VƯƠNG THANH

Đằng Sau Bản Dịch

TRƯỜNG CAN HÀNH KỲ 1 (THƠ LÝ BẠCH)

của Vương Thanh

          Nếu bạn đọc truyện Tàu hay xem phim Tàu, chắc đã từng nghe qua cụm từ “thanh mai trúc mã”. Cụm từ này thường dùng để nói về hai người, một nam, một nữ (thường là một cặp tình nhân) quen biết nhau hồi nhỏ, cùng chơi đùa và cùng lớn lên với nhau. Xuất xứ là từ bài thơ Trường Can Hành Kỳ 1 của Trích Tiên Lý Bạch, một nhà thơ có huyết thống người Tây Vực và Trung Hoa nhưng quê hương của ông vốn là tiên giới, nên không thuộc về nước nào cả.

Bản dịch áng thơ kiệt tác này cũng khá đặc biệt. Vì không theo một thể thơ nào nhất định, mà dịch rất phóng khoáng, tùy ý, dùng thể tự do nhưng chính yếu là lục bát tình tự của quê hương với vài câu lục ngôn và song thất. Sở dĩ dịch như thế, là vì tôi thấy với một số câu thơ trong nguyên tác, dịch như vậy thích hợp nhất, có nhiều khi thêm bớt một, hai chữ trong câu thơ dịch lại thành thừa thãi hoặc là thiếu sót.

Hôm nay tôi xin chia sẻ với bạn đọc câu chuyện đằng sau một bản dịch – những diễn biến tư tưởng, sự cân nhắc và lựa chọn. Tôi sẽ để chú thích (1, 2,...) cho những câu thơ trong bản dịch rồi bàn luận mỗi câu ở phần chú thích.

Thuở em tóc vừa xõa trán (1)
Hái hoa trước cửa nhà chơi (2)
Ngựa tre chàng cỡi đến nơi (3)
Rượt nhau ném quả mơ rơi quanh giường (4)
Trường Can, chung xóm chung phường
Trẻ con kết bạn với lòng hồn nhiên (5)
Năm em mười bốn hoa niên
Cùng chàng kết tóc se duyên trọn đời
Thẹn thùng đâu dám tươi cười
Che mặt vách tối, gọi ngàn lời ... hổng ra (6)
Mười lăm tươi tỉnh mặt hoa
Nguyện thành cát bụi vẫn là bên nhau (7)
Một lời nguyện ước khắc sâu (8)
Em nào nghĩ chuyện lên lầu Vọng Phu.
Năm em mười sáu mùa thu
Chàng đi công chuyện, tới Cù Đường xa xôi (9)
Tháng năm, đường khó đến nơi
Bên trời tiếng vượn hú, ôi, não lòng...
Vết chân xưa ở ngoài vườn
Chừ nay đã phủ lớp rong rêu dày
Rêu dày, khó quét sạch thay
Gió thu chi sớm, lá bay... ngập hồn (10)
Tháng tám về, vườn nhiều bươm bướm (11)
Trên cỏ xanh, bay lượn từng đôi
Chợt nghe thương cảm ngậm ngùi
Chợt lo nhan sắc phai phôi, chóng già (12)
Khi nào chàng đến Tam Ba
Chớ quên thư gửi về nhà cho hay
Đón chàng, em sẽ đi ngay (13)
Trường Phong Sa để sớm ngày gặp nhau.
 

Chú Thích

(1) thiếp phát sơ phú ngạch (thuở em tóc vừa xõa trán)
     Trước hết xin nói về xưng hô. Dùng chàng/em vì chữ chàng nghe lãng mạn, cổ phong, nhưng cũng lãng mạn trong thời hiện đại. Chữ “thiếp” thì nghe mùi mẫn, xưa quá, nên thay bằng chữ “em”. “Thuở em” nghe hay hơn là “khi em”. Dùng cụm từ “xõa trán” (tóc xõa trên trán) nghe hay hơn là “kín trán”, “ngang trán”.

     Nếu làm lục bát có thể dùng “thuở em tóc mới ngang mày”, nghe cũng rất nhẹ nhàng. Tuy nhiên chữ “mày” trong “lông mày” không có hình ảnh tóc xõa lòa xòa trên trán. và không phải cụm từ và hình ảnh Lý Bạch dùng trong bài thơ.

(2) Chiết hoa môn tiền kịch (hái hoa trước cửa nhà chơi)
     Tôi cũng cân nhắc dùng cửa/cổng và chọn chữ “cửa”. Nếu dịch câu 1, 2 thành lục bát thì cũng hơi thừa, vì phải kiếm chữ thêm vào và tự hỏi thêm thắt những chữ gì vào bây giờ. Làm vậy lại mất sự cô đọng. Nếu dịch thành 5 chữ thì như vầy: “thuở em tóc xõa trán / hái hoa trước cửa chơi”. Nhưng dùng thể thơ sáu chữ đọc lên nghe mềm mại, nhẹ nhàng hơn, và cũng đầy đủ ý nghĩa hơn một chút.

(3) Lang kỵ trúc mã lai (Ngựa tre chàng cỡi đến nơi)
     Cụm từ “thanh mai trúc mã”, một phần là từ câu thơ này ra.
     Tôi cũng cân nhắc dùng “ngựa trúc...” hay “ngựa tre”. Ngựa tre thì vần bằng nghe êm hơn, nhưng chính yếu vì có hồn quê hương hơn.
     Dùng cỡi/cưỡi? Hai chữ đồng nghĩa, là hai chính tả khác nhau cho cùng một chữ. Tôi thích chữ ‘cỡi” dể cho khác biệt với chữ “cưới/cưỡi” nghe rất giống nhau.

(4) Nhiễu sàng lộng thanh mai (dịch nghĩa: xoay quanh giường ném quả mơ)
     Cụm từ “thanh mai” trong “thanh mai trúc mã” là từ câu thơ này mà ra.
     Dịch thành “rượt nhau ném quả mơ rơi quanh giường”. Thêm một chút hình ảnh rượt nhau cho vui và hẳn là đã xảy ra như thế.
     Nếu dịch thành 5 chữ câu này và câu trên thì cũng chỉ có thể dịch như dịch giả Trần Trọng San thôi là như vầy “chàng cưỡi ngựa tre đến /quanh giường tung trái mai”. Nhưng thể thơ lục bát độc đáo của VN trong câu này nghe êm ái, du dương, vui và hình ảnh hơn “ngựa tre chàng cỡi đến nơi / rượt nhau ném quả mơ rơi quanh giường".

(5) Lưỡng tiểu vô hiềm sai

     (dịch nghĩa: hai đứa nhỏ không có tị hiềm).
     (dịch thơ: trẻ con kết bạn với lòng hồn nhiên)
     Tôi thấy không cần nhắc ý tị hiềm khi dịch qua tiếng Việt làm gì. Nhiều bản dịch khác cũng thế.

(6) Đê đầu hướng ám bích / Thiên hoán bất nhất hồi

     (dịch nghĩa: cúi đầu hướng vách tối / gọi ngàn lần không một lời hồi đáp)
     (dịch thơ: Che mặt vách tối, gọi ngàn lời ... hổng ra)
     Tuy lục bát, nhưng ai bắt lục bát phải luôn 6/8. Khi cần thiết cho rõ nghĩa, thêm vào một chữ, thành 9 chữ cũng là thường, vượt qua sự cố chấp vần luật. Tôi dùng chữ “hổng” thay vì chữ “chẳng” cho nghe dễ thương chút. Phóng dịch câu này một chút, thay vì không đáp lời thì dịch thành không ra, cũng chả khác biệt gì mấy.

(7) Nguyện đồng trần dữ hôi (dịch sát nghĩa: ước nguyện cùng bụi (trần) và (dữ) tro (hôi).

     Ý là : nguyện thành tro bụi cũng bên nhau. Vài bản dịch khác thì lại cho rằng “cùng chịu gian khổ với nhau không rời”. Cũng không khác bao nhiêu, cả hai đều đúng.
     Câu đó tôi dịch thơ là : “Nguyện thành cát bụi vẫn là bên nhau”.

(8) Thường tồn bão trụ tín (Mãi mãi giữ lời như Vĩ Sinh ôm cột)
     (dịch thơ: Một lời nguyện ước khắc sâu)
     Dịch thoát ý thôi, nhắc đến điển tích ôm cột làm gì cho nặng nề, mất công giải thích.

(9) Thập lục quân viễn hành / Cù Đường, Diễm Dự đôi
     (dịch nghĩa: “năm em” 16 tuổi chàng đi xa / tới Cù Đường và Diễm Dự)
     (dịch thơ: năm em 16 mùa thu / chàng đi công chuyện tới Cù Đường xa xôi)
     Dùng chữ “thu” cho cùng vần với câu trên. Cân nhắc bỏ Diễm Dự đi, thấy cũng không cần thiết, Cù Đường, đi xa đủ rồi, và để cho thành lục bát.

(10) Lạc diệp thu phong tảo

     (dịch sát nghĩa: lá rụng, gió thu sớm)
     (dịch thơ: gió thu chi sớm, lá bay... ngập hồn.)
     Tiếng Hán rất cô đọng, nếu dịch thành thơ 5 chữ thì có thể như vầy: “gió thu thổi lá rụng”.  Bắt buộc phải có chữ (gió, thu, lá, rụng/rơi). Đã xài hết 4 chữ rồi, mà còn thiếu chữ “sớm (tảo) cũng khó mà cho vào cho câu thơ 5 chữ nghe êm xuôi.
     Dịch qua lục bát của VN, câu này có thể dùng 8 chữ, VT thêm hai chữ “ngập hồn” và cho lá bay... ngập hồn đễ điễn tả nỗi lòng buồn bã.

(11) Bát nguyệt hồ điệp hoàng / Song phi tây viên thảo
     (dịch nghĩa: tháng 8, bươm bướm vàng / những đôi bướm cùng bay trong vườn cỏ phía tây)
     (dịch thơ: Tháng tám về, vườn nhiều bươm bướm / Trên cỏ xanh, bay lượn từng đôi)
     Hai câu này, VT dùng song thất cho đặc biệt và cũng vì 2 câu này có duyên với “song thất’.

(12) Toạ sầu hồng nhan lão

     (dịch sát nghĩa: ngồi, buồn má hồng già nua: ý là ngồi, buồn lo nhan sắc phôi pha, trông già nua / hay cũng có thể là ngồi buồn nghĩ đến khách hồng nhan rồi một mai sẽ già).
     (dịch thơ: Chợt lo nhan sắc phai phôi, chóng già)
     Luận: thấy chữ “tọa/ngồi” cũng không cần thiết cho vào làm gì, nghe mất hay cho câu thơ tiếng Việt. Tiếng Hán cô đọng thì lại khác.

(13) Tương nghênh bất đạo viễn / Trực chí Trường Phong Sa
     (dịch nghĩa: đón chàng không quản đường xa / thẳng đến trường phong sa).
     (dịch thơ: Đón chàng, em sẽ đi ngay /Trường Phong Sa để sớm ngày gặp nhau)
     Luận: cũng cân nhắc dùng “đường xa, em sẽ đi ngay”. Nhưng rồi bỏ qua hai chữ này. Đi ngay và để sớm ngày gặp nhau cũng bao hàm “đường xa” rồi.
__________________________________
 

Nguyên tác:

Trường Can Hành Kỳ 1 – Lý Bạch

Thiếp phát sơ phú ngạch
Chiết hoa môn tiền kịch
Lang kỵ trúc mã lai
Nhiễu sàng lộng thanh mai
Đồng cư Trường Can lý
Lưỡng tiểu vô hiềm sai
Thập tứ vi quân phụ
Tu nhan vị thường khai
Đê đầu hướng ám bích
Thiên hoán bất nhất hồi
Thập ngũ thuỷ triển mi
Nguyện đồng trần dữ hôi
Thường tồn bão trụ tín
Khởi thướng Vọng Phu đài
Thập lục quân viễn hành
Cù Đường, Diễm Dự đôi
Ngũ nguyệt bất khả xúc
Viên thanh thiên thượng ai
Môn tiền trì hành tích
Nhất nhất sinh lục đài
Đài thâm bất năng tảo
Lạc diệp thu phong tảo
Bát nguyệt hồ điệp hoàng
Song phi tây viên thảo
Cảm thử thương thiếp tâm
Toạ sầu hồng nhan lão
Tảo vãn há Tam Ba
Dự tương thư báo gia
Tương nghênh bất đạo viễn
Trực chí Trường Phong Sa
 

art2all.net