứng vững.  Quân Pháp không làm gì được, phải rút lui.

Tin dữ đưa về Kinh, vua Tự Đức vừa lo vừa giận.  Lập tức Tham tri Lưu Lãng được lệnh đem cờ biển [11] vào Đà Nẵng cách chức Phòng triệt đồn Hóa Khuê là Hồ Đắc Tú, xiềng tay chân, tống giam để điều tra.  Mặt khác, Thống chế Tống Phước Minh được lệnh vào thay Thống chế Lý, làm tư lệnh mặt trận.

            Nhưng rồi tình hình ngày một găng, vua Tự Đức không tin rằng Thống chế Minh có đủ mưu lược  để đương đầu với quân Pháp, bèn cho ông ta xuống làm Đề đốc, cử Nguyễn Tri Phương làm Tổng thống Quân vụ Quảng Nam.  Tổng đốc Định Tường và Biên Hòa là Phạm Thế Hiển được gọi gấp về Kinh để vào Đà Nẵng nhận chức Tham tán Quân vụ, phụ tá cho Nguyễn Tri Phương.  Biến cố tại Đà Nẵng với những tin xấu liên tiếp đưa về Kinh khiến vua Tự Đức rất đổi lo âu.  Vua thường đích thân hiểu dụ các tướng hữu trách về cách đóng đồn, cách điều quân, cách tấn công sao cho có hiệu quả, đồng thời cũng đưa ra những quyết định thưởng phạt nhanh chóng để khích lệ các tướng sĩ hăng say chiến đấu.

Tháng 11 năm 1858, quân Pháp lại cho tàu ngược sông Hàn, vào sông Nại Hiên [12] mở cuộc tấn công lớn.  Đào Trí và Nguyễn Duy cho quân sĩ mai phục ở bờ sông rồi bất thần đổ ra đánh.  Nhờ vậy, đã gây được thiệt hại cho quân Pháp khiến chúng phải rút lui.

            Ngày 21 và 22 tháng 12 năm đó, quân Pháp lại ngược sông Hàn theo chiến thuật cũ để đánh các đồn Nại Hiên và Hóa Khuê.  Dưới sự chỉ huy của hai Hiệp quản can trường là Nguyễn Triều và Nguyễn An, quân Việt đã chống cự hết sức anh dũng.  Chẳng may cả hai tướng đều bị trúng đạn, chết ngay tại trận, trước khi Đề đốc Minh kịp đem quân tới cứu ứng. Tuy nhiên, Đề đốc Minh đã ráng sức đẩy lui được quân Pháp khiến bọn này phải rút lui, bảo toàn được cả hai đồn. Sự hy sinh anh dũng của Nguyễn Triều và Nguyễn An đã gây xúc động lớn cho vua Tự Đức.  Vua than:

“ Quân đã cô, cứu viện lại không có; một quan tướng đã khó tìm, huống chi chết đến hai; bọn tổng thống (Nguyễn Tri Phương) không đau lòng sao ?”

            Thế là từ quan tư lệnh họ Nguyễn cho đến các tướng dưới quyền đều bị giáng cấp. Riêng hai Hiệp quản được truy tặng phẩm hàm trọng thể.  Rút kinh nghiệm từ trận Hóa Khuê và Nại Hiên (vấn đề thông tin liên lạc và cứu ứng chậm) Nguyễn Tri Phương cho đặt thêm các vọng lâu để quan sát động tĩnh của quân Pháp cũng như đặt thêm các toán tiền thám để báo động kịp thời hầu các đồn có thể tương trợ được nhau. 

            Bấy giờ, phòng tuyến hai bên tại Đà Nẵng có thể chia ra như sau:

* Phía quân Việt, tại tả ngạn có một loạt các đồn Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián, Nại Hiên, Nghi Xuân (mới đắp) và thành Điện Hải.  Bên hữu ngạn, gần Ngũ Hành Sơn (Núi Non Nước) có hai đồn Hóa Khuê và Mỹ Thị.  Tất cả hệ thống này nhằm mục đích ngăn chận quân Pháp tiến sâu vào nội địa chứ chưa  có tác dụng phản công.

* Phía quân Pháp, họ làm chủ bán đảo Tiên Sa, vịnh Đà Nẵng và sông Hàn.

            Sau các trận đánh nói trên, quân Pháp còn tiến đánh các đồn Hóa Khuê, Nại Hiên, Thạc Gián mấy lần nữa nhưng các tướng Tống Phước Minh, Nguyễn Duy, Phan Khắc Thận đã chỉ huy quân sĩ đẩy lui được.  Cầm cự được như vậy là một khích lệ lớn lao đối với toàn thể tướng sĩ .  Vua Tự Đức được tin cũng cảm thấy có phần lạc quan về tình hình hơn một đôi chút.  Tuy thế, những người có trách nhiệm tại mặt trận vẫn cứ không được yên tâm.

            Khoảng tháng 1 năm 1859, sau khi điều nghiên mặt trận, Nguyễn Tri Phương và Phạm Thế Hiển đã cho lập thêm một đồn mới ở Liên Trì.  Quân Pháp lại tấn công Thạc Gián và Nại Hiên nhưng bị phục binh Việt Nam đẩy lui.  Đây không phải chiến thắng lớn nhưng ít ra cũng là dấu hiệu chứng tỏ khí thế và đởm lược của Nam quân không phải là quá yếu kém. Vua Tự Đức được tin vui, đã  ban cho Tổng thống Phương một thanh ngự kiếm và sâm quế để ủy lạo và khích lệ.  Sau vụ đắp đồn Liên Trì, Nguyễn Tri Phương lại cho đắp một lũy đất chạy từ thành Điện Hải bao quanh Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián.  Bên ngoài lũy là hào sâu đào theo kiểu chữ “Phẩm” (品), dưới đáy cắm đầy chông tre, trên đậy bằng vĩ tre phủ đất và trồng cỏ ngụy trang.  Sau lũy luôn luôn có quân mai phục, sẵn sàng nổ súng chống trả.

            Hệ thống phòng thủ có vẻ thủ công này thực ra đã góp phần hữu hiệu trong việc ngăn chận bước tiến của liên quân Pháp-Tây và gây cho họ những tổn thất bất ngờ. Sau khi chiến lũy hoàn thành, quân Pháp lại ba mặt kéo đến tấn công.  Họ không biết gì về hệ thống phòng thủ mới.  Thế nên khi xung phong hãm đồn, lớp sa xuống hào, bị chông tre gây thương tích, lớp bị quân phục kích trong lũy bắn ra gây tổn thương, đành hậm hực kéo nhau xuống thuyền, rút về căn cứ.  Để khích lệ tướng sĩ, vua Tự Đức ra lệnh xuất 100 quan tiền tưởng thưởng quan quân và ra lệnh cho tỉnh Quảng Nam đem trâu rượu ra chiến tuyến khao quân. 

Những khó khăn của liên quân Pháp-Tây Ban Nha

            Nếu Đà Nẵng là mối bận tâm của Triều đình Huế thì cuộc tiến chiếm vùng đất này cũng là khó khăn không nhỏ đối với đoàn quân viễn chinh, vượt ra ngoài tất cả mọi dự liệu lạc quan ban đầu của Paris cũng như của các thừa sai chủ chiến như Huc, Pellerin.

            Thật vậy, ngay từ cuộc hành quân đầu tiên vào ngày 1-9-1858, Genouilly đã ghi nhận một tình trạng thời tiết tồi tệ với cái nóng thiêu đốt của miền nhiệt đới, làm cho quân sĩ dễ khát nước và chóng mệt mõi.  Trong trận đánh mở màn tại bán đảo Tiên Sa, quân Việt đã không làm thiệt hại quân viễn chinh cho bằng thiên nhiên.  Sau một ngày chiến đấu dưới ánh nắng gay gắt, một số quân đã bị say nắng, trở thành bất khiển dụng vào ngày hôm sau.  Thật ra, năm 1858, tức năm Mậu Ngọ, là một năm thời tiết bất thường của Quảng Nam.  Mùa hè đã kéo dài hơn thường lệ đến biến thành đại hạn;  tiếp đến là một mùa mưa triền miên với những ngày tầm tã như “thác đổ lưng trời”.  Nóng và  ẩm đã làm cho các mầm bệnh truyền nhiễm như thổ tả, kiết lỵ, thương hàn dễ dàng phát triển trong hàng ngũ viễn chinh không quen khí hậu nhiệt đới.  Các bệnh này đã gây thiệt hại cho Pháp-Tây gấp mấy lần gươm súng của quân Việt.

            Mặt khác, những điều hứa hẹn do cố vấn chính trị và quân sự Pellerin đưa ra đã được thực tế chứng minh ngược lại:  dân chúng, nhất là giáo dân, đã không hưởng ứng cuộc xâm lăng của Pháp như ông ta đã ước tính; không có đám dân chúng nào nhân cơ hội ngoại xâm để nổi loạn chống triều đình; không có dân bất mãn cung cấp tin tức cho quân viễn chinh. 

Pellerin, cố vấn chính trị và quân sự

của Genouilly.

Pellerin chủ trương rằng sau khi đánh chiếm Đà Nẵng, quân Pháp sẽ tấn công thẳng vào Huế là có thể hóa giải ngay mọi kháng cự, mọi bế tắc.  Lý thuyết này nghe có vẻ hữu lý, vì Huế là đầu não của cả nước, nhưng tin tức về Huế quá mù mờ, dù bộ phận tình báo của Genouilly đã khai thác tin tức nơi cả trăm tù binh bị bắt ở Đà Nẵng.  Viên tư lệnh Pháp lâm vào tình trạng lưỡng nan: muốn tiến quân ra Huế cũng khó lòng, vì đường sá xa xôi, thời tiết khắc nghiệt, dễ gì vượt qua cả một hệ thống đồn lũy liên tiếp từ Đà Nẵng đến Hải Vân.  Còn tiến bằng đường thủy thì thuận lợi hơn nhưng lực lượng không thể tiếp cận kinh thành được vì tàu chiến của Pháp thuộc loại đáy sâu, không vào được lòng sông cạn dẫn đến kinh đô; vả chăng, cũng không có người hướng đạo.  Giám mục Pellerin hứa với Genouilly sẽ  có một hướng đạo lành nghề, vốn là con chiên của giám mục Retord ở Bắc kỳ, giúp việc dẫn đường cho quân viễn chinh.  Genouilly phái tàu Primaguet ra Bắc, tiếp xúc với giám mục Retord để tiếp nhận người hướng đạo, nhưng không có kết quả vì ông này đã mất trên bước đường lẫn trốn lệnh cấm đạo.  Tình trạng tiến thóai lưỡng nan này cộng thêm với những khó khăn khác của liên quân khi phải đương đầu với khí hậu khắc nghiệt, tình trạng dịch bệnh và sự đề kháng dũng cảm của quân Việt đã làm cho viên tư lệnh Pháp xuống tinh thần và ngày càng đổ quạu với ông cố vấn vì ông này cứ muốn xen vào việc chuyên môn của người khác.  Cho đến một ngày kia, khi thấy không thể hợp tác với nhau được nữa, Pellerin đành giả từ Genouilly, về lại Hongkong vào tháng 12 năm 1858.

            Trong phúc trình đề ngày 4-1-1859 viết tại bản doanh Đà Nẵng, gởi cho Thượng thư Bộ Hải quân ở Paris, tướng Genouilly đã nói lên tất cả nỗi thất vọng ê chề của ông ta trong cuộc xâm lăng này:

“. . . Quả thật tôi cần và hết sức đau đớn xác nhận với Ngài về tình trạng đáng phàn nàn về sức khỏe tổng quát.  Thiếu tá Lévêque, đại úy hải quân Virot và phó kỹ sư Delautel đi Macao để dưỡng bệnh và chắc chắn phải đưa về Pháp.  Tôi không biết phải đối  phó thế nào với các lỗ hổng đó.  Mỗi ngày lại có nhiều người chết và thời tiết xấu, mà các nhà truyền giáo bảo phải chấm dứt ngày 1 tháng 12, vẫn tiếp tục không thể tưởng tượng nổi.  Chỉ nội với sự kiện đó, Ngài cũng có thể phê phán về giá trị các tin tức của họ và lòng tin tưởng của tôi có thể có  đối với họ. . . Dù thế nào đi nữa, thưa Ngài Thượng thư, chúng ta cũng đang đi xuống dốc đến chỗ kiệt quệ, cho đến lúc phải bất động tại Đà Nẵng. Mọi phương tiện để cải thiện tình trạng bộ binh và hải quân đều hết sạch và vô hiệu.  Các y sĩ trứớc tình trạng bệnh tật đã kết luận là người Âu đừng làm việc gì trong khí hậu này, nhưng làm sao được, khi ở đây phải làm những gì cần thiết cho việc phòng vệ, xây cất bệnh viện, lều trại v.v.  Đó là một cái vòng lẩn quẩn làm chúng ta điên đầu.” [13]

            Qua đến trung tuần tháng 1-1859 thì tình trạng bệnh tật gia tăng khủng khiếp.  Bệnh binh, chứ không phải thương binh, tràn ngập bệnh viện, do sự hoành hành của dịch kiết lỵ.  Trong số 880 bộ binh, chỉ còn lại chừng 500 là cầm súng được.  Do đó, quân Pháp chỉ còn lo phòng thủ chứ không thể nào mở được những cuộc tấn công như họ muốn.  Genouilly lại gởi tiếp hai báo cáo nữa (15-1 và 29-1-1859), giọng điệu không có chút nhuệ khí nào:

“Bệnh kiết lỵ lan tràn, làm suy yếu tất cả những ai nó không giết được.

“Chính phủ đã bị lừa dối về bản chất cuộc viễn chinh ở Việt Nam. . . Người ta đã báo cáo cho chính phủ những tài nguyên không có, những khuynh hướng của dân chúng hoàn toàn trái ngược với thực tế, người ta báo cáo rằng uy quyền của giới quan lại đã suy yếu thì quyền uy ấy vẫn còn mạnh mẽ lắm, rằng quân đội vắng bóng thì quân chính qui lại rất đông đảo và dân quân gồm những trai tráng mạnh khỏe trong dân chúng.  Người ta đã tán dương khí hậu tốt lành. . . Chỉ cần nhìn khuôn mặt xanh xao hốc hác của các thừa sai đến từ các nơi khác nhau trong xứ cũng đủ biết chắc rằng Đà Nẵng không tốt hơn Hongkong và Hongkong đáng được kể là một nơi độc địa.  Đọc lại bản phúc trình của Uỷ ban Hỗn hợp họp ở Bộ Ngoại Giao, người ta tin rằng vấn đề đã được xoay quanh những thảo luận sai lầm, rằng người ta đã cho vào bóng tối những khó khăn của thực tế.” [14]

            Những báo cáo của Genouilly gởi về Paris phản ảnh sự thật bi đát một cách đầy hậu ý.  Ông muốn cung cấp những thông tin trung thực để gián tiếp thuyết phục thượng cấp chấp thuận kế hoạch mới của ông.  Số là sau khi cân nhắc, viên tư lệnh Pháp thấy rằng chưa phải lúc để tấn công Huế, vậy nên phải chuyển hướng mục tiêu để giải quyết tình trạng bế tắc ở Đà Nẵng.  Trong phúc trình ngày 3-2-1858 gởi Thượng thư Bộ Hải Quân, Genouilly cho biết ông đã có quyết định dứt khóat: trong khi chờ đợi một thời tiết thuận lợi hơn vào tháng 3 hay đầu tháng 4, đồng thời có thì giờ tập trung đầy đủ lực lượng, tiếp liệu và phương tiện để mở cuộc tấn công Huế, thì đoàn quân viễn chinh sẽ đánh Sàigòn, vì “một cuộc tấn công vào Sàigòn sẽ có một hiệu quả hữu ích trước tiên đối với chính quyền An-Nam.” [15] Ngoài ra, theo quan điểm của Genouilly, cuộc tiến chiếm mục tiêu mới này bảo đảm một thành công chắc chắn về mặt quân sự do những thuận lợi về thiên thời (cuộc tiến quân thuận mùa gió) và địa lợi (sông sâu và rộng, nằm sát thành, tiện cho hạm đội tiếp cận và hoạt động), đó là chưa kể Sàigòn có một hậu thuẩn kinh tế vững vàng, một tương lai trù phú.  Chiếm Sàigòn, sẽ tạo được ảnh hưởng ở Cao-Miên (Cambodia) và Xiêm (Thailand).

            Do đó, ngày 2-2-1859, Rigault de Genouilly rời Đà Nẵng, tiến về Nam, mang theo một lực lượng 2176 lính và sĩ quan, gồm cả Pháp và Tây Ban Nha, cùng 9 tàu chiến của Pháp, một tàu chiến của Tây Ban Nha và 4 thương thuyền chở quân dụng.  Hải quân đại tá Faucon [16] được lệnh ở lại cùng mấy trăm quân cố thủ căn cứ, chờ ngày trở lại trong thuận lợi của quân chủ lực.

2) GIAI ĐOẠN CẦM CỰ CỦA ĐẠI TÁ FAUCON ( TỪ 2-2 ĐẾN 15-4-1859)

            Lợi dụng thời gian đại bộ phận quân Pháp vắng mặt, Nguyễn Tri Phương và Phạm Thế Hiển ra sức củng cố lại phòng tuyến, nhất là thành Điện Hải, căn cứ chủ lực  đã bị hư hại khá nhiều, đồng thời cũng mở ra những cuộc đột kích, chỉ có hiệu quả quấy rối hơn là gây thiệt hại lớn.

            Về phía Faucon, tuy quân số ít ỏi nhưng ông ta đâu  phải ngồi yên chịu trận.  Chỉ 4 ngày sau khi Genouilly kéo quân vào Sàigòn (6-2-59), Faucon đem quân đánh đồn Hải châu[17] nhưng bị Thị vệ Hồ Oai cùng các tướng Tôn Thất Thi, Nguyễn Nghĩa chỉ huy quân sĩ đẩy lui, sau khi bắn chìm được ba giang thuyền của Pháp.  Hôm sau (7-2), Faucon lại kéo quân phục hận.  Đồn Hải Châu lần này bị tấn công ba mặt cùng một lúc với mức độ dữ dội hơn hôm qua.  Hai Hiệp quản Nguyễn Tình Lương và Lê Văn Đa bị trúng đạn, chết tại trận, quân sĩ mất tinh thần, hàng ngũ rối loạn, Đề đốc Tống Phước Minh liệu thế giữ không nổi, rút quân về giữ đồn Phước Ninh.  Nhờ Nguyễn Duy đem quân tăng viện kịp thời nên đã đẩy lui được quân Pháp  và thu hồi lại đồn Hải Châu.  Trong trận này, non 1,000 chiến sĩ hy sinh mới giữ vững được phòng tuyến.  Xem đó, có thể thấy được lực lượng của Faucon  tuy quân số ít nhưng nhờ hỏa lực mạnh nên đã dễ dàng áp đảo và gây thương vong lớn cho phía Việt Nam.

            Đến tháng 3-1859, Faucon lại mở cuộc tấn công khác vào Hải Châu và Thạc Gián.  Đào Trí và Tôn Thất Hàn ra sức đốc chiến nên Hải Châu không hề hấn gì. Còn đồn Thạc Gián cũng nhờ sự chỉ huy can trường của Phó Vệ úy Phan Gia Vịnh nên vẫn đứng vững.  Thấy không làm gì được quân Việt, Faucon đành rút lui giữ thế thủ, chờ ngày trở lại của Genouilly.

3) GIAI ĐOẠN GENOUILLY ĐEM QUÂN TRỞ LẠI ĐÀ NẴNG ( 15-4 ĐẾN 1-11-1859).

Trận đánh ngày 8-5-1859

            Sau khi chiếm được thành Gia Định và đã sắp đặt mọi việc xong xuôi, thuận theo mùa gió đông-nam, Genouilly đem quân trở lại Đà Nẵng và đến nơi vào ngày 15-4-1859.

            Năm ngày sau, viên tư lệnh Pháp tung quân qua tả ngạn, đánh lấy thành Điện Hải, đặt hẳn ở đây một căn cứ hỏa lực gồm năm khẩu đại bác cùng quân lính đồn trú bảo vệ.  Nhưng đó mới chỉ là trận thăm dò sau mấy tháng vắng mặt,  nhằm  chuẩn bị cho một trận đánh khác, lớn hơn.  Ngày 8-5-1859, một cuộc tấn công qui mô được tung vào phòng tuyến của Nguyễn Tri Phương, một phòng tuyến dài hơn 3km, chạy từ Điện Hải đến Nại Hiên.  Liên quân Pháp-Tây chia làm ba cánh:

 - Cánh phải do đại tá Reybaud chỉ huy, gồm 750 quân, trong đó, toán quân Tây Ban Nha do thiếu tá Canovas điều khiển.  Nhiệm vụ của cánh này là đương đầu với lực lượng Việt Nam chận tàu Pháp ngược sông Hàn;

 - Cánh trái do đại tá Faucon chỉ huy, có 425 quân, gồm cả lính Pháp và Tây Ban Nha, giữ  nhiệm vụ đánh vào các đồn lũy phía tây nam;

 - Trung quân là lực lượng trừ bị, có nhiệm vụ tiếp ứng cho cả hai cánh phải và trái khi cần, do đại tá Tây Ban Nha Lanzarote chỉ huy .  Genouilly đi theo cánh quân này.

            Từ sáng sớm, súng đại bác trên các tàu chiến đậu trong vịnh hiệp cùng số đại bác của căn cứ hỏa lực Điện Hải đã pháo dữ dội xuống phòng tuyến Việt Nam.  Súng lớn của quân Việt cũng cố gắng bắn trả nhưng hiệu quả sát hại không được mấy.  Tiền pháo hậu xung, súng lớn mở đường cho 9 tàu chiến và 20 giang thuyền ngược sông Hàn đưa cả ba cánh quân đổ bộ, tấn công thẳng vào phòng tuyến quân Việt.

            Dưới cái nắng gay gắt của mùa hè, dù đang còn buổi sáng, quân đổ bộ chia làm hai cánh tấn công theo thế gọng kìm.  Cánh quân của Reybaud đánh từ hướng biển vào, nhắm vào các đồn Du Xuyên, Hải Châu, rồi tiến về Thạc Gián, Phước Ninh.  Còn cánh của Faucon  thì đánh Thạc Gián, Phước Ninh rồi tiến chếch về phía biển để bắt tay với quân của Reybaud.  Trung quân của Lanzarote gồm những tay súng thiện xạ, lúc thì tiến qua trái giúp Faucon, lúc qua phải giúp Reybaud.

Liên quân vừa tiến vừa bắn xối xả, vượt qua các hào cắm chông tre, áp sát các lũy đất.  Quân Việt cũng dựa vào lũy đất bắn trả nhưng hỏa lực kém quá nên đương cự rất khó khăn.  Hiệp quản Phan Hữu Điểm trúng đạn chết ngay tại trận.  Nguyễn Tri Phương liệu thế không thể nào chống giữ được, liền ra lệnh bỏ phòng tuyến thứ nhất, rút về cố thủ phòng tuyến thứ hai, gồm các đồn Liên Trì, Nghi Xuân và Nại Hiên, được che chở bằng một hệ thống hào lũy khá vững vàng.  Toàn thể được lệnh tử chiến, không cho quân Pháp tiến sâu vào nội địa cũng như tiến ra Huế.

            Đến hơn 10 giờ sáng thì trận đánh kết thúc.  Theo các tài liệu của Pháp thì liên quân bị 3 chết, 6 thương tích; còn phía Việt Nam có đến 700 quân chết tại trận trong tổng số 10,000 quân tham dự trận đánh.  Tổng kết, trong ngày hôm đó, liên quân Pháp Tây đã chiếm được 20 cứ điểm phòng ngự của Việt Nam, gồm các đồn Du Xuyên, Hải Châu, Phước Ninh, Thạc Gián, các pháo đài và công sự phụ thuộc khác, chưa kể 54 súng lớn bị tịch thu.

            Tin đại bại đưa về Kinh, vua Tự Đức không có kế sách nào khác là ra lệnh cho Nguyễn Tri Phương khích lệ tướng sĩ, liệu thế ăn được thì đánh một trận báo thù, còn như không thắng được thì cố giữ vững, đừng để lòng quân rối loạn.

Những khó khăn của liên quân Pháp - Tây và cuộc hòa hoãn tạm thời

            Về phía quân viễn chinh, chiến thắng ngày 8-5-1859 quả có đem lại lợi ích quân sự cho họ, đó là sự chủ động chiến trường, nới rộng vòng đai an ninh qua phía tả ngạn, nhưng tiếp theo đó thời tiết mùa hè nóng bức ở Đà Nẵng đã giáng xuống trên đầu liên quân một đại họa còn hơn cả súng đạn. Trong hai tháng 6 và 7 năm 1859, một trận dịch tả đã bộc phát dữ dội trong căn cứ làm số quân Pháp và Tây Ban Nha chết và bệnh tăng lên vùn vụt.  Hai đại úy, Loubière và Gascon Cadubon đã bị hại dưới bàn tay thần ôn dịch.  Trong vòng một tháng (15-6 đến 18-7), tiểu đoàn 3 bị chết 136 người.  Từ khi đặt chân lên Đà Nẵng, chưa có trận đánh nào gây tổn thất cho quân viễn chinh lớn lao đến như thế.

            Trước tình trạng bi đát như vậy, dựa theo tinh thần mềm dẽo của huấn lệnh ngày 25-11-1857 và 20-6-1859, Rigault de Genouilly đã đề nghị với Triều đình Huế cử người nghị hòa.  Yêu sách của Genouilly đưa ra rất “giản dị”, chỉ gồm có ba khoản:  tự do truyền giáo, tự do thương mãi và được chiếm hữu một lãnh thổ để bảo đảm sự thi hành hòa ước.  Tuy nhiên, việc nghị hòa với ba yêu sách này đã gây bối rối cho vua tôi nhà Nguyễn chẳng kém gì tàu đồng súng trận.

Bấy giờ vua Tự Đức -- vốn không phải là người quyết đoán -- không biết tính sao, nên đem vấn đề ra cho triều đình thảo luận (đình nghị).  Thế là triều đình trải qua một phen trống đánh xuôi kèn thổi ngược.  Đại khái, các quan chia làm ba nhóm với lập trường thật là đối chọi:

            -Nhóm Trương Đăng Quế, Phan Thanh Giản, Lưu Lượng [18]cho rằng giảng hòa thì hay hơn, nhưng nên cố thủ cho vững rồi hãy nói chuyện hòa.

            -Nhóm Trần Văn Trung, Trương Quốc Dụng, Tống Phước Minh, Lâm Duy Hiệp, Phan Huy Vịnh v.v. cho rằng quân Thanh đương đầu mà còn không hơn được, vậy thì ta cũng khó thắng, thế nên nay hãy thủ cho vững , “ lấy cách chủ đãi khách mà đối phó để làm kế trì cửu rồi sau sẽ tùy cơ xử trí.”[19]  

           -Nhóm Tô Linh, Phạm Hữu Nghị, Trần Văn Vi, Nguyễn Đăng Điều, Lê Hiếu Hữu v.v. chủ trương đánh tới cùng, “chứ nếu hòa thì bỏ cấm đạo, cho thông thương, họ được dựng nhà thờ, lập phố chợ, trăm điều giảo hiểm sẽ từ chữ hòa mà sinh ra.”

            Còn các quan khác thì cũng bàn ra góp vào, nào chiến nào hòa, nhưng chả ông nào đưa ra được một kế sách gì có thể giúp giải quyết vấn đề một cách có lợi mà an toàn cho Việt Nam.  Trước mớ luận bàn tơ vò đó, vua Tự Đức đã phải than rằng  “ Các ngươi biết rằng chiến thủ là khó, không biết rằng hòa lại càng khó hơn”[20].

            Đang khi vua như đứng trước ngã ba đường, chưa biết chọn ngã nào, thì Bùi Quị đi công tác ở Bắc về, thấy tình trạng đó bèn dâng sớ  tâu rằng “Đình thần kẻ nói hòa người nói thủ, kẻ bàn chống người bàn chèo, ai giữ ý nấy, như vậy, gặp việc gấp rút sao giúp nhau được.  Xin Hoàng thượng độc đoán, tự định qui mô để ai nấy phải theo.” [20] Vua Tự Đức cho là phải, bèn giao cho Nguyễn Tri Phương cầm đầu cuộc thương nghị ở Đà Nẵng.

            Cuộc nghị hòa kéo dài trong hai tháng 7 và 8 năm 1859 mà không đi đến một kết quả nào, vì ba yêu sách đơn giản của Genouilly lại là ba điều tối kỵ đối với Triều đình Huế.  Trong khi đó, tàu chiến của Pháp đi lại ngoài biển, hễ thấy thuyền Việt Nam thì bắn chìm, hay  đốt cháy, bất kể là thuyền nhà nước hay tư nhân.  Vua Tự Đức ra lệnh cho Tổng thống Phương phản đối kịch liệt.  Phía Pháp có hứa sẽ chấm dứt việc làm đó, nhưng hòa hội không tiến triển chút nào.

            Tháng 8 năm 1859, Nguyễn Tư Giản dâng mật sớ, tâu  không nên hòa.  Vấn đề vốn đã được vua “tự định qui mô” rồi, nay bỗng dưng có người nêu lên, vua không biết nghĩ thế nào, lại đem ra thảo luận với các Cơ Mật Viện đại thần là Trương Đăng Quế và Phan Thanh Giản.  Hai ông này trình bày rằng việc nhường đất không thể chấp nhận được, việc thông thương thì đã có lệ từ đầu đời Nhà Nguyễn (nghĩa là được đến buôn bán nhưng không cho lập cơ sở) riêng có việc cấm đạo thì nay xin bỏ để chấm dứt can qua.      Vua Tự Đức hình như hỏi để mà hỏi, chứ chẳng có một quyết định dứt khóat nào, chẳng có một chỉ đạo rõ ràng nào, khiến trưởng đoàn thương thuyết là Nguyễn Tri Phương thấy lúng túng trên bàn hội nghị còn hơn trên mặt trận nóng bỏng.

            Về phía Pháp, Genouilly thấy hòa hội kéo dài mà không một chút kết quả, cho rằng Việt Nam không có thiện chí, muốn lợi dụng hòa đàm để củng cố lực lượng.  Mặt khác, mùa hè cũng sắp qua, kinh nghiệm của một năm viễn chinh cho phép viên tư lệnh Pháp tiên liệu những khó khăn sẽ gặp khi mùa mưa đến vào lúc hòa hội tan vỡ. Bấy giờ có muốn động quân cũng không có lợi.

            Vì các lẽ đó, để nắm thế chủ động chiến trường, ngày 7-9-1859 Genouilly chấm dứt