|
NGUYỄN THỊ TỊNH THY NHỮNG CON CHỮ ĐỐI THOẠI CỦA TRƯƠNG VĂN DÂN (Bài đăng trong ts Quán Văn 61, ra mắt ngày 13.1.2019)
Nửa đầu thế kỷ XX, trong các công tŕnh khoa học của ḿnh, nhà lư luận M.Bakhtin đă đề ra thuyết đối thoại trong văn học. Qua tiểu thuyết của Đôtxtôiepxki, M.Bakhtin khẳng định: “Tất cả đều là phương tiện, đối thoại là mục đích. Một tiếng nói không kết thúc ǵ hết và không giải quyết ǵ hết. Hai tiếng nói là cái tối thiểu của sự sống, cái tối thiểu của tồn tại”(1). Đối thoại chính là việc “dẫn dắt chủ đề theo một số tiếng nói khác nhau, là bản thân tính nhiều tiếng nói, tính khác tiếng nói về nguyên tắc”. Đối thoại thực chất là thể hiện sự đối lập về lập trường tư tưởng của nhân vật, làm nên đặc điểm đa thanh, phức điệu cho tác phẩm. Trong những tác phẩm của Trương Văn Dân, đối thoại thể hiện ba mục đích sáng tác rất rơ. Đó là sáng tác để tŕnh bày luận đề, sáng tác để giăi bày t́nh cảm và sáng tác để chia sẻ tri âm. Đối thoại với thế sự thể hiện tính luận đề là đặc điểm chung của tiểu thuyết Trương Văn Dân. Trong Bàn tay nhỏ dưới mưa và Tṛ chuyện với thiên thần(2), nói như nhà văn Nhất Linh, Trương Văn Dân đă thực hiện cái ư định dùng tiểu thuyết để làm một việc ǵ đó. “Việc” mà Trương Văn Dân muốn làm, theo thuật ngữ văn học, chính là luận đề tiểu thuyết. Thông qua đối thoại với nhiều h́nh thức văn bản: văn bản trần thuật, văn bản báo chí, nhật kư, thư tín, thơ ca, báo cáo…, rất nhiều vấn nạn của quốc gia và thế giới, của cá nhân và cộng đồng nhân loại hiển hiện. Đằng sau câu chuyện về một cuộc t́nh không trọn vẹn của người đàn bà đi qua bao giông băo đời người trong Bàn tay nhỏ dưới mưa và niềm hạnh phúc lẫn nỗi âu lo đầy trách nhiệm của đôi vợ chồng hiếm muộn trong Tṛ chuyện với thiên thần, Trương Văn Dân đă luận đề về mọi mặt của đời sống trong “trần gian điên dại này”. Trái đất cạn kiệt, môi trường ô nhiễm, dịch bệnh hiểm nguy, thực phẩm biến đổi gien, con người vô cảm, mặt trái của văn minh và toàn cầu hóa và rất nhiều vấn đề “nóng” thuộc về hậu quả của “cơn điên tăng trưởng” được thể hiện vừa trực diện vừa hàm ẩn cho thấy mối quan tâm và âu lo của nhà văn với cơi nhân sinh. “Viết luận đề tiểu thuyết nghĩa là viết tiểu thuyết để nêu lên một lư thuyết, để tán dương, tuyên truyền một cái ǵ tác giả cho là tốt đẹp, để đả đảo một cái ǵ tác giả cho là xấu xa, viết tiểu thuyết để phụng sự, để chứng tỏ một cái ǵ đó”(3). Những điều tốt đẹp lẫn xấu xa trong tiểu thuyết được Trương Văn Dân tích lũy từ vốn sống của cả đời người và đưa vào trang văn của ḿnh chủ yếu thông qua đối thoại. Đó có thể là những vấn đề lớn như “Thảm hoạ hạt nhân”, “Những quái vật nhân tạo”, “Trí tuệ và khoa học”, “Chính trường và chiến trường”, “Thân và phận”… của “một giống loài khốn khổ” khiến nhà văn thẳng thừng tuyên bố: “Xin các nghị viện quốc tế hăy chấm dứt thảo luận các vấn đề vô bổ. Xin các vị đừng nhắm mắt như con đà điểu vùi đầu dưới cát hay quyết định không quyết định ǵ để biến di sản Trái đất thành hỏa ngục. Nếu không, khi các người chết đi và để lại cho thế hệ kế tiếp là chúng tôi và con cháu một tương lai đầy rác rưởi, đau khổ. Chúng tôi không thể đồng lơa với tội ác của các người. Và chúng tôi muốn nói với những người có trách nhiệm là chúng tôi đang mang trong ḷng một nỗi khinh bỉ vô tận; các người luôn rao giảng đạo đức và khuyên chúng tôi phải sống thế này, thế kia nhưng chính các người đang sống phi đạo đức nhất. Chúng tôi biết các người sẽ chết trước khi chịu trách nhiệm về những điều ḿnh làm. Nhưng chúng tôi sẽ phỉ nhổ lên những bộ xương khô thế hệ đă hành động vô trách nhiệm với Quả địa cầu” (Bàn tay nhỏ dưới mưa). Đó có thể là những vấn đề nhỏ khiến nhà văn day dứt: “Mẹ biết lấy ǵ nuôi con?” giữa cơ man nào là thực phẩm biến đổi gien, thực phẩm chứa độc tố nếu như ngay bây giờ con “gơ cửa trần gian” (Tṛ chuyện với thiên thần). Tṛ chuyện với thiên thần là một cuộc đối thoại (tâm t́nh) dài giữa ba nhân vật: người cha, người mẹ với thai nhi. Hai đấng sinh thành đă nói lên những âu lo, trăn trở, buồn nản về thế giới loài người những năm tháng này. Thế giới ấy không có chỗ nào, lĩnh vực nào an toàn cho con trẻ trú ngụ. Ba mẹ nói hết với con về tất cả những ǵ chờ đón con, để con chuẩn bị tinh thần trước khi trở thành thành viên của cơi đời này. Bạo lực, tham nhũng, ô nhiễm, bất công… bao phủ lên bầu khí quyển mà con sẽ hít thở. Hiểu tất cả rồi, con có quyền chọn lựa nên hay không nên làm người. Đây quả là một ư tưởng táo bạo theo motif hỏi ư kiến thai nhi trước khi chào đời trong Xă hội thủy quái Kappa của nhà văn Nhật Bản R.Akutagawa và quan điểm “Sinh ra tôi sao không hỏi ư kiến tôi” của triết gia J.P.Sartre. Sử dụng h́nh thức tự sự đối thoại qua trần thuật đa chủ thể, Trương Văn Dân đă phác họa bức tranh màu xám của thế giới từ suy nghĩ và ngôn ngữ đậm màu sắc triết học của nhân vật. Từng mẫu đối thoại, khi ngắn gọn khắc khoải; khi dằng dặc miên man, Tṛ chuyện với thiên thần chất chứa tầng tầng lớp lớp những luận đề mà nhà văn muốn gửi gắm đến bạn đọc. Tất cả đều thể hiện một tấm ḷng mượn nghệ thuật để luận nhân sinh đầy trách nhiệm, đầy tâm huyết và vô cùng thiết tha của nhà văn. Đối thoại với ḷng ḿnh ăm ắp t́nh cảm được Trương Văn Dân tập trung ở mảng tùy bút, đặc biệt là tùy bút về người thân. Trong bút kư Tia nắng mùa đông của tập truyện Hành trang ngày trở lại, t́nh cảm gia đ́nh, lịch sử gia đ́nh trải dài cùng ḍng tâm t́nh được viết theo mô thức “vi đối thoại” (đối thoại với chính ḿnh) qua một sự cố buồn đau: cái chết của người anh trai. T́nh cảm, ḷng biết ơn, nỗi xót xa pha lẫn ân hận đối với người anh chất chứa trong tim và vỡ ̣a trên trang viết. Ở tản văn mang tính riêng tư này, chắc chắn Trương Văn Dân không viết cho độc giả. Ông viết cho chính ḿnh, viết về nỗi đau thương của dân tộc, gia tộc và cá nhân. Đây không phải là lúc, là chỗ để thi triển tài nghệ văn chương hay tô trát phấn son chữ nghĩa. Tuy vậy, bằng tất cả xúc cảm chân thành được dồn nén bấy lâu, Trương Văn Dân đă chắt chiu những con chữ yêu thương để trao về người yêu thương. Và, những con chữ giàu sức nặng nội tâm ấy lại thể hiện nét bút tài hoa của một người khiêm tốn tự nhận rằng ḿnh viết văn với vốn liếng tiếng Việt của năm mười tám tuổi - năm rời xa tổ quốc - và hơn bốn mươi năm sau mới cất bước trở về. Tia nắng mùa đông tỏ rơ thế mạnh của văn viết về cảm xúc của Trương Văn Dân. Ba mươi lăm trang viết cuốn hút người đọc không chỉ bằng nỗi ḷng tử biệt sinh ly gây xúc động mà c̣n bằng thứ tiếng Việt “mười tám tuổi” đẹp đẽ một cách vừa non tơ vừa già dặn: “Vậy th́ anh hăy đi đi!… Anh sẽ ngủ một giấc dài… Kết thúc mọi nghiệp chướng tiền oan. Anh sẽ không c̣n phải băn khoăn, nhọc ḷng quyết định một việc ǵ. Anh sẽ măi măi không c̣n tự ép ḿnh, thôi thúc ḿnh, buộc phải làm những điều ḿnh không muốn như đă phải từng làm trong suốt sự hiện hữu đầy khổ đau và nhẫn nhục của anh. Anh sẽ không c̣n phải sống những bi kịch bi đát của nội tâm ṿ xé, suy gẫm về những mâu thuẫn của bổn phận và nhiệm vụ… Thôi, hăy bỏ lại tất cả những phù phiếm đó, cho tất cả tan vào hư không, anh nhé!”… “Tất cả cuộc đời của thế hệ chúng tôi hỗn tạp một cách kỳ lạ đến nỗi phải gánh lấy những trách nhiệm và ưu tư quá lớn trước khi đến tuổi trưởng thành... Rồi bỗng nhiên tôi muốn khóc, muốn để mặc cho những giọt nước mắt chảy dài, để có thể nức nở rồi ch́m sâu vào cơn sóng tuyệt vọng rồi quỵ ngă trong nỗi đau cùng cực. Tôi muốn được tự do gào thét, nằm duỗi người hai chân vùng vẫy, đạp liên hồi trên thảm cỏ như một đứa bé thảm sầu trong cơn cuồng nộ...” Tia nắng mùa đông như là tản văn đại diện cho phong cách ngôn từ nghệ thuật của Trương Văn Dân trong toàn tập truyện Hành trang ngày trở lại. Tác phẩm này có những ưu điểm của tiểu thuyết Bàn tay nhỏ dưới mưa. Đó là văn phong. Trương Văn Dân có vốn từ ngữ biểu cảm rất phong phú và dồi dào, như thể đó là vốn từ của người Việt chưa hề rời xa quê hương, dù chỉ một giây phút. Ông lại có một bút lực rất mạnh với khả năng viết, khả năng diễn đạt cảm xúc bền bỉ hiếm có. Buổi chiều trên nghĩa trang cũng thế. Nó giản dị nhưng bộc lộ được tâm hồn người viết. Trong văn chương của ḿnh, Trương Văn Dân hay viện dẫn nhiều triết lư. Tuy vậy, ông chinh phục người đọc bằng chính những câu chữ b́nh dị nhất - câu chữ của t́nh yêu. Bởi, như ông từng nhận định trong bài viết về người bạn đời của ḿnh: “T́nh yêu là hằng số cuộc đời”. Những đối thoại với bạn bè, đặc biệt là bạn văn chương, lại gây bất ngờ về một Trương Văn Dân rộn ràng, sôi nổi, tinh nhạy và dí dỏm trong những b́nh luận chính xác về chất người và chất văn của người khác. Huỳnh Kim Bửu và Tiếng hạc bay qua trên ḍng sông Côn, Nguyên Minh - Một cuộc đời với văn chương… và đặc biệt là Kiệt Tấn, đôi khi thèm chết nhưng vẫn mê đời cho thấy năng khiếu tạc dựng chân dung bằng ngôn từ của Trương Văn Dân. Đây là bút kư chân dung thành công về mọi mặt, từ nhan đề, tiêu đề cho đến ngôn ngữ, giọng điệu; lột tả được cả phẩm cách của người viết lẫn người được viết. Từ tính cách rất cá biệt “chỉ biết ham sống”, “si t́nh và đam mê đàn bà”, “điên có bằng cấp hẳn hoi” để “cười vào mũi cuộc đời” bằng “những ư nghĩ cuốn theo gió ngược chiều” của nhà văn Kiệt Tấn, Trương Văn Dân khái quát được cái “nết” rất chung của những người cầm bút: “Ngẫm cho cùng, người viết nào mà không ngu ngu và điên điên? Có lẽ chính trong sự ‘cô-đơn-sáng-tạo’ đó họ đă t́m thấy chính ḿnh… Những trang viết giúp họ lướt qua những ngày thống khổ của kiếp người!” Các nhân vật trong những tùy bút của tác phẩm Milano Sài G̣n, đang về hay sang? đều có h́nh có sắc, sống động đến bất ngờ đă bộc lộ một sở trường khác của Trương Văn Dân. Đồng thời, qua những tùy bút này, người đọc c̣n nhận ra khả năng thẩm b́nh tác phẩm của ông. Câu chuyện bàn rượu về “những thằng già nhớ mẹ” lột tả được cái hồn cốt của văn phong “sặc mùi ethanol” của Vũ Thế Thành: “Anh viết như người say. Mà té ra rất tỉnh… bằng giọng điệu của kẻ “buôn dưa lê” có chút “duyên” ngầm,… thể hiện những điều ḿnh đề cập bằng thứ ngôn ngữ cô đọng, giàu h́nh ảnh khiến người đọc cứ phải buồn vui theo dơi”. Vũ Thế Thành viết: “Sáng nay, khi xuống lầu đi làm, tôi buộc miệng ‘Mẹ ở…’ (… nhà con đi làm đây!). Tôi khựng lại, chợt nhớ ra bà mất rồi. Tôi nh́n lên bàn thờ, thắp nén nhang, rồi đi…”. Vũ Thế Thành thật và hay đến choáng váng. Trương Văn Dân cũng thấu cảm thế này: “Tôi thấm thía và cảm thấy ớn lạnh toàn thân khi đọc đoạn văn này! Giọng văn sắc và lạnh, cảm giác dồn dập như đang chạy, gặp phải bức tường mà dừng không kịp. Mấy dấu chấm lửng sau hai chữ “rồi đi” giống như những giọt nước mắt của người vừa mất mẹ đang chảy trên trang viết…”. B́nh luận và phân tích như thế, thật chẳng uổng phí văn chương của người khác. Theo tôi, đối thoại với các nhà văn và tác phẩm trong phần tùy bút là mảng đề tài thành công nhất của toàn tập văn nhiều thể loại Milano Sài G̣n, đang về hay sang? Chính mảng đề tài này đă thắp lên ngọn lửa đủ sưởi ấm cho cái giá lạnh của phần truyện ngắn và những trích đoạn từ tiểu thuyết Bàn tay nhỏ dưới mưa ở phần phụ lục. Nếu đánh giá thật đầy đủ và chính xác về hoạt động văn học của Trương Văn Dân, cần phải kể đến vai tṛ và tâm huyết của ông với tập san văn học nghệ thuật Quán Văn; đồng thời, không thể bỏ qua thành tựu dịch thuật từ tiếng Ư với tiểu thuyết Mùa hè tươi đẹp của Cesare Pavese, nhiều truyện ngắn, truyện vừa, tùy bút của Dino Buzzati, Elena Pucillo Truong và các tác giả khác. Tiếc thay, không mấy người cùng lúc rành rẽ cả tiếng Ư lẫn tiếng Việt để có thể đưa ra những nhận định, đánh giá về vai tṛ của Trương Văn Dân với tư cách là một dịch giả văn chương. Ở phương diện sáng tác, Trương Văn Dân là người sáng tác có tư tưởng, có nền tảng văn hóa và triết học. Cái chết, sự hy sinh, t́nh thương, sự vô cảm và cảm nghiệm nhân sinh như mộng là nỗi ám ảnh xuyên suốt, trở thành tâm thức sáng tác của ông. Đọc tác phẩm của Trương Văn Dân, ta thấy được nỗi day dứt, nghe được tiếng kêu cứu v́ môi trường sinh thái đang bị hủy hoại, môi trường xă hội đang bị suy thoái về mọi mặt. Đó chính là sự nhạy cảm, là trách nhiệm của nhà văn “nghệ thuật vị nhân sinh”. Về nghệ thuật sáng tác, thế mạnh của Trương Văn Dân là văn biểu cảm - cảm xúc và cảm giác. Đi liền với nó là văn miêu tả tính dục đầy cảm xúc, giàu nhục cảm nhưng không sa vào dung tục tầm thường (Bàn tay nhỏ dưới mưa). Tuy nhiên, để tiếp tục cày cuốc trên cánh đồng chữ nghĩa, Trương Văn Dân c̣n phải khắc phục, gọt giũa ng̣i bút của ḿnh nhiều để có thể thu về những hạt thóc tṛn trịa hơn. V́ vậy, chúng tôi dành phần kết của bài viết này để đối thoại cùng tác giả với thiện chí mong muốn được đón nhận nhiều tác phẩm hoàn thiện hơn của ông. Sâu và sắc, nén và bung, chặt chẽ trong từng chi tiết nhỏ đến cấu trúc lớn là những nguyên tắc sáng tác đ̣i hỏi nhà văn phải kỳ công theo đuổi. Tiểu thuyết luận đề là con dao hai lưỡi. Nếu không giỏi điều khiển trận đồ chữ nghĩa, tác phẩm văn chương sẽ trở thành những văn bản tuyên truyền, giáo điều, phê phán và thậm chí là mạt sát mang đậm dấu ấn của “tác giả thực tế”; trong khi văn chương hư cấu rất cần “tác giả ẩn tàng” và “người kể chuyện”. “Cái chết của tác giả” trong lư thuyết của M.Foucault và R.Barthes luôn là nguyên tắc vàng của tác phẩm hư cấu. Mục đích của tiểu thuyết luận đề là diễn giải cho một tư tưởng hoặc một quan điểm có trước, v́ thế, dẫu có viết khéo đến đâu th́ đôi lúc vẫn để lộ những chỗ gượng gạo, khiên cưỡng, áp đặt. Bậc thầy tiểu thuyết luận đề Nhất Linh cũng đă từng tiếc nuối rằng v́ mải theo luận đề mà không cố viết cho đúng tâm lư, tính cách nhân vật trong các tiểu thuyết Đoạn tuyệt và Lạnh lùng. Ông “chỉ coi nhân vật như những quân cờ để đánh một ván bài” và chỉ dùng những chi tiết nào có lợi cho cái ư chứng tỏ luận đề của ḿnh, “không theo sát cuộc đời thực”… mà đổi cuộc đời thực cho luận đề(4). “Tiểu thuyết luận đề minh hoạ cho một tư tưởng, một quan điểm có sẵn, một vấn đề mà nhà văn luôn đau đáu suy nghĩ và t́m cách đấu tranh cho nó. Nhà văn có khi sẵn sàng hy sinh nghệ thuật, bỏ đi những cái hay trong nghệ thuật để phục vụ cho luận đề của ḿnh”(5). Dẫu biết vậy, nhưng Trương Văn Dân đă “hy sinh” hơi quá, khiến hai tiểu thuyết của ông rơi vào ôm đồm (v́ luận quá nhiều vấn đề). Nh́n tổng thể, hai tác phẩm (đặc biệt là Tṛ chuyện với thiên thần) đều mắc lỗi dài ḍng và trùng lặp ư, trích dẫn nhiều, chuộng diễn giải và nhận định chủ quan; đặc biệt là chưa thật sự thể hiện chủ đề thông qua hệ thống h́nh tượng nhân vật, không gian, thời gian, t́nh tiết, sự kiện. Nghệ thuật nói chung và văn chương nói riêng luôn yêu cầu “less is more”, nghĩa là viết ít nhất nhưng biểu đạt nhiều nhất, cô đúc tiết chế nhất nhưng mở rộng và lan tỏa nhất. Tất cả phải toát lên từ h́nh tượng, nếu thoát ly h́nh tượng, nếu để cái biểu đạt ngang bằng với cái được biểu đạt th́ nghệ thuật sẽ không c̣n là nghệ thuật nữa. Trong xây dựng tính cách nhân vật, khát vọng gửi gắm những suy nghĩ của ḿnh đến với người đọc rất mạnh mẽ, đầy tâm huyết và nhiệt t́nh đă khiến nhà văn Trương Văn Dân thiên về thi pháp “Schiller hóa” hơn là “Shakespeare hóa”(6). Nghĩa là biến nhân vật thành những “cái loa phát thanh cho tư tưởng của nhà văn”(7). Điều đó đă khiến cho nhân vật không bộc lộ được tính cách, tác phẩm cũng v́ thế mà trở nên đơn điệu, không trở thành “thế giới của vạn tâm hồn”. Trương Văn Dân là người am hiểu lư luận sáng tác, có vốn sống, vốn trải nghiệm phong phú. Chúng ta tin rằng, nhà văn Trương Văn Dân sẽ c̣n tiếp tục trao cho người đọc những bản dịch hay, những sáng tác mới - những đối thoại mới - hoàn hảo hơn, xứng đáng với tâm huyết chọn văn chương để thể hiện trách nhiệm với cuộc đời của ông.
CHÚ THÍCH (1). Bakhtin M. (1993), Những vấn đề thi pháp Đôxtôiepxki (Trần Đ́nh Sử dịch), NXB Giáo dục, tr.235. (2). Tiểu thuyết đang ở dạng bản thảo
(3) & (4). Nhất Linh, Viết và đọc tiểu thuyết, (5). Nguyễn Thị Phương Thuư, Ảnh hưởng của tiểu thuyết Tự Lực văn đoàn đến tiểu thuyết ở đô thị Nam Bộ 1945-1954, http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=3604%3 (6). “Shakespeare hóa” là khái niệm chỉ phương thức tư duy nghệ thuật đối lập với phương thức “Schiller hóa”, nghĩa là phải “cá tính hóa nhân vật thật cụ thể, sinh động, sắc nét”… để tác phẩm văn học trở thành “thế giới của vạn tâm hồn”.
(7). Đặng Thị Hảo và tgk (2004), Từ điển văn học, NXB Thế giới, tr.
1542.
|
