TIÊU DAO BẢO CỰ

PHẦN II

NHỮNG HOÀI NIỆM VÀ NIỀM HỨNG KHỞI MỚI CỦA TỰ DO

Chương 37 đến 42

37* Người đi xây dựng thế giới không biên cương, hòa bình và an lạc

Trong số các Dada, tôi biết Dada U muộn hơn so với nhiều Dada khác nhưng tôi lại thân với ông nhất, vì về sau tôi có dịp tiếp xúc với ông nhiều hơn.

Dada U quốc tịch Thụy Sĩ, là người đầu tiên đến hoạt động để truyền bá AM Yoga ở Việt Nam. Chuyện lần đầu ông đến Việt Nam được kể lại như một chuyện lạ. Ông không quen ai, không biết tiếng Việt, từ khi xuống phi trường Tân Sơn Nhất, ông cứ hỏi mọi người biết tiếng Anh mà ông gặp có ai biết gì về yoga không. Vậy mà cũng có người biết, giới thiệu loanh quanh và cuối cùng ông cũng gặp được người cần gặp, muốn tìm hiểu nghiên cứu sâu và góp phần phổ biến yoga, người này giới thiệu tiếp người khác, hình thành một nhóm người nòng cốt đầu tiên. Sau đó lại được Viện Y học Cổ truyền bảo trợ nhờ bác sĩ viện trưởng là một người hiểu biết, cởi mở và phóng khoáng, AM được chính thức mời đến giảng dạy yoga tại viện, có cơ sở pháp lý để hoạt động. Từ đó AM Yoga ngày càng phát triển.

Dada U là người phụ trách chính của AM tại Việt Nam, ban đầu ông bận rộn nên ít đi nhưng dạo sau này ông thường xuyên lên Đà Lạt giảng dạy. Trước khi gặp ông, Tâm, người phiên dịch cho các Dada, Didi đã nói với tôi Dada  U là một người rất mạnh mẽ, có sức hấp dẫn người khác ngay từ lần gặp đầu tiên và khi gặp ông tôi thấy quả đúng như vậy. Ông người tầm thước, không cao hơn tôi nhưng chắc nịch, đôi mắt to, sâu và sáng với cái nhìn quả quyết, nụ cười rất tươi với đôi môi hồng sau bộ ria và hàm râu quai nón vàng sậm. Tôi gặp ông lần đầu tại nơi ông ở khi tôi và một nhóm yogi Đà Lạt về Sài Gòn để dự buổi hội thảo về tâm linh. Ông nói chuyện với tôi thân mật như đã từng quen biết từ trước, bằng một thứ tiếng Anh giản dị  và rất dễ nghe. Ông yêu cầu chúng tôi cùng ngồi thiền và mời chúng tôi ăn những món do chính ông tự nấu. "Chúng ta là một gia đình". Ông nói và tất cả chúng tôi đều cảm thấy như thế.

Chỉ sau hai năm hoạt động, ông và các Dada, Didi khác đã cố gắng tổ chức một DMS [ hội thảo lớn về tâm linh ] lần đầu ở Việt Nam với gần một trăm người dự và một phái đoàn AM từ Ấn Độ sang một cách khá chu đáo. Đây thật là một việc không dễ dàng nếu không nói là một kỳ tích. Qua những lần làm việc với ông, tôi thấy ông quả là người có đầu óc tổ chức.

Chúng tôi, các yogi Đà lạt thân thiết và có rất nhiều kỷ niệm với Dada U. Mỗi lần ông lên, chúng tôi thường tổ chức đi chơi, sinh hoạt ngoài trời. Ông thích đi xe đạp, chiếc xe thể thao mà Dada H đã mang lên và để lại khi đổi sang nước khác. Buổi sáng ông dậy sớm và thường hẹn một yogi ở đây cũng thích thể thao đạp xe quanh bờ hồ và lên xuống các đường dốc.

Trời Đà Lạt buổi sớm rất lạnh nhưng ông vẫn giữ thói quen dậy sớm để thiền, tập Asana và tắm nước lạnh. Có hôm ông bị cảm lạnh và rét run cầm cập trông thật đáng thương. Lần đó chúng tôi tổ chức sinh hoạt ở một ngọn đồi gần thành phố, hẹn nhau ở bùng binh trước chợ rồi cùng đi. Trời mưa bất ngờ nhưng một số người đã chuẩn bị áo mưa. Ông đã bị lạnh khi tắm sớm ở nhà nhưng không chịu mặc áo mưa chúng tôi đưa mà nhường cho người khác. Đến nơi chúng tôi ngồi thiền dưới mái một cổ mộ lộng gió trên đồi cao, mưa tạt vào đến tận chỗ ngồi. Dada U ngồi sát trước tôi. Tôi thấy môi ông tím ngắt và người ông run lên bần bật nhưng sau nửa giờ thiền ông ấm áp hồng hào trở lại và hướng dẫn chúng tôi nghi lễ kỷ niệm ngày sinh của Baba.

Dada U nói chuyện hơi dài dòng, thường lập đi lập lại và ông tin tưởng tuyệt đối vào tư tưởng của Baba. Có lần chúng tôi tranh luận về vấn đề giáo điều. AM chống giáo điều nhưng có những qui định rất nghiêm nhặt trong sinh hoạt.  Về việc ăn uống và tiêu tiểu, AM quy định phải luôn ở trong tư thế ngồi. Tôi hỏi lý do, Dada giải thích là cơ thể con người ở trong điều kiện tốt nhất với tư thế ngồi khi tiếp thu ăn uống và bài tiết. Tôi hỏi tiếp tại sao, căn cứ vào cơ sở khoa học nào để kết luận như vậy. Dada U có vẻ hơi bối rối nhưng rồi ông bình tĩnh nói: "Tôi chưa nghiên cứu vấn đề này, có lẽ Dada Y là bác sĩ có thể giải thích được. Tuy nhiên tôi tin tưởng rằng điều gì Baba đã dạy không bao giờ sai. Baba là một chân sư, dạy mọi điều tốt và tôi không bao giờ hoài nghi về điều đó."

Dada U nói như thế, mới nghe có vẻ như cuồng tín nhưng nghĩ kỹ quả có lý, nhất là đối với những ai đã có kinh nghiệm tâm linh với vị thầy vĩ đại của mình. Tâm - người phiên dịch cho Dada, nói với tôi Dada U đã từng kể hồi còn trẻ ở Thụy Sĩ ông là một thanh niên hư hỏng. Ông nghiện ma túy, sút mất hai mươi ký và đau ốm sắp chết, đúng lúc Baba du hành qua Châu Âu để truyền pháp. Ông có duyên gặp Baba và được Baba cứu sống. Ông tự nguyện đi theo làm môn đệ của Baba, tu hành khổ luyện và sau này trở thành Dada, một sứ gỉa của tâm linh, đi truyền bá yoga ở nhiều nước trước khi đến Việt Nam. Có lần tôi hỏi lại Dada về chuyện này nhưng Dada bảo thôi đừng nhắc chuyện quá khứ nữa, hãy hướng về tương lai và Ý Thức Tối cao.

Mỗi lần lên Đà Lạt, Dada U thường ở lại nhà tôi. Trước đây khi phối hợp mở lớp dạy Yoga ở Viện Y học Cổ truyền, tại đây viện tạo điều kiện nơi nghỉ cho các Dada, Didi ở phòng khách của viện. Việc tổ chức dạy Yoga ở viện đã được sự đồng ý của ngành công an, Sở Y tế tỉnh và sự cho phép của Ủy Ban Nhân dân Tỉnh. Sau này lãnh đạo viện ngại vì nhiều lý do đã không cho các Dada, Didi ở lại trong viện, Dada, Didi phải tự lo liệu chỗ ở và sau cùng chấm dứt luôn cả việc tổ chức lớp học Yoga tại viện. Lúc này Yoga  ở  Đà Lạt đã phát triển  khá mạnh.  Chúng tôi có thể dạy Yoga ở nhà cho những ai muốn học và thường tổ chức thiền tập thể Dharma Chacra tại nhà tôi. Việc Dada, người nước ngoài ở lại nhà tôi là một điều cấm nhưng vì chúng tôi thương Dada và Dada cũng thích ở nhà tôi nên chúng tôi cứ làm. Có lần 10 giờ đêm, nhà tôi bị công an vào kiểm tra hộ khẩu, năm phút sau khi công an ra thì Dada U vào. Hôm đó Dada đi xe đò bị trục trặc nên lên muộn. Tôi thuật lại tình hình, Dada bảo đó là do Baba phù hộ. Sự ngẫu nhiên hay là điều kỳ diệu, đôi khi tôi cũng phân vân.

Sau khi Dada H đi. Dada U tiếp tục dạy thiền cho tôi bài ba và bài bốn. Ông hướng dẫn và dặn dò tôi rất tỉ mỉ theo đúng truyền thống tâm truyền tâm, một thầy dạy một trò và thầy trò luôn có trách nhiệm, quan hệ mật thiết với nhau. Các Dada Didi chỉ truyền dạy về tâm linh, không nói những vấn đề chính trị nhưng khi biết tôi có những hoạt động viết lách liên quan đến chính trị, Dada U khyên tôi nên hết sức cẩn thận và phải khôn ngoan. Dada nói nên làm điều tốt nhưng không bị hại và có hiệu quả, giống như đi đường gặp tảng đá lớn chắn ngang nên tìm cách đi vòng quanh chứ đừng đấm  tay vào đá. Chặt cành hay thậm chí chặt ngang thân cây cổ thụ chưa chắc cây đã chết nhưng nếu làm cho nó thối rễ, chắc chắn nó sẽ chết. Dada rất lo cho tôi khi biết tôi bắt đầu gặp rắc rối với công an và mỗi lần rời Đà Lạt, Dada đều chúc tôi bình an và bảo trọng.

Đan Tâm cũng rất quý Dada U. Ông cư xử với chúng tôi rất tế nhị. Mỗi lần ăn cơm ở nhà chúng tôi ông đều mua một ít rau quả mang đến dù chúng tôi không bằng lòng. Ông cũng giúp Đan Tâm nhặt rau, gọt khoai và đã tặng Đan Tâm một con dao gọt khoai kiểu đặc biệt của Châu Âu. Khi được hỏi ông thích ăn món gì, ông nói ông thích tất cả các món ăn tri giác do những người  thành tâm nấu. Tuy thế biết món xúp rau đậu và khoai tây chiên hợp khẩu vị ông nên Đan Tâm thường làm hai món này khi mời ông ăn cơm và ép ông ăn cho bằng hết. Có lần thấy ông đi xe đò từ Sài Gòn lên rất mệt nhọc, Đan Tâm mắc màn cho ông nghỉ sớm, ông nằm im nhìn Đan Tâm và nói, không hề có ý đùa cợt: "Cám ơn mẹ của Dada." Chúng tôi thực sự coi nhau như người trong một gia đình với tình cảm thân thiết.

Chúng tôi không ngờ phải chia tay với Dada U sớm hơn dự kiến. Dada bất ngờ nhận được lệnh phải rời Việt Nam để đi củng cố tổ chức Yoga ở một nước khác đang gặp khó khăn. Hình như ở các nước kinh tế đang phát triển, nhu cầu tâm linh càng giảm đi và bắt đầu cho quá trình suy thoái của con người. Lần sau cùng Dada U lên Đà Lạt tôi còn nhớ mãi. Lần đó tôi đưa Dada đi gặp người lãnh đạo của viện y học cổ truyền để bàn về  việc mở lại lớp Yoga ở viện. Buổi sáng trên đường đi mặt Dada có vẻ đăm chiêu, tôi hỏi có gì không ổn, Dada nói tối qua ông mơ thấy cha của ông vừa qua đời ở Thụy Sĩ. Ông nói điều này có thể đúng vì gần đây ông biết cha đang đau nặng. [Sau đó khi về Sài gòn gặp lại ông, tôi hỏi ông nói đã nhận được tin nhà và quả thật thân phụ ông đã qua đời đúng vào ngày ông có giấc mơ tại nhà tôi. Rõ ràng là một trường hợp thần giao cách cảm.]

Lúc ngồi chờ bác sĩ lãnh đạo viện, Dada bỗng dưng bị đau bụng, ông rán chịu đựng cho đến khi gặp làm việc xong. Dada bảo tôi thuê xe ôm đi về. Tôi vô tình nói đường gần đi bộ cũng được. Dada đồng ý nhưng đi một quãng tôi thấy ông có vẻ đau đớn, mồ hôi ứa ra đầy mặt, tôi giật mình định đi gọi xe ôm nhưng ông ngăn lại, nói sẽ chịu được. Khi về đến nhà Dada rất mệt nhưng đã bớt đau. Dada U còn một vài chứng bệnh khác mà  Yoga không chữa khỏi, có lẽ do quá trình cuộc sống phóng túng thời trẻ. Tuy nhiên ý chí và nghị lực mạnh mẽ đã giúp Dada  vượt qua những lúc khó khăn và làm việc để phục vụ  người khác. Chúng tôi biết Dada đã có thời gian về nước vận động bạn bè quyên góp và đi làm công nhân ở một cơ xưởng để lấy tiền hỗ trợ cho những hoạt động Yoga ở Việt Nam, nhất là trong việc xuất bản các sách dịch về Yoga của AM.

Từ nước ngoài, khi có dịp Dada U đều gởi lời thăm hỏi và chúc  chúng tôi tiến bộ trên con đường tâm linh. Dada U cùng với các Dada Didi khác đã giúp chúng tôi nhìn thấy một thế giới khác, một thế giới không biên cương hòa bình và an lạc mở rộng ra đến toàn vũ trụ. Khác với thế giới đó, thế giới hiện nay của những biên cương và mâu thuẫn, xung đột giữa các quốc gia, dân tộc, chủ nghĩa, tôn gíáo... thật quá chật hẹp, tầm thường, tồi tệ và khổ đau. Tiếc thay đây lại là thế giới thật của hôm nay.

38*  Hảo hán Nam bộ ở Sài gòn

Trong dịp Đan Tâm về Sài gòn tái khám vết mổ, tôi cùng  đi với Đan Tâm đến thăm Đỗ Trung Hiếu và Nguyễn Hộ để đáp lễ họ. Cả hai người này trước đây chúng tôi đều chưa quen nhưng thời gian Đan Tâm nằm bệnh viện, Đỗ Trung Hiếu đến thăm nhiều lần và Nguyễn Hộ không đến được nhưng đã nhờ Đỗ Trung Hiếu chuyển lời thăm và gởi quà đến. Nguyễn Hộ cùng với Đỗ Trung Hiếu và Hồ Hiếu là các nhân vật chủ chốt của Câu lạc bộ Những người kháng chiến cũ bị đàn áp cách đây mấy năm. Có lẽ hai người trên biết tôi qua Hồ Hiếu và qua những bài viết của tôi trên báo chí.

Tôi đã từng nói đùa với Đan Tâm là em được bầu là bệnh nhân có nhiều người đến thăm nhất bệnh viện và Đỗ Trung Hiếu là người đến thăm Đan Tâm nhiều lần nhất. Lần đầu Đỗ Trung Hiếu đến lúc Đan Tâm vừa được đưa vào phòng mổ. Anh và tôi ngồi nói chuyện ngoài hành lang của bệnh viện. Anh người cao lớn, nói chuyện rất nhiều và cũng biết nhiều chuyện, đặc biệt là chuyện trong giới cán bộ cấp cao. Sau đó anh đến thăm chúng tôi hầu như hằng ngày, kể cả khi Đan Tâm xuất viện về ở nhà chú em tôi. Có mấy lần anh đưa vợ cùng đi, vợ anh là chị Văn, một bác sĩ, cựu đảng viên. Chị ân cần thăm hỏi và với kiến thức bác sĩ của mình, chị  chỉ dẫn và trấn an Đan Tâm về căn bệnh, cho rằng không có gì quá nguy hiểm phải lo lắng.

Khi nói đến Câu lạc bộ Cựu kháng chiến, người ta hay nhắc chung đến Nguyễn Hộ, Đỗ Trung Hiếu và Hồ Hiếu. Nguyễn Hộ là người chủ chốt nhưng đã lớn tuổi, sức khỏe kém nên ít đi lại. Đỗ Trung Hiếu và Hồ Hiếu là hai người cộng sự đắc lực và thân thiết củaNguyễn Hộ, hoạt động rất tích cực. Đỗ Trung Hiếu và Hồ Hiếu cùng bị bắt chung trong một  "vụ án" trước đây mấy năm.

Cũng như Hồ Hiếu, trước đây Đỗ Trung Hiếu là cán bộ phong trào hoạt động ở đô thị trước khi bị tù trong chế độ cũ. Đỗ Trung Hiếu chuyên về trí vận và tôn giáo vận. Anh đã từng đưa nhiều trí thức và tu sĩ cấp tiến ra rừng tiếp xúc với Mặt trận Giải phóng. Sau này  tôi mới biết, chính anh là người quen và đã từng rủ rê được Trăng Đầu Núi, một đãng tử ngông cuồng, đồng ý thoát ly ra khu giải phóng nhưng đến phút cuối, Trăng Đầu Núi bỏ cuộc dù đã hẹn giờ, địa điểm để đường dây đưa đi. [Chẳng hiểu nếu Trăng Đầu Núi thoát ly thực thì không biết bây giờ anh sẽ ra sao. Phản kháng có tính cách tư tưởng, siêu hình thì được nhưng phản kháng bằng vũ khí, ở trong một tổ chức chắc Trăng Đầu Núi không sao làm được]

Trong thời gian ở tù ở Côn đảo, Đỗ Trung Hiếu và Hồ Hiếu có dịp tiếp xúc với một phóng viên người Mỹ đi trong một phái đoàn quốc tế điều tra, giám sát chế độ nhà tù của chính quyền Sài gòn. Sau này phóng viên Mỹ đó trở lại Việt Nam, gặp lại Đỗ Trung Hiếu và Hồ Hiếu, có bàn chuyện hợp tác kinh doanh gì đó. Thế là hai anh bị vu ngay cho tội tiếp xúc với CIA và bị bắt giam đến hai lần. Riêng Hồ Hiếu còn bị buộc thêm tội nhận mấy trăm ngàn đô la để tổ chức biểu tình. Sau đó cũng như Hồ Hiếu, Đỗ Trung Hiếu bị khai trừ Đảng và buộc thôi việc.

Đỗ Trung Hiếu có vẻ là lý thuyết gia và nhà chính trị chuyên nghiệp. Anh nói nhiều với tôi về vấn đề phương thức đấu tranh cho dân chủ, đặc biệt là vấn đề tổ chức phi tổ chức. Theo anh trong tình hình hiện nay, mọi tổ chức mà nhà cầm quyền cho có ý hướng chống đối, mới nhen nhóm sẽ bị bóp chết ngay. Cộng sản là bậc thầy về tổ chức và họ có khả năng, công cụ để tiêu diệt những tổ chức đối lập. Vậy phải có một hình thức liên kết nào đó để tập hợp lực lượng có tính cách phi tổ chức để nhà cầm quyền không có lý do trấn áp. Tôi cũng "bàn chơi" với anh về vấn đề này vì tôi và nhóm anh em ở Đà Lạt chủ trương không tham gia tổ chức. Chúng tôi chỉ là những người cầm bút, lên tiếng với tư cách cá nhân về những vấn đề thời sự chính trị liên quan đến số phận đất nước. Với cách này chúng tôi không bị ràng buộc và có nhiều tự do hơn khi phát biểu  chính kiến.

Đỗ Trung Hiếu còn nói nhiều về hoạt động kinh tế. Anh cho rằng phải làm kinh tế có hiệu quả để bảo đảm đời sống cho cá nhân, gia đình và có điều kiện hỗ trợ cho hoạt động chung. Kinh tế khó khăn sẽ làm hạn chế nhiều vấn đề. Hình như anh cũng có cơ sở sản xuất kinh doanh gì đó. Lý thuyết anh nói có vẻ hay nhưng không biết anh đã làm được bao nhiêu.

Nhà Đỗ Trung Hiếu ở một con hẻm rộng rãi sạch sẽ của một khu phố yên tĩnh gần trung tâm. Hình như đây là nhà được cấp trong một khu tập thể nhưng khá khang trang, có chút sân xi măng phía trước và cổng ngoài chắc chắn. Phòng khách nhà anh bày biện đơn giản, toàn những đồ gỗ cũ kỹ. Tôi nói chuyện tại nhà anh cũng như lúc anh đến thăm tại nơi tôi ở. Tôi nói ít, nghe nhiều và cảm thấy anh là người có mối quan hệ rất rộng rãi, đặc biệt trong giới cán bộ, đảng viên. Trái với Đỗ Trung Hiếu cao lớn, chị Văn, vợ anh, người nhỏ thó, tóc bạc trắng. Chị nói chuyện  nhỏ nhẹ nhưng tỏ ra có nhiều kinh nghiệm đấu tranh và có quá trình công tác không kém gì anh. Chị cho biết chị là người chăm sóc sức khỏe cho Nguyễn Hộ, gần đây thường xuyên đến thăm ông vì ông đã yếu và đang có nhiều bệnh. Khi Đỗ Trung Hiếu bị bắt, chị là người liên lạc chính cho Nguyễn Hộ, với tư cách bác sĩ, có lý do chính đáng vào ra nhà ông. Hai anh chị có vẻ tâm đắc về những vấn đề tư tưởng và chính trị. Một cặp vợ chồng cùng tham gia đấu tranh cách mạng kể cũng hay , khỏi phải ai lo "giác ngộ"  cho ai.

Sau khi thăm vợ chồng Đỗ Trung Hiếu, chúng tôi đến thăm Nguyễn Hộ. Trước đó, tôi đã nhờ Đỗ Trung Hiếu chuyển tặng ông cuốn sách "Nửa đời nhìn lại" của tôi.

Nhà Nguyễn Hộ ở trên một con đường nhiều bóng cây cũng gần khu trung tâm, không xa một ngả ba nhưng chung quanh  phần lớn là nhà ở, biệt thự, ít có phố mua bán. Đối diện nhà ông có một quán café nhỏ, nghe nói thường xuyên có công an mặc thường phục ngồi giám sát nhưng chúng tôi cứ đến. Cánh cổng sắt nặng nề to lớn nhà Nguyễn Hộ đóng kín, không thấy gì bên trong. Chúng tôi bấm chuông và đứng đợi. Một người nhà ra hé lỗ nhỏ trên cổng nhìn và hỏi khách là ai. Tôi xưng tên và người nhà vào báo lại. Lát sau, đích thân Nguyễn Hộ ra mở cổng mời chúng tôi vào. Tôi dắt xe vào sân để cạnh hòn non bộ và ông khóa cổng cẩn thận trước khi mời chúng tôi vào phòng khách.

Nhà Nguyễn Hộ có lầu và rất rộng rãi. Phòng khách lớn, cửa kính nhìn ra sân, trang trí mấy chậu hoa, mấy lọ cổ và một giàn binh khí cổ. Giữa phòng có một bàn lớn chung quanh có nhiều ghế tựa, bộ xa lông gỗ kê dọc theo tường. Ông mời chúng tôi ngồi xa lông, sai người nhà pha trà và chính ông đi lấy bao thuốc, gạt tàn  mời tôi. Ông nói ông không hút nhưng luôn có thuốc mời khách.

Tôi đã nghe, đọc nhiều về ông nhưng đây là lần đầu gặp mặt. Ông người cao lớn, đầu hơi hói, khuôn mặt khá hồng hào, trông mạnh khỏe, trái với tình hình sức khỏe tôi đã được nghe và độ tuổi gần tám mươi của ông. Ông hỏi thăm tình hình bệnh tật của Đan Tâm rồi chuyển qua nói chuyện chính trị. Ông nói giọng đặc Nam bộ, tiếng rổn rảng đầy khí lực. Ông bình luận về những diễn biến chính trị hiện tại bằng một ngôn ngữ rõ ràng, sắc bén. Có lúc ông đứng hẳn lên, gằn giọng, chém tay vào không khí, động tác mạnh mẽ như ý ông đang diễn tả. Tôi thấy ở ông dáng dấp của một anh hùng Lương Sơn Bạc trong Thủy Hử hay một hảo hán Nam bộ ngày trước trong chuyện dân gian. Quả là một nhân vật đầy cá tính. Ông xem chúng tôi như những người cùng chí hướng. Bộc lộ hết tâm huyết và những suy nghĩ nung nấu của mình về những vấn đề thời cuộc mặc dù chúng tôi mới gặp ông lần đầu. Đây là một nhân vật đặc trưng Nam bộ chính hiệu đầy hấp lực. Hèn gì Bùi Minh Quốc đã có lần nói với  tôi muốn đưa ông vào một cuốn tiểu thuyết bối cảnh đương đại mà anh sẽ viết.

Tôi hỏi ý kiến ông về cuốn sách của tôi, ông nói ông không rành về văn học nghệ thuật, không dám đánh giá nhưng về cuộc đấu tranh đòi tự do dân chủ tôi viết trong sách theo ông là một cuộc đấu tranh kiên cường.

Khi chúng tôi ra về, ông tặng Đan Tâm một hộp trà sâm, thứ mà trước đây ông đã nhờ Đỗ Trung Hiếu chuyển tặng khi Đan Tâm nằm bệnh viện. Ông nói thành thật: "Đây là người ta biếu cho tôi nhưng tôi cao huyết áp không dùng được, chị cần bồi dưỡng sức khỏe nên biếu lại chị dùng. Xin đừng câu nệ." Ông mời chúng tôi khi có dịp về Sài Gòn lại ông chơi ăn cơm để có thời gian nói chuyện nhiều.

Tôi cũng thích ông từ khi ông lãnh đạo Câu lạc bộ Cựu kháng chiến, xuất bản báo Truyền thống kháng chiến và nhất là khi ông ký văn bản gởi các cấp lãnh đạo Đảng và chính quyền đòi tự do báo chí, tố cáo chế độ báo chí hiện nay còn tệ hơn thời Pháp thuộc.  Văn bản này được viết bằng một giọng mạnh mẽ, đầy phẫn nộ và ngang tàng, thách thức, tuyên bố không chấp hành những quyết định sai trái của Nhà nước. Thời gian đó, chúng tôi cũng đang tiến hành cuộc đấu tranh đòi tự do báo chí ở Hội Văn nghệ, nhận được văn bản của ông, tôi lập tức sao ra hàng trăm bản gởi tất cả hội viên và tôi đã bị Thường trực tỉnh ủy buộc tội là phổ biến tài liệu bất hợp pháp có hại.

Tờ báo Truyền thống kháng chiến của ông bị cấm, không được in ở Sài gòn, ông cho người đưa về các tỉnh miền Tây, nơi có những đồng chí cũ tâm huyết của ông in giúp và đã xuất bản được mấy số gây chấn động vì những bài phê phán Đảng và Nhà nước mạnh mẽ nhất. Câu lạc bộ Cựu kháng chiến với hoạt động báo chí và hội thảo, bước đầu tập hợp lực lượng đã gần như hình thành một tổ chức đối lập làm nhà cầm quyền hoảng sợ. Nhiều nhân vật chủ chốt của Trung ương đã trực tiếp ra tay đối phó và nhiều biện pháp khôn khéo mạnh mẽ được áp dụng.

Nguyễn Hộ bị "đảo chánh" trong Câu lạc bộ khi việc bầu lại ban chấp lãnh đạo được dàn dựng. Những cộng sự đắc lực của ông như Đỗ Trung Hiếu, Hồ Hiếu bị vu khống và bắt giam. Bản thân ông sau đó bị cô lập, giám sát chặt chẽ và vô hiệu hóa. Tổ chức Câu lạc bộ Cựu kháng chiến của ông không được phép chính thức thành lập nhưng từ sự gợi ý của tổ chức này, nhà cầm quyền đã cho thành lập Hội  Cựu chiến binh, chỉ đạo chặt chẽ, hình thành bộ máy từ trung ương đến địa phương và cơ sở, chịu chi phí rất lớn trong việc cung cấp trụ sở, trang bị và trợ cấp cho cán bộ hội cũng như giúp đỡ tiền bạc cho hội viên. Hội Cựu chiến binh đã nhanh chóng tập họp lực lượng để hậu thuẫn cho nhà cầm quyền, dập tắt những dư luận bất mãn trong đối tượng đông đảo, quan trọng và cũng rất nguy hiểm này nếu họ trở thành đối lập hay đối kháng.

Nguyễn Hộ chuyển sang dạng hoạt động khác, vẫn âm thầm liên minh lực lượng và tiến hành viết những bài chính luận ngắn phổ biến bằng phương tiện photocopy thay cho báo chí. Có dạo không rõ ông buồn hay có ý đồ gì, ông bỏ Sài Gòn về sống ở một vùng bưng biền miền Tây. Người ta đồn ông đi lập chiến khu để chống nhà cầm quyền nên đã tổ chức một cuộc tập kích bắt ông về giam lúc ông đang mặc quần đùi ngồi xuồng đi câu cá trên sông.

Nguyễn Hộ vốn là một đảng viên kỳ cựu, một cán bộ lãnh đạo cao cấp đã từng sát cánh chiến đấu trong nhiều năm tháng qua nhiều giai đoạn lịch sử với nhiều người lãnh đạo ở Trung ương hiện nay. Uy tín của ông rất lớn nên muốn  triệt hạ ông không phải dễ dàng. Lợi dụng tình hình này, cùng với tính khí ngang tàng sẵn có, ông  đã thoát khỏi nơi giam giữ một cách kỳ lạ, gần như ngang nhiên. Ông lừng lững đi ra cổng. Các công an canh gác chặn lại. Ông nói với họ một cách thân mật nhưng nghiêm khắc: "Các chú biết qua là ai rồi. Các chú chỉ làm nhiệm vụ trên giao. Nhưng bây giờ qua muốn về nhà, nếu các chú ngăn cản qua sẽ phản ứng mạnh và nếu có điều gì không hay xảy ra các chú sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm." Thấy thái độ kiên quyết của ông, các công an không dám cản, vội gọi điện báo cáo cho lãnh đạo. Lãnh đạo đã xử lý một cách khôn khéo bằng cách cho xe đến đón ông và đưa ông thẳng vào bệnh viện nói là để chăm sóc, điều trị bệnh cho ông, thực sự là để giam giữ ông một cách khác.

Không chịu thua, ở bệnh viện, ông tìm cách hẹn các con và vài phóng viên báo chí đến. Ông tuyên bố ông sẽ đi thẳng về nhà, nếu công an ngăn cản, ông sẽ tự sát và yêu cầu con ông đưa xác đến đặt tại cổng trụ sở Thành ủy. Công an hoảng sợ đành phải cho xe đưa ông về nhà và cử người canh gác ngay trước cổng nhà ông. Một mình tay không chống lại cả một bộ máy đàn áp khổng lồ, Nguyễn Hộ quả là một tay hảo hán.

Tuy vậy, thời gian sau này sức khỏe ông giảm sút nhiều và một số bệnh cũ tái phát, nhiều cộng sự và những người đồng chí hướng với ông bị bắt giam, gây khó khăn, nhà ông bị cắt điện thoại và giám sát chặt chẽ, càng ngày ông càng bị cô lập. Ông giành thời gian để viết một tập chính luận dài có tính cách tổng kết tình hình đất nước và đời mình với   tựa đề "Nhận thức và cuộc sống". Tác phẩm này lập tức được phổ biến rộng rãi trong và ngoài nước và gây nên một tiếng vang chấn động.

Với bề dày năm mươi năm hoạt động cách mạng và tham gia bộ máy, ông soát xét lại toàn bộ nhận thức của mình về lịch sử và bản chất của chế độ. Ông tố cáo những tội ác mà chỉ những người lãnh đạo cao cấp như ông mới rõ trong khi cán bộ đảng viên thường và quần chúng mù tịt vì bị che dấu và lừa mị. Ông phân tích tình hình xã hội để đi đến kết luận con đường mà chế độ và bản thân ông đã lựa chọn và theo đuổi là sai lầm. Tuy có một số nhận định hơi cực đoan nhưng toàn bộ tác phẩm của ông là một sự phản tỉnh triệt để, với một thái độ can đảm và lòng sám hối chân thành. Tôi thích tác phẩm và con người ông ở điểm này. Trong khi phần lớn mọi người, nhất là những người cầm quyền  thường chủ quan, bảo thủ và độc quyền chân lý, không muốn nhận sai lầm thì ông can đảm vạch trần mọi chuyện, thực sự cầu thị, tự nhận lỗi về phần mình. Đó là  sự trung thực và dũng cảm của một con người  chân chính, không nhân danh bất cứ một điều gì để biện minh cho mình. Trong mê lộ của tình hình chính trị vô cùng phức tạp, khó phân biệt đúng sai, thật gỉa, thiện ác, tác phẩm của ông như một lời cảnh tỉnh, một ngọn đèn soi rọi lối đi xuất phát từ một lương tâm ngay thẳng và hướng thiện.

Ông đã bước vào tuổi tám mươi, sức khoẻ suy yếu, hoàn toàn bị cô lập, chắc ông không làm được gì nhiều nữa nhưng tác phẩm của ông, một người viết không chuyên nghiệp, chắc chắn sẽ có hiệu quả không nhỏ và để lại một dấu ấn cho đời.

Sau lần đi cùng với Đan Tâm, mỗi khi về Sài Gòn, tôi có đến thăm ông vài lần nữa. Trong câu chuyện, ông vẫn còn đầy nhiệt huyết nhưng đôi lúc đã nhuốm mầu bi quan. Dưới sức ép của nhà cầm quyền bằng nhiều thủ đoạn, những người đồng chí hướng đã dần dần xa lánh ông, đưa ông vào thế cô lập gần như tuyệt đối. Tôi cũng không đến thăm ông nữa khi bản thân tôi cũng bắt đầu bị điều tra, gây sức ép và được biết công an cấm hẳn, không cho ai ra vào nhà ông trong một quyết định quản thúc không tuyên bố.

Đã khá lâu tôi không còn biết tin tức gì về ông. Tôi mong ông sẽ tìm được sự bình an cho tâm hồn vì dù sao ông cũng chỉ là một cá nhân nhỏ bé. Ông đã làm hết sức mình và lịch sử cứ xuôi theo dòng chảy không ai cưỡng được.

39*   Vầng trăng lẻ loi

Chị đưa tôi đi một vòng giới thiệu "giang sơn" bé nhỏ của mình. Bước qua vòm cổng nhỏ là vườn cây rợp mát với mấy cây thông lớn và vài loại cây ăn trái. Cạnh lối đi quanh co gần cổng là một hồ sen nhỏ và hai màn tơ nhện lớn cao hơn đầu người giăng chênh chếch làm bằng dây kẽm trông giống như thật. Đây đó vài chiếc lều con con, mấy pho tượng đá theo nhiều phong cách và một đôi hươu sao lớn đang âu yếm nhau. Đôi hươu này đắp bằng xi măng, có cầu thang nhỏ bên trong dẫn lên phần gần cổ, nơi có một chiếc bàn nhỏ lộ thiên có thể ngồi uống café ngắm cảnh.

Phần chính là hai nhà nghỉ kiểu độc đáo. Nhà bên phải có hai phòng. Phòng dưới là một hang động có hồ nước, thạch nhũ nhưng bên trong hết sức tiện nghi với lò sưởi, giường ngủ, toa lét trang bị hiện đại. Phòng trên có hai tầng. Tầng dưới là nơi  ngồi nói chuyện tiếp khách với bàn ghế dạng thân cây cưa ngang, bên cạnh là toa lét nhỏ ẩn kín sau một rèm lá. Cầu thang hơi xoáy với tay vịn bằng thân trúc dẫn lên tầng trên là một phòng ngủ nhỏ để vừa vặn một chiếc giường, có kính phản chiếu quanh tường, trên trần và một cửa sổ nhỏ nhìn ra đường.

Nhà bên trái là một thân cổ thụ khổng lồ vươn lên trời xanh, bên trong mỗi tầng là một phòng được thiết kế theo  một chủ đề riêng: Phòng con gấu, phòng con hổ, phòng kanguru..., trên cùng là phòng trái bầu. Một cầu thang mảnh mai uốn quanh thân cây  vòng bên ngoài các phòng.

Nói nhà, phòng là cách nói thông thường, không diễn tả được các công trình kiến trúc này. Tất cả đều làm bằng bê tông cốt sắt nhưng được phả vào một trí tưởng tượng và óc lãng mạn độc đáo, thể hiện thành những hình dáng mang mầu sắc tự nhiên, bên trong rất nhỏ nhưng ấm cúng và tiện nghi. Đây là công trình kiến trúc mang dấu ấn rất riêng của chị.

Chị là một kiến trúc sư nổi tiếng và đã để gần mười năm tâm huyết vào công trình này. Công trình của chị chưa hoàn tất. Chị thiếu vốn nên làm đến đâu đưa vào khai thác đến đó và tích lũy để làm  tiếp tục. Chị dự định xây tiếp một nhà thứ ba, cũng dạng thân cây và sẽ có cành giao với thân cây hiện có. Cành này sẽ là lối đi trên không trung đi từ nhà này sang nhà kia. Đây là vương quốc riêng của chị do chính chị sáng tạo nên trên thành phố du lịch cao nguyên này mà từ mấy năm nay đã nổi tiếng trong và ngoài nước, một địa chỉ có trong các cuốn sách hướng dẫn du lịch của nước ngoài về Việt Nam.

Sau khi đi một vòng, chị mời tôi ngồi ở phòng sau cùng và cao nhất, phòng trái bầu, để nói chuyện. Trần của phòng này hình vòm như trái bầu, chính giữa thay vì mái nhà là một miếng kính lớn để khi nằm trên giường khách có thể nhìn thấy trời xanh và trăng sao. Quả  là một ý tưởng lãng mạn.

Đã lâu lắm tôi mới đến thăm chị. Quen biết chị gần mười năm nhưng chỉ trừ thời gian đầu khi cùng hoạt động trong Hội Văn nghệ tôi thường gặp chị, về sau này có khi một, hai năm tôi mới gặp chị một lần mà chị gọi là những cuộc gặp gỡ ngẫu hứng. Chị không còn trẻ nhưng  có nét duyên dáng của một mệnh phụ khá xinh đẹp. Đôi mắt đen sâu thông minh và dịu dàng, chiếc mũi cao, đôi môi tươi hài hòa trên khuôn mặt trái xoan tuy như có phảng phất dấu vết của khoa giải phẩu thẩm mỹ nhưng không đến nỗi giả tạo. Khuôn mặt chị toát lên một vẻ trầm lặng, giọng nói chậm rãi thể hiện một tâm hồn đã từng trải cuộc sống và nhiều ưu tư. Chị và tôi đã nói chuyện với nhau về đủ mọi  đề tài chung nhưng hôm nay không hiểu sao chị thổ lộ với tôi chuyện riêng tư về gia đình. Tôi im lặng nghe giọng chị trầm trầm thoảng trên tầm cao của cây đại thụ kỳ lạ do chị sáng tạo. Hình như chị muốn có người chia sẻ nỗi đau thầm kín của mình  mà có thể chị chưa hề thố lộ cùng ai. Mặc dù không thân lắm, lại ít khi gặp nhưng có một điều gì đó nơi tôi làm chị tin cậy.

Chị là con gái út của một cán bộ lãnh đạo cao cấp, đã đi du học Liên xô gần mười năm và tốt nghiệp tiến sĩ kiến trúc sư. Chị lập gia đình với một người thuộc loại môn đăng hộ đối, cũng là một trí thức hoạt động nghệ thuật. Vợ chồng chị đã có con nhưng cuộc sống chung không hạnh phúc. Sự bất đồng đầy đau đớn và dằn vặt kéo dài trong nhiều năm. Chị muốn được thông cảm, có tự do, được tôn trọng nhưng những yêu cầu tối thiểu này không được đáp ứng. Chị không ngờ rằng một người chồng trí thức lại cũng có thể độc đoán và thô bạo đến thế đối với một người phụ nữ không thua kém anh ta về bất cứ phương diện nào. Thế là chị cương quyết chia tay mặc cho mọi sự can ngăn từ nhiều phía.

Dù gia đình ngăn cản, chị vẫn kiên quyết bỏ Hà Nội vào Đà Lạt sống một mình vì lý do đó và cũng còn vì nhiều lý do khác. Thời ấy, thân phụ của chị là một lãnh đạo cao cấp đương quyền nhưng đang gặp khó khăn trong việc tranh giành quyền bính giữa các phe phái. Người ta đã dùng chính chị để gây sức ép với thân phụ chị. Lấy cớ là chị có những quan hệ phóng túng làm ảnh hưởng đến uy tín của ông, người lãnh đạo cao cấp, chị đã bị theo dõi, gây khó khăn và thẩm vấn về những chuyện riêng tư. Thân phụ chị cũng bị đánh lừa nên đã đồng ý cho làm việc đó. Thật đáng buồn vì đây lại là một đòn để triệt hạ chứ không phải cứu vãn uy tín của ông. Ông cũng không ngờ người thư ký và một vài người thân cận khác của ông lại cũng bị phe đối lập mua chuộc, phản bội lại ông và cung cấp cho họ những thông tin mật về ông. Cuộc đấu đá tiến hành một cách âm thầm nhưng ác liệt dưới bề ngoài đoàn kết, vì dân vì nước. Chị là người trong cuộc, biết rõ và chán ngấy những trò tranh chấp chính trị bẩn thỉu ở chốn cung đình.

Thời gian chị mới vào Đà Lạt,  chị có nếp sống có vẻ tự do khi đi lại thân mật với một vài người đã làm nẩy sinh những đồn đãi không hay về chị.  Tôi không chú ý và không tìm hiểu những lời đồn đãi đó nhưng bây giờ nghe chị tâm sự tôi hiểu chị không phóng túng. Chị chỉ muốn sống tự do và không hề quan tâm đến dư luận. Chị đã chán ngấy sự gò ép, bất cứ từ đâu. Tôi đánh bạo hỏi chị có còn yêu nữa không, chị nhìn tôi một lúc rồi chậm rãi trả lời: "Không, tôi đã mệt mỏi lắm rồi. Tôi không yêu ai được nữa nhưng tôi vẫn muốn được yêu." Như thế sau bao nhiêu khổ đau và chán chường, chị vẫn còn một nỗi khao khát. Chị vẫn là người bất hạnh dù tưởng như chị có đủ mọi điều kiện để hạnh phúc, thứ hạnh phúc đơn giản mà cũng vô cùng khó khăn của con người.

Hồi còn hoạt động chung ở Hội Văn nghệ mà chị cũng là một thành viên ban chấp hành, chị có quan điểm cấp tiến rất gần gũi với tôi và Bùi Minh Quốc. Trong cuộc đấu tranh của chúng tôi, chị đã công khai ủng hộ và tuyên bố nếu Quốc và tôi bị khai trừ chị cũng sẽ ra khỏi đảng. Tuy sau đó chị không thực hiện lời nói của mình nhưng chúng tôi không trách chị. Từ sau khi thân phụ chị qua đời, ở đây người ta cũng bớt  tôn trọng chị và còn gây khó khăn cho chị khi chị công khai ủng hộ chúng tôi. Chị gặp rắc rối trong việc xây dựng các công trình, vay vốn ngân hàng, đi nước ngoài dự các hội nghị quốc tế... Về việc chị tuyên bố sẽ ra khỏi đảng, một cán bộ lãnh đạo ở đây còn dám nói ai muốn ra cứ ra, những cành sâu mục trên thân cây cũng cần chặt đi không thương tiếc.

Chính trị là thế nên bây giờ chị không muốn dính líu đến chính trị nữa mặc dù chị có những nhận định rất sắc bén và cấp tiến về thời cuộc. Chị muốn dồn hết trí tuệ và tâm lực cho công trình kiến trúc riêng của mình thành một điểm du lịch độc đáo của thành phố này. Chị muốn để lại dấu ấn cho đời bằng tài hoa nghệ thuật.

Chị lấy tên mình - Vân Nguyệt - đặt tên cho công trình kiến trúc. Cũng như tên chị, chị là một vầng trăng lẻ loi sau những đám mây buồn bã nhưng hình như ít ai hiểu được điều này.

Tôi mong chị sẽ đạt tới thế giới tâm linh bao la như ước mơ và cũng là triết lý sống chị gởi gắm trong mấy dòng quảng cáo về vương quốc nhỏ bé "Vân Nguyệt - Lâu đài mạng nhện" của chị.

"Quí khách tới đây, bước qua vòm cổng nhỏ này, cảm thấy như mình đang lạc vào một câu chuyện thần thoại, bởi lẽ không gian nơi đây tĩnh mịch, không khí trong lành, mát mẻ.

Những màng tơ nhện, những gốc cây khổng lồ, những cây nấm to mọc dưới đất, trên cây thông, một đôi hươu sao, ngôi nhà rông cách điệu...

Những câu chuyện thần thoại bằng những pho tượng và những công trình kiến trúc nằm trong vườn này đã phản ánh cuộc sống của đời thường: Một người đang tư duy cho công việc, có nét mặt trầm tư vì nhiều lẽ, em bé nọ đang hồn nhiên cắp sách đi học, còn em kia thì vui vẻ đánh trống, cô bé "Kachusa" đứng nghiêm chào khách. Lại còn có người đang rèn luyện khắc khổ để tạo cho mình có hai bộ mặt và hai hành động khác nhau.

Nhưng trong cuộc đời, ngoài niềm vui,  sự bận rộn vì công việc lại còn có cả những nỗi buồn, đó là ba chú hươu non đang ngơ ngác tìm mẹ, còn mẹ chúng thì vươn cổ gọi con hoài mà không thấy.

Rồi cuộc đời còn cho ta cả những mâu thuẫn. Hai thân cây ổi dựng ngược được tạo thành pho tượng "Hai ông bà đang cãi nhau".

Vậy thì đôi hươu cao cổ, một con cúi xuống uống nước, một con ngẩng đầu nhìn về phía xa để canh giữ cho bạn mình, đó chẳng phải là sự hiền hòa, bác ái sao? Còn màng tơ nhện ? Màng tơ nhện giăng khắp đó đây, tựa như sợi dây tình cảm nối liền con người với con người, con người với thiên nhiên và xã hội, tạo thành một khối hòa hợp. Màng tơ nhện đưa con người vào tòa "Lâu đài hạnh phúc", nơi mà [ có lẽ!?] con người muốn gì sẽ được nấy.

Màng tơ nhện còn là chiếc cầu nối giữa "THỰC TẠI" nhỏ bé với thế giới "TÂM LINH" bao la và vĩnh hằng, điều mà ở cuối thế kỷ hai mươi này loài người đang vươn tới."

40*  Người không chịu im lặng

Trông bề ngoài ông Trần Độ không có vẻ một vị tướng mặc dù ông đã từng đi qua suốt hai cuộc chiến tranh và làm chính ủy những đơn vị lớn. Có lẽ do ông là tướng chính trị và những năm gần đây ông lại chuyên làm công tác chính trị và văn hóa văn nghệ. Ông đã gần bảy mươi, nói năng chậm rãi nhưng có trí nhớ rất tốt và ông có thể kể liên miên chuyện này chuyện khác xảy ra từ hàng mấy chục năm qua. Chỉ cần hỏi ông một câu là ông có thể trả lời hàng giờ liền, với những dữ kiện và phân tích rất sắc sảo. Nói chuyện với ông cũng thú vị vì được nghe nhiều điều mới lạ và bổ ích.

Tôi mới  quen ông nhưng có lẽ Bùi Minh Quốc đã biết ông từ xưa. Hồi chúng tôi tổ chức đại hội thành lập hội văn nghệ, chúng tôi mời ông và ông đã từ Hà Nội cất công vào tham dự và giành thời gian giới thiệu nghị quyết về văn hóa văn nghệ của Trung ương. Lúc đó ông đang  phụ trách lãnh vực này và chính ông là tác gỉa soạn dự thảo nghị quyết, một nghị quyết tiến bộ nhất của Trung ương về văn hóa văn nghệ từ trước đến nay.  Tuy nhiên chẳng bao lâu nghị quyết đó và cả chính bản thân ông cũng bị vô hiệu hóa vì nghị quyết đã phê phán đảng quá nặng nề, đòi hỏi đảng quá nhiều, bớt quyền lực của đảng trong khi tăng cường tự do dân chủ cho văn nghệ sĩ trong lãnh vực sáng tác. Người ta cho ông là hữu khuynh, làm yếu đi vai trò lãnh đạo của đảng. Đảng phải lãnh đạo triệt để, toàn diện và tuyệt đối mặc dù đôi khi có nhiều "ông đản" chẳng hiểu gì về lãnh vực mình đang lãnh đạo. Trong văn nghệ đã có biết bao trường hợp một tác phẩm, một tác gỉa bị cấm, bị trù dập vì bị một ông lãnh đạo nào đó phê phán dù ông này chẳng bao giờ đọc tác phẩm mà chỉ nghe qua ý kiến người lái xe hay ai đó nói. Ông tướng Trần Độ đã kịch liệt phê phán tình hình đó và rất được anh em văn nghệ sĩ đồng tình ủng hộ.

Điều này chính lại là một mối  lo cho Trung ương nên dần dần ông đã bị loại bớt ảnh hưởng, mất dần  thế lực, mất luôn cả những chức vụ quan trọng trong đảng và quốc hội. Tôi còn nhớ hồi đó hội nghị tổng kết toàn quốc do Ban Văn hóa Văn nghệ triệu tập, mời đại biểu tất cả các Hội Văn nghệ địa phương về dự, phút chót đã bị đình hoãn vô thời hạn. Người ta sợ một cuộc gặp gỡ đông đảo các đại biểu văn nghệ tỉnh thành ở Hà Nội sẽ gây nên một trận  cuồng phong, nhất là sau khi đoàn văn nghệ Langbian của chúng tôi trong chuyến đi xuyên Việt đã gây sóng gió khắp các tỉnh miền Trung và Tây nguyên. Kể cũng tiếc vì chắc chắn hội nghị đó sẽ làm nên một cơn đại náo. Chúng tôi đã nhận giấy mời, chuẩn bị lên đường nhưng phút cuối nhận được thông báo hủy bỏ hội nghị. Không những thế, sau đó Ban Văn hóa Văn nghệ Trung ương do ông Trần Độ phụ trách cũng bị xóa sổ luôn, sát nhập vào ban khác, do người khác phụ trách. Đúng những người Cộng sản là bậc thầy về tổ chức. Chỉ cần một vài động tác kỹ thuật nhỏ là những người bị coi là nguy hiểm như tướng Trần Độ bị "knock out" ngay.

Có thể  vì những kinh nghiệm đó mà sau này ông tỏ ra dè dặt. Có lần Hà Sĩ Phu và tôi nói chuyện với ông khá lâu về tình hình thời sự. Tôi hỏi ông ở Trung ương có thể có  những cán bộ lãnh đạo cao cấp tuyên bố ra khỏi đảng như ở Liên xô thời cải tổ không và riêng ông, ông nghĩ  như thế nào về điều này. Ông suy nghĩ rất lâu rồi nói: "Tôi cho là không có, còn riêng tôi, tôi chỉ có thể thôi không ra ứng cử ban chấp hành trung ương nhiệm kỳ tới." Quả thực sau đó ông không ứng cử hay dù ông có muốn ứng cử cũng không được. Chuyện này đều do tổ chức sắp xếp, không ai có thể tự ứng cử trong bộ máy dân chủ tập trung này được. Với tinh thần phản kháng cố hữu của mình, tôi nghĩ nhiều chuyện có thể làm khác đi nhưng thực tế không như thế. Quả thực tôi chưa hiểu  nhiều về cộng sản mặc dù đã là đảng viên gần hai mươi năm trước khi bị khai trừ. Trong cơ chế và bộ máy này, mọi người đã bị điều kiện hóa. Những đảng viên kỳ cựu như Trần Độ, Nguyễn Hộ, Hồ Hiếu, Đỗ Trung Hiếu khi có tư tưởng tự do sớm muộn sẽ bị đào thải.

Từ khi thôi giữ các chức vụ quan trọng, thỉnh thoảng tướng Trần Độ vào Đà Lạt chơi, lần nào ông cũng nhắn chúng tôi, nhóm bốn người ở Đà Lạt, đến gặp nói chuyện. Chúng tôi nói chuyện không có chủ ý gì, chỉ cốt thông tin cho nhau và bày tỏ suy nghĩ về những vấn đề thời sự. Có lẽ ông có nhu cầu được trao đổi thoải mái với những người có tự do tư tưởng như chúng tôi, cũng là một kiểu "đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu." Đôi khi tôi nghĩ có thể ông có dụng ý gì chăng nhưng qua mấy lần gặp gỡ thấy ông quả không có chủ ý gì. Chúng tôi nói đủ mọi chuyện tùy hứng. Ông cũng hay kể lại những kỷ niệm xưa trong quá trình hoạt chính trị và văn hóa văn nghệ của mình. Nói chung chúng tôi trao đổi cởi mở và thoải mái, không e dè giữ ý.

Thường ông ở lại nhà nghỉ của Vân Nguyệt. Hình như ông có mối quan hệ thân thiết với thân phụ  Vân Nguyệt và chị đối xử với ông như người chú trong gia đình. Vân Nguyệt là một chủ nhà hiếu khách, lại có điều kiện nhà nghỉ nên chúng tôi gặp gỡ ở đây thoải mái. Sau này chúng tôi biết mỗi lần tướng Trần Độ đến Đà Lạt gặp chúng tôi đều bị công an theo dõi giám sát nhưng chúng tôi phớt lờ, vẫn gặp gỡ trò chuyện bình thường.

Gần đây sức khỏe của ông kém hẳn. Ông bị bệnh tiểu đường làm cụt một ngón  chân cái và tiếp tục bị hoại thư nên lúc nào cũng phải băng chân, đi cà nhắc và chống gậy. Mắt ông tự dưng mờ đi không đọc được sách báo, phải nhờ người khác đọc. Ông bảo nghe radio cũng không thể tìm đài  nên  nhờ người nhà dò sẵn vị trí các đài thích nghe, đến giờ ông chỉ việc bật máy lên. Trong hoàn cảnh đó tưởng ông suy sụp, nào ngờ tư tưởng ông lại phấn chấn lên. Ông viết mấy bài ngắn gởi cho Trung ương Đảng để bày tỏ quan điểm của mình về đảng và về tình hình đất nước một cách mạnh mẽ, quyết liệt hơn bao giờ đã gây tiếng vang chấn động trong đảng, trong và ngoài nước. Có thể ông nghĩ mình chẳng còn gì để phải sợ hãi và phải làm nốt những gì cần làm trong giai đoạn cuối của cuộc đời. Điều này làm tôi quý ông dù trước đây có lúc tôi đã hơi thất vọng  về ông. Tôi đã nghĩ ông có thể làm được nhiều hơn nhưng ông đã không làm. Suy nghĩ của tôi thật quá chủ quan.

Lần mới đây nhất khi lên Đà Lạt, mặc dù đi lại rất khó khăn, ông Trần Độ đã nhờ người đưa tới thăm tôi. Đây là lần đầu tiên ông đến nhà tôi. Cuộc nói chuyện của ông lần này có nhiều ngụ ý. Ông kể chuyện ở Hà Nội hình như mới đây ông bị giăng bẫy. Ông nhận được nhiều tài liệu chống đối nhà cầm quyền gởi qua đường bưu điện. Một vài người quen cũ, không thân lắm, lâu ngày không gặp, bỗng dưng đến rủ ông tham gia vào một tổ chức nghiên cứu gì đó phê phán chủ nghĩa Mác-Lênin. Ông đã từ chối thẳng thừng. Ông khuyên tôi nên hết sức thận trọng về những việc liên quan đến pháp luật. Hình như ông cảm thấy có cái gì đó đang đe dọa chúng tôi nhưng ông không nói thẳng. Ông còn đề nghị tôi suy nghĩ viết bài về công nghiệp hóa, hiện đại hóa là vấn đề mà nhiều trí thức ở Hà Nội đang chú ý nghiên cứu. Tôi cảm thấy ông chân thành và có sự quan tâm đặc biệt đối với tôi.

Ít lâu sau, tôi thấy ông xuất hiện trên truyền hình trong một buổi lễ, ông được trao huân chương cao quý gì đó, có vẻ hơi buồn bã. Tôi biết đây cũng là một cách làm cho ông im lặng. Nhưng tôi tin rằng người như ông không chịu im lặng khi chưa nói hết ra những điều tâm huyết của mình trong những ngày tháng cuối của đời dù cho phải trả gía đắt.

41*  Hoài niệm về những phút bay bổng của tâm hồn

Một thoáng đời

Tôi tìm em trên con đường xưa em đã ở

Con đường tôi chưa bao giờ đi qua

Và số nhà em viết trong thư

Tôi đã quên trong mù khơi quá khứ

Nhưng tôi biết con đường này em đã đi về mỗi ngày

            Từ thuở học trò với ước mơ con gái

Mỗi tuần mỗi tháng mong đợi thư tôi

            Và đêm đêm mơ những giấc mơ nồng nàn ân ái.

                          Tôi hỏi thăm từng người

                          Hiếm hoi người cũ

                          Tôi hỏi thăm từng nhà

                           Nhiều nhà đổi chủ

Ba mươi năm đã trôi qua trên hành tinh

Ba mươi năm đã trôi qua trên đất nước

               chiến tranh và hòa bình khốn khó

Hình ảnh em trong tôi vẫn nguyên vẹn tự ngày nào.

Tôi tìm em trên các khuôn mặt bé thơ

Tôi tìm em trên các khuôn mặt học trò con gái

Tôi tìm em trên các khuôn mặt thiếu phụ hao mòn

Tôi tìm em trong các ngôi nhà

                                       Còn dáng xưa quá khứ

   Em đã mất tăm vào cát buị thời gian

   Chỉ có tôi lang thang một mình trên thành phố lạ

   Thấy đời người trong một thoáng chao nghiêng.

42*   Đan Tâm - Những trang nhật ký chưa xa

" 28/6 và những ngày vợ con đi vắng.

28/6 là một ngày nặng nề. Em và các con đã đi, đưa anh vào một trạng thái một mình bất chợt dưới mái ấm căn nhà chung. Trước đây anh đã từng sống một mình nhưng cảm giác khác hơn. Nhiều chuyện bực mình lại xảy ra đúng ngày này. Dây xích chiếc xe đứt tung nhưng lại kẹt vào bánh xe lúc đang chạy giữa đường không tháo ra được nên phải loay hoay gần một tiếng đồng hồ mới đưa tới chỗ sửa xe gần nhà, sau đó phải đi mua phụ tùng mới về sửa. Về nhà điện cúp không nấu bằng bếp điện được. Chiều trời mưa như trút suốt buổi.

Trong tất cả những điều bên ngoài đó là cảm giác một mình khi  người thân đi vắng. Cô độc. Lặng lẽ. Thiếu tiếng nói. Thiếu bóng người. Thiếu chuyện trò. Và những việc làm một mình, ăn, đi lại, quét nhà, mở đóng cửa âm vang một cách lạnh lùng trong im lặng, làm cho cái  một mình nổi lên trơ vơ, nhạt nhẽo, lâu dài. Cảm giác đó nếu kéo dài sẽ là một tình trạng không chịu đựng nổi, nhất là đối với người yếu thần kinh như em. Anh đã chịu đựng điều đó có thể nói là can đảm. Như anh thường nói, nghiến răng lại. Những ngày kế tiếp cũng quen dần đi nhưng cảm giác đơn độc vẫn là một cái bóng ám ảnh không rời.

Không phải vì anh làm những việc trong nhà trước đây anh không làm nên cảm thấy rõ hơn vai trò của em. Dĩ nhiên điều đó cũng có một phần nhưng không phải là tất cả. Anh đã không hài lòng khi em hỏi em có giúp ích gì cho anh không. Nhiều lúc chúng ta đã nói với nhau nặng lời, phê phán không thương tiếc, nhưng trong thâm tâm, chắc cả em và anh đều thầm công nhận vai trò của mỗi người trong cuộc sống chung này là không ai thay thế được. Anh vẫn hiểu điều gì đó đằng sau những nỗi đắng cay, những lời chua cay.

Những ngày này anh cảm thấy thích viết và viết được. Anh đã viết xong "Bút ký của người bị khai trừ đảng" và đang viết một bài báo " Hiện tượng và lý giải.. ." trong cảm xúc của bút ký, hình ảnh em và con đã nổi lên trong cơn sóng gío của cuộc chiến đấu.

Anh đang phân vân về bước dấn thân sắp tới, có nên đi sâu vào cuộc đấu tranh có tính chất "chính trị chuyên nghiệp" không. Bản chất tâm hồn anh hoàn toàn không thích hợp với công việc này dù anh có thừa năng lực, nhưng nếu lao vào thì mục đích không đạt được. Lao vào thì tâm hồn sẽ hoen ố vì những vết nhơ của đời và chịu sự ràng buộc khắc nghiệt của luật chơi. Còn cách nào khác không? Sáng tác, dĩ nhiên, nhưng sáng tác có ích gì? Cho lúc này sôi bỏng. Có thể nào bình tâm làm một việc chỉ để lại cho mai sau mà bây giờ không là gì cả. Có cách nào dung hòa được không?

Mới rồi L ở Sài Gòn lên cho biết L đã viết tin về vụ kỷ luật đưa vào báo, đã đưa qua nhà in sắp chữ nhưng đến phút cuối còn bị bóc ra theo chỉ thị. Thật là một trò đê tiện. Với quyền uy trong tay mà người ta vẫn không chấp nhận cuộc đấu công khai. Dân chủ là một trò bịp. Trong cuộc chơi này người ta chưa đủ bản lĩnh  để tôn trọng luật chơi. Bịt mồm, rún ép.. . đó là cung cách của những kẻ cầm quyền vẫn hô hào dân chủ lâu nay. Nên con đường công luận, báo chí đã đi vào ngõ hẹp, quá hẹp cho cuộc đấu tranh này, Nhiều anh em ở đây cũng phân vân. Rõ ràng là người ta muốn độc quyền yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội. Nhưng về phía những người cấp tiến, phải tiến hành cuộc đấu tranh nội bộ bằng phương thức hợp pháp nếu không muốn bị đè bẹp, đập tan một cách thô bạo vì pháp luật lại ở trong tay những kẻ cầm quyền bảo thủ. Đó là tình huống đặc biệt phức tạp và khó khăn mà những người tâm huyết hôm nay phải tìm ra giải pháp tốt nhất.

 Mấy hôm nay chiều nào trời cũng mưa, có lúc mưa sớm vào giữa trưa nên không làm vườn được bao nhiêu. Anh tính sắp xếp để làm mấy việc: đào hố su, sơn nhà, sửa chuồng gà, đóng bàn rửa chén bát nhưng không làm được hết vì còn giành thời gian để viết, phải đi đây đó. Anh đã cho hai con gà mái lớn ra vào tự do, chúng cũng có đi lại kiếm ăn nhưng không nhập chung với tụi kia được, vẫn còn nhát như cáy, trông thật thảm hại. Anh thả gà đi suốt ngày, trưa chiều về cho ăn. Chúng tự nghỉ trưa rồi tự đi kiếm ăn nên cũng đỡ tốn gạo nhưng vẫn thấy mập ra. Tối hai con trống hay nhảy lên cây ngủ, có bữa tối hù còn phải xua xuống, bóp đèn pin cho chúng thấy đường nhảy vào chuồng. Đó là hai tối anh về trễ vì đi ăn cơm ở nhà bạn.

Thức ăn em chuẩn bị ăn đúng một tuần, có mấy lần hái thêm rau lang và đậu. Ngại nấu nướng quá, nhất là khi chỉ cần hâm một tí mà phải nhóm bếp. Điện cúp bất ngờ, liên tục nên anh phải dùng bếp dầu. Cơm nấu bằng nồi điện từ sáng sớm, có lúc cúp điện khi cơm vừa sắp chín. Bữa nào nấu ăn, chó mèo gà cũng quẩn chân phát mệt. Chó mèo độ này ăn tợn, cứ thấy anh về là sán lại đòi ăn, chả thấy chúng làm gì cả. Con trắng hàng xóm cũng  không thiếu mặt bữa nào. Anh chưa lau nhà lần nào cả, chắc chỉ lau một lần trước khi em về. Mới giặt quần áo có một lần. Việc  nhà mà không có bàn tay của phụ nữ thì cũng hơi gay, trách gì đàn ông độc thân không ở bẩn, làm gì phiên phiến cho xong thôi.

Em đưa con đi thi lần này chắc vất vả lắm, vì phải lo cho hai đứa. Tính lại hay lo. Mới rồi anh hỏi Hạnh [ cô bé hàng xóm về trước], Bi thi làm bài khá nên anh cũng yên tâm. Còn Toe thì chắc phải năm thứ hai thôi vì sức học của Toe mình đã biết, cuộc đọ sức lần đầu chỉ để rút kinh nghiệm.

Cuộc đời trưởng thành của con chỉ mới bắt đầu, trong hoàn cảnh hiện nay chắc sẽ còn nhiều khó khăn sóng gío. Anh mới gặp thằng bé con ông bà L, trước đi làm việc ở dưới huyện, nay cơ quan phá sản giải thể, phải về tự đi tìm việc, định đi học nghề vì tìm việc cơ quan nhà nước bây giờ không dễ. Con phải học khi nào còn có thể học được. Phải kiếm sống nhưng mục đích cuộc sống đâu phải là chỉ để kiếm sống. Kiếm sống chỉ là phương tiện để đạt đến một mục đích gì khác có gía trị làm người hơn. Đó không phải là điều ảo tưởng hay lãng mạn. Ngoài học vấn, trang  bị cho con lý tưởng, bản lĩnh và nhân cách là điều quan trọng. Rồi chúng sẽ vào đời, chiến đấu và tự trách nhiệm lấy đời mình. Bố mẹ không sống thay cho con và ép buộc con sống theo ý mình được đâu. Chúng sẽ có nhận thức và cách lý giải cuộc sống riêng, dĩ nhiên có chịu ảnh hưởng của bố mẹ và truyền thống gia đình. Ngay Bi bây giờ cũng đã có nhận thức riêng tuy mới chỉ là mầm mống về những sự việc lớn mà bố đã làm. Đó là dấu hiệu đáng mừng của sự trưởng thành. Con phải xứng đáng với bố mẹ và bố mẹ cũng phải xứng đáng với con. Đó là đòi hỏi hai chiều giữa các thế hệ.

Chúng ta còn nhiều việc phải làm cho chính chúng ta, cho con cái, cho thế hệ mai sau. Mác nói "Hạnh phúc là đấu tranh", điều này rất đúng, dĩ nhiên cũng chỉ là một phần của cuộc sống. Nhưng nếu không có đấu tranh thì cuộc sống xét cho cùng cũng chỉ là sống thừa, sống chỉ để đi vào cõi chết định mệnh của con người như một hành trình vô ích. Thời gian này, anh càng  suy nghĩ sâu sắc về vấn đề đó. Tuổi bốn mươi, như lời Cầu bạn anh nói, đã phải tính sổ cuộc đời, chứ không phải đợi đến khi gần kề miệng lỗ , lúc đó không cần thiết nữa, kể cả sự hối tiếc."

" Ngày 19/7

Đằng sau những nổi đắng cay, những điều chua cay... là  điều gì ư?

Em đã suy nghĩ thật nhiều trong đêm tối ngồi ngoài bờ hồ. Gío lạnh. Mưa rơi. Chỉ cần thò chân xuống thôi là có thể thay đổi tất cả. Nỗi đau đớn thất vọng đè nặng lên tâm hồn đã đưa em ra đó. Và em chỉ muốn một lần dứt khoát. Nhìn dòng nước lặng lờ mù mịt qua ánh trăng mờ, em nghĩ mình sẽ trôi theo đó để đi đến nơi vô tận, sẽ không còn dằn vặt khổ đau. Nhưng rồi hình ảnh hai đứa con đang ở hai nơi, đang hăm hở trên đường tới tương lai, hình ảnh bàn rửa bát mới, cái chỗ dựa lưng trên giường anh mới đóng, những lời nhắn nhủ dặn dò, và những dòng chữ trong trang sổ nhật ký của anh về một lựa chọn dấn thân sắp tới mà hiện tại của cuộc đấu tranh đang ở vào giai đoạn gay go nhất, lẽ nào, lẽ nào em lại xa anh, lẽ nào em lại mang thêm khó khăn chồng chất trên đôi vai anh nhọc nhằn. Và em đã vội vã quay về. Và  anh đã đứng ở đó, ngay đầu ngõ. Có lẽ anh hiểu vì sao em lại ôm chầm lấy anh khi vừa gặp mặt.

Đừng áp đặt cho em những tư tưởng không có, đừng nghĩ sai về em. Điều đó chỉ đẩy em xuống hố sâu mặc cảm cũ. Đôi khi em cảm thấy anh không cần đến em, em không là gì cả đối với anh. Không giúp được gì cho anh. Và em lại buồn.

Anh biết không, những ngày ở Sài Gòn giữa hàng  vạn người qua lại, giữa những buổi chuyện trò với người này người kia, giữa lúc  một mình ở sân trường Văn khoa cũ, một mình đợi con ở công viên, trong em luôn luôn có muôn vàn ý nghĩ.  Em đã nghĩ nhiều đến cuộc sống chung của chúng ta, đến một người chồng đã và đang dấn thân cho cuộc đấu tranh không ngơi nghỉ. Đôi lúc chợt buồn vì nghĩ rằng anh sẽ thất vọng, chán nản vì chung quanh chúng ta, có mấy ai dám dũng cảm dấn thân như thế. Nhiều người công nhận anh là đúng nhưng ái ngại cho anh. Riêng em, em luôn tin ở anh và tin rằng chân lý sẽ thắng. Và anh sẽ chiến thắng. Nhưng phải chờ đợi và có lẽ cũng phải chấp nhận mọi khó khăn.

Em hiểu tâm hồn anh là phiêu bồng hoa cỏ nhưng lại không thể dửng dưng trước mọi cái xấu đang diễn ra, nhất là chúng lại trực tiếp ảnh hưởng đến cuộc sống chung của chúng ta. Quá khứ đã chứng minh điều ấy. Vì anh là nhiệt tình dấn thân nên  dù anh có phân vân nhưng chắc anh đã lựa chọn vì người nghệ sĩ chân chính không phải chỉ ngồi yên mà sáng tác, khi tự do đang còn bị hạn chế. Lẽ dĩ nhiên, anh ơi, em là người luôn lo âu mọi hiểm nguy sẽ đến với anh, nhưng em cũng không muốn thấy anh buồn phiền, dằn vặt và cuộc sống của chúng ta vô nghĩa.

Nhưng anh hãy thận trọng trong từng giai đoạn. Anh thường bảo với em anh là người trầm tĩnh, vì vậy anh đừng  quá nôn nóng. Anh thấy không, quyết định kỷ luật khai trừ đảng và đưa ra khỏi Hội Văn nghệ là một cái gía mà anh phải trả. Em đã đoán trước được điều đó. Vì anh không lường trước được mọi thủ đoạn của họ đó thôi. Có cái gì mà họ không dám làm. Độ này em cứ luôn bị ám ảnh bởi điều đó và em cũng muốn anh thấy rõ điều đó để trong cuộc đấu tranh  anh càng phải cẩn trọng hơn. Nhất là trong lúc này, khi quyền uy còn ở trong tay, họ có thể nghĩ ra đủ trò đê tiện khác để bịt mồm chúng ta. Họ chưa chịu dừng lại đâu. Anh thấy đó, trò truy tra lý lịch mà ông A vừa nói là bước thứ hai họ muốn triệt anh đấy. Anh càng phải chu đáo hơn trong mọi suy nghĩ và hành động. Em không lo cho em nhưng chỉ lo cho anh và hai con. Và em sẵn sàng để cùng anh đi tới đích. Anh có tin ở em không?"

Xem tiếp Phần 2, Chương 43 - 46

trở về MỤC LỤC