trần mộng tú

 

HAI VIÊN SỎI
Phạm Xuân Đài

 

Buổi sáng chủ nhật 7 tháng 7, 2019 ṭa soạn DĐTK nhận được bài thơ Viên Sỏi vừa sáng tác xong của nhà thơ Trần Mộng Tú. Đúng 24 tiếng đồng hồ sau, vào sáng ngày 8 tháng 7, lại được mail của tác giả, báo tin vừa t́nh cờ t́m ra và gửi đến DĐTK một bài thơ khác làm năm 2009 cách đây đúng 10 năm, cũng có tên là Viên Sỏi.
Tác giả ngạc nhiên trước sự trùng hợp này. Mười năm trước đă làm một bài thơ Viên Sỏi, đúng mười năm sau lại sáng tác một bài với tựa đề y hệt mà không hề ư thức sự trùng lặp ấy. Nghĩa là khi làm bài Viên Sỏi thứ hai tác giả hoàn toàn không nhớ ǵ về bài thơ cũ cùng tên. Nói cách khác người mẹ này đă quên đứt đứa con ḿnh đă sinh ra trong quá khứ, nay đă lên mười. Ngày nay lại sinh thêm một đứa em, và đặt tên đúng tên anh hay chị nó sinh ra từ mười năm trước.
 

Sự trùng lặp quả là hi hữu, khiến tác giả quyết định gửi luôn bài thứ hai đến DĐTK, để xem với cái nh́n khách quan, ṭa soạn sẽ có ư kiến ǵ tạm gọi là giải thích sự kiện này không.
 

Điều làm cho kẻ viết bài này để ư trước tiên là hai chữ Viên Sỏi. Nó hẳn có nhân duyên nào đó trong tâm hồn thi nhân nên trong ṿng mười năm, nó đă hai lần được đặt tên cho bài thơ của thi sĩ. Sỏi là ḥn đá nhỏ cỡ trái nhăn trái vải, nhẵn nhụi, có nơi như đất Quảng Nam của tôi gọi là sạn, có người ở nơi khác c̣n gọi là đá cuội. V́ viên sỏi nhỏ nhắn và luôn luôn láng bóng nên con người thích dùng nó : bọn nhóc con tụi tôi ngày xưa đi t́m những viên sỏi cỡ trái nho để làm đạn bắn ná cao su; người lớn th́ dùng để rải trên những lối đi trong vườn, gọi là lối đi rải sỏi; với những người xây cất công tŕnh, nhà cửa th́ sỏi được trộn với xi măng để làm bê tông… Kể ra th́ quanh chúng ta ở đâu cũng có sỏi, và nó được dùng nhiều việc một cách phổ biến, không có giá trị ǵ đặc biệt.
 

Thế nhưng đối với những tâm hồn giàu cảm xúc và chiêm nghiệm th́ viên sỏi có thể thành một đề tài. Trước tiên ai cũng thấy là ngoài thiên nhiên mọi vật đều thô nhám, những rừng cây rậm rạp, những ḥn núi đá sừng sững cheo leo, những ghềnh thác, những băo bùng… nói chung là hoang dại. Trừ những viên sỏi. Đó như là những quà tặng mang dáng dấp đă được gọt dũa kỹ lưỡng của thiên nhiên, chúng nhỏ nhắn, chúng nhẵn nhụi, lắm khi có màu sắc đẹp, có h́nh thể tṛn trịa hoặc ngộ nghĩnh. Nhưng chắc ai cũng biết sỏi không phải do trời sinh đă là như thế, những đặc tính của sỏi mà chúng ta nh́n thấy ngày nay là kết quả của sự đập vỡ và bào ṃn qua vô lượng thời gian. Chúng ta có thể tưởng tượng từ hàng triệu năm trước những giao động mănh liệt của quả đất tạo ra những va chạm kinh thiên động địa làm vỡ tan tành từng trái núi đá to. Những mảnh đá vỡ tung tóe khắp nơi, rồi những cơn hồng thủy đưa chúng về những con  sông con suối, và hiện tượng nước chảy đá ṃn từ từ hoàn tất từ thiên niên kỷ này qua thiên niên kỷ khác, có khi cả triệu năm mới cho chúng ta những viên sỏi như ngày nay.
 

Có thể tâm hồn thi nhân nắm bắt được cái quá tŕnh nước chảy đá ṃn trong vô lượng thời gian để thành từng viên sỏi như thế. Cầm viên sỏi họ như chạm tay vào thiên thu, vĩnh cữu. Họ cảm nhận được rằng để có h́nh thù nhỏ nhắn và trơn láng đó, một tảng đá phải trải qua bao nhiêu là biến thiên trong tạo vật, họ cảm nhận được sự kiên nhẫn vô cùng tận của ḍng nước chảy hoài chảy hoài qua không biết bao nhiêu là thời gian để có một viên sỏi thế này.
 

Đó là “cái duyên” của thi nhân và viên sỏi. Nó là mai mối để thi nhân khi cầm ḥn sỏi trên tay cảm nhận được cái vĩnh viễn của thời gian, và chính cảm nhận loại ấy tức th́ giải quyết những nỗi băn khoăn, nghi ngờ lớn vẫn tiềm ẩn trong họ. Năm 2009, ở giữa thập niên 60 của đời ḿnh, Trần Mộng Tú một hôm nh́n thiên nhiên thoạt tiên với những cảm nhận quen thuộc :
 

Này anh trái mặt trời vừa chín
rụng mùa hạ trên lưng bầy ong
những bụi cúc trong vườn trắng xóa
đang tỏa hương trên từng cánh thật cong

 

và tiếp tục đắm hồn vào một mùa hè sáng tươi đang tới với những quan sát có vẻ tinh vi hơn về giọt sương, về cánh chim, về cánh buồm, về đỉnh núi… nhưng dường như đang mơ hồ muốn nói một điều ǵ cao hơn, xa hơn, ẩn mật hơn
 

và những giọt sương mang hồn biển cả
trên những cánh chim cơng gió phương xa
trên những cánh buồm căng tṛn mơ ước
đỉnh núi trên cao thả xuống đóa hoa


Những câu thơ không phải thuần tả cảnh thiên nhiên trước mắt, mà để lộ ra cái tâm thức bắt đầu nh́n ra phía bên kia của hiện tượng : trong giọt sương có hồn biển cả, cánh chim không phải đập trong không khí ở đây mà cơng gió phương xa, cánh buồm không được mô tả căng tṛn v́ gió mà tṛn v́ mơ ước, và cuối cùng, từ đỉnh núi cao kia tác giả đang nhận một thông điệp mới đỉnh núi trên cao thả xuống đóa hoa.
 

Thông điệp ǵ, chúng ta chưa rơ, nhưng những câu thơ tiếp theo sẽ giải mă dần dần một trạng thái tâm hồn đang biến chuyển, với những lời lẽ như là th́ thầm trong các cảm nhận mới :


đến đây anh
xem em rất lạ
em thả tuổi ḿnh vào bụi phấn hoa
chúng sẽ bay xa bay hoài trong gió
rơi vào vườn ai t́m măi không ra
em sẽ ở trong một khu vườn mới
hoang mang bối rối nh́n xuống đổi thay
em ước ǵ ḿnh hóa thành viên sỏi
lăn măi trong đời tṛn một ṿng quay


Đến đây th́ đă khá rơ, tác giả đang tự thấy ḿnh trong một trạng thái đổi thay, trở nên lung linh hơn, tự do hơn, t́m thấy một không gian mới cho ḿnh, và lạ thay, ước ǵ ḿnh trở thành viên sỏi. Có phải tác giả đă thấy trong ḷng viên sỏi kia có mang tính chất vĩnh cữu, muốn nhập vào nó, biến thành nó, để giải quyết những thắc mắc siêu h́nh do thời gian của cuộc sống đang tác động vào ḿnh ? H́nh như thi nhân cũng có cảm thức viên sỏi mà ta đang có trong tay chính là biểu tượng và sản phẩm của không gian và thời gian vô tận, nếu ta nương náu vào nó th́ nó sẽ mang ta đi, nhập vào cái vô cùng ?
 

Tôi nh́n thấy bài thơ Viên Sỏi 1, làm năm 2009, có chủ đề là Nhập Vào. Từ chỗ mông lung của kiếp người, của tuổi tác, của cảm giác vật vờ vô định… tất cả hóa thân vào viên sỏi, một h́nh ảnh cụ thể tương đối ổn định mặc dù nó vẫn lăn theo con đường của nó.


đến đây anh
mở bàn tay ra em tặng viên sỏi nhỏ
để anh đi nốt chặng đường
ấm áp riêng mang.


Em tặng anh viên sỏi nhỏ là tặng chính em cho anh đó, nhưng là em đă thể nhập vào viên sỏi đă tồn tại hàng triệu năm, em t́m thấy tĩnh lặng trong đó, và với tĩnh lặng, anh cùng với em đi nốt cho hết cuộc đời trần thế.


Khi đọc đến bài Viên Sỏi 2, sáng tác vào buổi sáng ngày 7 tháng 7, 2019 th́ cảm nhận của tôi khác hẳn với bài lần trước. Một cách vô thức, mười năm sau Trần Mộng Tú gần như sáng tác một bài thơ cùng một cái nền với bài thơ trước, nhưng chiều hướng th́ ngược lại. Lần trước nhận ra ḿnh đang ở vào tuổi 66, tác giả quan sát lại cuộc đời quanh ḿnh và cảm nhận sự vô định của kiếp sống, thấy có nhu cầu t́m đến một trạng thái tĩnh lặng, b́nh an. Bài Viên sỏi 1 có chủ hướng rơ rệt : Tụ Lại. Ḿnh hóa thành viên sỏi, gom tất cả vào một để ngao du trong một lộ tŕnh vững chắc.


Nhưng với Viên Sỏi 2 :


Viên sỏi nhỏ sáng nay nhặt được
Trên con đường đi bộ
Viên sỏi tṛn như b́nh minh


Tác giả có vẻ không nhớ ǵ đến viên sỏi mà ḿnh đă hóa thân vào mười năm trước, làm như t́nh cờ nhặt được viên sỏi nào đó trên đường đi bộ, nhưng trong tâm thức có vẻ nhận ra một điều ǵ đó liên quan đến ḿnh. Thấy viên sỏi tṛn như b́nh minh, một nhận thức khá lạ, nhưng chắc là diễn tả một cái ǵ đấy đang thành h́nh trong ḷng ḿnh. Cầm ḥn sỏi trong tay mà nhận thấy :


Cái trứng trong tay đang nứt vỏ
Hay vũ trụ cựa ḿnh


Rơ ràng là một sáng tạo sắp ra đời. Rơ ràng là giây phút thiêng liêng đang bước tới


Viên sỏi cất tiếng hát trong ḷng bàn tay
Tiếng hát như cất lên ở chóp núi
Rồi lăn xuống những ngón tay
Những ngón tay đang nhảy múa
Có tiếng oa oa của em bé sơ sinh

 

Chính viên sỏi trong ḷng bàn tay không c̣n im ĺm, nó đang cựa ḿnh báo hiệu, đến nỗi những ngón tay đang nắm lấy nó cũng cảm nhận được dường như nó đang nhảy múa. Nhưng là viên sỏi hay là tâm thức nhà thơ đang bung ra, tràn trề khao khát đến với vũ trụ bao la, ḥa nhập với cái vô cùng ? Một nỗi cần thiết mới mẻ đang nhen nhóm như một nhu cầu tự thân, ḥn sỏi không vỡ, nhưng tâm đang vỡ. Phải vỡ ra để ngộ được một cái ǵ đấy đang đến, như thiền giả đang chứng ngộ tâm ḿnh đang ngời lên một ánh sáng mới.

Mười năm trước “em” đă hóa thân vào sỏi.
Mười năm sau sỏi biến thành trứng và trứng nở ra.
Như thể mười năm là thời kỳ thai nghén cho một cảm thức mới nơi chính ḿnh.
Tác giả nhắc lại ba lần như một câu thần chú :


Viên sỏi
Viên sỏi
Viên sỏi


Và nh́n ra :


B́nh minh khẽ cựa ḿnh.


Mười năm trước tâm tụ vào viên sỏi. Mười năm sau tâm tán ra như đ̣i hỏi ḥa nhập với cơi vô cùng.


Tụ và tán. Điều lạ lùng là tụ vào viên sỏi, và tán cũng từ viên sỏi. Đá cuội chỉ là một vật ngoại giới, chỉ thỉnh thoảng đi dạo chơi nhà thơ nhặt được trên đường, nhưng tại sao về mặt tâm t́nh lại gắn bó với nó đến thế ? V́ nó xinh xắn, nhẵn láng như một trang sức của thiên nhiên ? Hay v́ nó đă mang trong chính nó hàng triệu năm thành h́nh và tồn tại, cầm nó trên tay là nắm cả thiên thu ? Có vẻ nó là nơi ḿnh có thể gửi gắm tất cả cái tâm thức ngổn ngang như một nơi nương tựa đáng tin cậy nhất, hiểu biết nhất và khoan dung nhất. Cả thế giới đă nằm trong nó, cái viên sỏi ấy. Cả thời gian vô tận chính nó đă trải qua để có được h́nh thù ngày nay. Phải chăng v́ trực giác mách bảo mà nhà thơ trước sau nh́n viên sỏi như một vật thể gần gũi thân yêu đến độ gần như một ám ảnh, v́ trong nó là cả một càn khôn vũ trụ mà nhà thơ có thể âu yếm nắm trong tay. Để cảm nhận sự yên tĩnh như mặt nước hồ mùa thu, hoặc nỗi xôn xao của một mùa sinh sôi nảy nở.
Viên sỏi đă là chỗ trú ẩn đầy tin cậy khi nhà thơ muốn hóa thân vào nó.
Viên sỏi cũng là chỗ phát xuất để đi xa muôn trùng trong vũ trụ mênh mông.
V́ nó chứa đựng cả vũ trụ, và vũ trụ mênh mông cũng chính là nó.


Và từ đó, nhà thơ đă thấy một b́nh minh mới vừa ló dạng. Hay nói một cách khác, một tâm thức mới vừa ra đời.

 


Little Saigon ngày 10 tháng 7, 2019
Phạm Xuân Đài


Tú ơi, sáng nay em vừa viết một bài thơ đầy Triết lư.
Viên sỏi cũng là vũ trụ.
Vũ trụ nằm trong viên sỏi.

 

______

 

a2a mời đọc :

 

Viên sỏi 1

Viên sỏi 2

 

art2all.net