Thanh Trí

Copyright by Thanh Trí  -  All rights reserved

 

Triển lăm Tranh và Thơ Thanh Trí, Westminster 2005

 

 

 

THANH TRÍ, TRANH VÀ THƠ

Nhà văn Bùi Bích Hà

 

Nhà văn Bùi Bích Hà
 

           “Tôi đă sống ở Huế suốt quảng đời thơ ấu và niên thiếu, cho tới tuổi thành nhân nhưng điều lạ lùng, khó tin, với chính ḿnh và với người, mà có thật, là vào cái thời xa xưa đó của chúng tôi, nhiều cô thiếu nữ chưa bao giờ biết hết các địa danh nổi tiếng của Huế. Đồi Thiên An, nơi có tu viện của các linh mục ḍng Tên và rừng thông. Đồi Vọng Cảnh vươn ḿnh dưới bầu trời thanh, nh́n xuống ḍng Hương Giang như tấm gương soi lồng lộng. Lầu Viễn Đệ bên bờ sông Bến Ngự xanh bóng những hàng cây, nghe nói trong khuôn viên lát gạch có bức tượng bán thân của bà Viễn Đệ để ghi khắc cuộc chia tay năo ḷng do nghịch cảnh nàng dâu, mẹ chồng, đến nỗi bà phải đem thân nương cửa Phật...Ít nhất là ba nơi này, với những h́nh ảnh vẽ ra theo truyền tụng của dân gian, cho tới tận bây giờ, cứ măi c̣n là huyền thoại đối với riêng tôi. Thế nhưng, kỳ thú thay, từ huyền thoại nên thơ ấy, nay có một người phụ nữ tài danh vừa bước ra...

Nhờ bà, tôi mới biết trường cao đẵng mỹ thuật Huế tọa lạc ngay trong khuôn viên lầu Viễn Đệ, trên bờ sông Bến Ngự. Thật dễ chịu khi tôi h́nh dung lại, khoảng thời gian đầu thập niên 1960, ớ cái thành phố Huế nặng truyền thống cổ kính của tôi, trong lúc đa số con gái cắp sách tới trường để mưu cầu một mảnh bằng cho phép họ xây dựng một cuộc sống b́nh thường trong khuôn khổ th́ cũng có vài người như hạt mưa long lanh trên tầng cao, như giọt nước không trôi theo gịng, như tia nắng rực rỡ lấy ḿnh giữa trời hạo nhiên, như ngọn gió thu góp phấn hoa đi gieo trồng những mùa gặt khác thường, các nhân vật đặc biệt này, cùng với khung vải, màu, sơn cọ, đă cả quyết đem theo họ tới ngôi trường bên bờ sông Bến Ngự, giấc mơ to lớn của đời người: tái tạo cuộc sống, vũ trụ, nhân quần, có khi bằng những phiên bản nghệ thuật, có khi bằng h́nh tượng nh́n thấy, tạo ra, do cảm xúc sáng tạo diễn đạt với ngôn ngữ tài hoa riêng. Thanh Trí là một trong vài thiếu nữ tuổi đôi mươi hiếm hoi này khi bà tốt nghiệp ưu hạng khóa I (1957- 1961) trường cao đẵng mỹ thuật Huế.

Sinh trưởng từ một quê hương cỏ cây, sông núi diễm lệ, những năm tháng lớn khôn giữa cảnh thần tiên đă tưới tẩm tâm hồn Thanh Trí, ban cho bà không chỉ khả năng cảm nhận vẻ đẹp của trời đất bao la, của cơi người ẩn mật xung quanh, mà c̣n ban cho bà t́nh yêu, khát vọng thể hiện chúng như một cưỡng chống mănh liệt trước thời gian mong manh, như câu trả lời khẳng định mỗi sát na trong hội họa là ngàn năm. Nghệ sĩ sống nhiều hơn cuộc đời của họ

Người nghệ sĩ thường sống nhiều hơn một cuộc đời họ có, nhiều hơn một con người trong bản thân. Điều này vừa là ưu thế, vừa là đớn đau, trăn trở bởi những xô đẩy nội tâm, những lựa chọn thường không dễ dàng khi phải thích nghi cái vô cùng trong cảm thức của họ với cái hữu hạn của đời thường.

Thế mà Thanh Trí đă êm đềm vượt thoát ranh giới khốc liệt này suốt năm thập niên. Bà làm vợ, làm mẹ, nay làm bà nội, bà ngoại, làm họa sĩ, thi sĩ cùng một lúc, trong ḥa điệu, trong hạnh phúc, trong b́nh an.

Những ai từng ở Huế chắc không bao giờ có thể quên tiếng mưa đêm rơi trên tàu chuối, cái thanh âm thật gần, lúc rào rạt trên phiến lá, chà xiết lên những đầu dây thần kinh nhậy cảm của người nghe, lúc rời ră, gơ xuống cơi ḷng rét mướt, cô quạnh, như một điệu ru buồn. Càng không thể quên những hồ sen bát ngát hương hoa, những cánh sen hồng, sen trắng, cả những cánh sen non màu thiên lư, là những bài kệ hát lên giữa hư vô điệu thiền ca thanh thoát.

Người mẹ hiền ḥa trong bức tranh b́a tập tranh thơ Thanh Trí ngủ giấc thần tiên giữa t́nh mẫu tử, trong vỗ về tiếng sóng biển Đông và bên vành nón quê hương. Cho dù thân thế mẹ có tang thương như tàu lá chuối bị gió mưa dập vùi tơi tả, ḷng mẹ vẫn tinh khôi những đóa tịnh liên, con vẫn ấm áp trong chở che, vẫn có tiếng chim hót ru và ngọn đ̣ng đ̣ng nuôi con khôn lớn. Tác phẩm của bà thoạt tiên là một gắn bó thủy chung với vẻ đẹp và niềm tin kiên định nơi sinh trưởng, về sau, là những gắn bó đầy cảm xúc với mọi cảnh đời bà chứng kiến hay trải qua.

 


Tôi đặc biệt yêu thích tranh màu nước trên lụa của Thanh Trí. Ngoài kỹ thuật sáng tác của họa sĩ mà tôi hoàn toàn không có khả năng nhận định, tôi thú vị bắt gặp những cảm hứng bất chợt đem lại sự bất ngờ như một nét duyên thầm ư nhị trong tranh của bà. Trong bức Thời Gian và Không Gian chập chùng ánh dương hồng và màu đêm thấp thoáng, nét bất ngờ là vầng trăng lưỡi liềm trên đầu cánh vơng.

Trăng thượng tuần hay hạ tuần đây? Năm tháng, cảm hứng đă vơi khuyết rồi hay đang chờ mong lúc đầy?

 


Với bức Hong Nắng Mới, cô gái sống áo trễ tràng, hớ hênh buông thả ḿnh vào giấc ngủ trưa trên chiếc chơng tre nhưng sao bàn chân này dẫm lên thúng hàng, bàn chân kia không rời chiếc guốc. Trong vô thức, cô giữ chặt điều ǵ?

 


Bức Ngày Xuân Đánh Đu, chẳng phải bốn mảnh quần hồng bay phấp phới, hai hàng chân ngọc ruỗi song song là nét gợi t́nh mà chính là những chiếc guốc tung hê vội vàng, lăn lóc, khi đôi trai gái nh́n thấy nhau.

 



Bức Suối Baatan Philippines, những nhánh cỏ là yếu tố bất ngờ làm nổi bật sức sống thật của toàn cảnh ghi xuống mặt lụa.

V́ không có ngày tháng ghi trên mỗi họa phẩm, tôi không biết Thanh Trí bước vào vẽ tranh sơn dầu từ thời điểm nào? Nghe nói, trong sự nghiệp sáng tác của người nghệ sĩ, sơn dầu là một mời gọi hết sức lôi cuốn, thách thức lớn v́ nó là sự phối hợp hoàn chỉnh giữa cảm hứng bay lượn, đường nét chuẩn xác của bàn tay xử dụng cọ và sự tiên liệu những gam màu tài hoa. Không thể ngập ngừng, vấp váp. Không thể lầm lỡ. Như mũi tên buông trên dây cung, một là tới đích, hai là mất vào hư không. Như lời nói cất l

Có lẽ cuộc sống kinh qua tuổi đời từng trải sẽ càng lúc càng thô cứng hơn, những h́nh thái đa dạng của nó cần sự đào bới, đập vỡ, khống chế và thể hiện bằng mọi phương tiện thích hợp sẵn trong tầm tay và đáp ứng được khát vọng của thời đại. Rời bỏ khung lụa, chuyển sang mặt gỗ, tôi vui mừng thấy tranh sơn mài của Thanh Trí vẫn có nét uyển chuyển, mượt mà, tươi thắm đáng yêu. Dưới bàn tay Thanh Trí, dù với lụa mong manh, dù với sơn rất cứng đầu, dù với gỗ vô tri giác, con người và cuộc sống luôn được thể hiện lung linh cảm xúc và nồng nàn hơi thở.

Mặc dầu được tiếng là sở trường về tranh lụa, Thanh Trí không vội bằng ḷng với giới hạn này. Với bà, con đường khai phá trong sáng tạo và tự t́m kiếm ḿnh không có nơi dừng chân.

Bà bước vào địa hạt trừu tượng với tất cả hồn nhiên và tự tin, diễn tả cảm xúc bằng những h́nh tượng và màu sắc đến trong mắt hay trong thần trí say mê nhưng hoan toàn tỉnh táo của bà. Ngoại trừ một lần người xem ngỡ như được nh́n thấy bà tự bộc lộ ḿnh với tâm thế đôi phần giao động, nét hốt hoảng, tiếng kêu bi thương của sắc màu bối rối, của ngă xuống rồi h́nh với bóng níu nhau can cường đứng lên trong bức Linh Hồn Nghệ Thuật và Bóng Thời Gian, kỳ dư tôi liều lĩnh đoán rằng những năm tháng dạy học có ít nhiều tác động đến khuynh hướng hợp lư, sự trong sáng và tự chủ tuyệt đối của bà trong diễn đạt, đường nét, bố cục, tự chúng có sẵn câu trả lời cho người thưởng ngoạn. Thử thách ḿnh đă đủ. Đến một lúc nào đó.

 

 

Thanh Trí không chỉ vẽ, bà c̣n nghe hát lên trong cảm hứng của ḿnh những giai điệu thơ. Bà ghi xuống mặt giấy những giai điệu ấy như một hái tặng cho người những bông hoa bất ngờ bừng nở muôn màu trong xưởng vẽ, những bông hoa làm bạn với bà trong những giờ một ḿnh cặm cụi. Hóa ra người nghệ sĩ cũng c̣n là người chiến sĩ, phải chiến thắng trong mọi hoàn cảnh để sống c̣n. Chiến thắng càng gay gắt, tác phẩm kết tinh từ chiến thắng ấy càng lớn. Đến đây, tôi dường như chợt hiểu lư do bức sơn dầu Chiếc Lá hiện diện trong tuyển tập tranh thơ của Thanh Trí: áo trận, giày saut (một đôi giày rất khỏe) những chiếc lá phong trên má, trên tay người nữ quân nhân, những chiếc lá mà định mệnh muốn chúng sống đời rực rỡ trước khi bị gió cuốn đi dưới trời giông băo.

Tôi tin rằng trong dáng vẻ thanh nhă, với tất cả nét dịu dàng phụ nữ, Thanh Trí có quyết tâm sắt đá trong mọi lựa chọn của bà, luôn can đảm sống chân thật với ḿnh vượt qua ngoại cảnh. Trên con đường t́m kiếm và phục vụ chân thiện mỹ, bà đạt đến một phong cách ứng xử mang nhiều đạo vị giúp bà, áo trận, giầy saut, đi những bước vững chăi trong sự nghiệp và đời riêng.

Ở một nơi đă ngh́n trùng ngăn cách với quê hương, bà thảng thốt kêu lên trước Cơn Lốc thời cuộc:

“Về đâu chiếc nón đứt dây?
Về đâu gió loạn, cuồng quay dấy đùa?
Lấy chi che nắng, che mưa?
Lấy chi ngăn gió khỏi lùa tóc xanh?”

(Hỏi Gió Loạn)

Tấm ḷng quan hoài cố quốc của Bà thật xót xa:

“Minh niên khai bút lệ đầu xuân
Năm nay khai bút, bút chẳng vươn
Giấy mực lạnh lùng không muốn động
Lặng yên ngồi ngắm khói trầm hương”.

(Ngày Xuân Nhớ quê)

Tách rời khỏi đất mẹ nuôi dưỡng, người nghệ sĩ sống bằng hơi thở của quá khứ và đồng loại thấy ḿnh cằn khô như lũ ốc mượn hồn:

“Măi ngồi đây với nỗi buồn tê
Nh́n giấy bút tưởng xác ốc ṣ
Gọi cảm hứng sóng đă về mô?
Làm ngây dại khung trời đang sống

(Gọi Sóng)

Nhẹ nhàng bày ra, xóa đi những cảnh đời trên khung vải, Thanh Trí có nụ cười an nhiên, phóng đặt trước thời gian mong manh, sự vô thường của kiếp người trôi trên gịng sinh diệt:

Cánh vơng thời gian lộng giữa vời
Trời trăng hai mối cột chơi vơi
Đêm đưa hồn mộng thăm cung Quảng
Ngày đẩy tâm linh sáng đạo đời...
Ngày đêm thức tỉnh mầm Sinh Trụ
Từng phút hoại không chẳng nhẹ vơi”

(Cánh Vơng Thời Gian ) 1

Cái thành phố Huế thơm ngát trầm hương một thời cổ tích, sớm khuya lay động tiếng chuông chùa trên những cánh ngọc lan, oanh trảo, cái thành phố những đêm mùa hè trẻ thơ ra ngồi bờ ao đợi một cánh sao băng để thấy ḿnh bay theo ánh sao về chân trời xa thẳm, nhiều phần đă lưu lại dấu ấn đậm đà đạo vị trong tâm hồn Thanh Trí, khiến bà dễ chan ḥa cùng vũ trụ, soi trong đại ngă có bóng h́nh cái tôi nhỏ nhoi:

“Cô đơn một thoáng trong hư ảo
Hỏi bóng thân yêu giọt nước nào?”

Thế giới hội họa của bà, v́ thế, chan chứa t́nh yêu, sự thủy chung hiền hậu, vẻ đẹp của những bông hoa nở trong nắng sớm, tàn rơi lúc chiều tà, không có ǵ lạ lẫm, phi thường, nhưng đó là đời sống với tất cả rung động đến từ một tấm ḷng, một tài năng, v́ tha thiết trân quư đời sống ấy nên đă không ngừng cất cao lời ca ngợi và đem chia sẻ nó với mọi người.

 

Bùi Bích Hà

 

 

art2all.net