giong nhu mat troi

Phạm Đức Thân

LIKE THE SUN / GIỐNG NHƯ MẶT TRỜI

R. K. Narayan (1906-2001)

R. K. Narayan (1906-2001) là nhà văn Ấn Độ hiện đại (viết truyện English) nổi tiếng nhât cùng với M. R. Anand và R. Rao. Tốt nghiệp đại học 1930, ông đi dạy có 5 ngày, bỏ ngang, chuyển sang viết văn. Nhưng lận đận mãi đến khi nhờ Graham Greene giúp đỡ mới in được tác phẩm đầu tay Swami and Friends (1935). Sau đó ông nổi tiếng, được S. Maugham, J. Updike... ngưỡng mộ, cũng như được nhiều giải thưởng. Năm 1982 là tác giả Ấn đầu tiên được làm hội viên danh dự của American Academy of Arts and Letters.

Phong cách đơn giản, nhẹ nhàng, dí dỏm. Ông thường được ví với N. Gogol, A. Chekhov, O. Henry.... cũng như với W. Faulkner (khám phá cái năng lực của đời thường một cách dí dỏm, nhân tình) và G. de Maupassant (cùng có tài cô đọng thuât sự trong truyện ngắn).

Truyên ngắn Like The Sun (Giống Như Mặt Trời) thuật lại thí nghiệm tâm lý của một thầy giáo, dành riêng một ngày để chỉ nói sự thật tuyệt đối, bất kể hậu quả thế nào. Thử thách này ông đem áp dụng với vợ, với đồng nghiệp, với hiệu trưởng. Kết quả cho thấy một nghịch lý. Trong xã hội ai cũng ca ngợi sự thật, nhưng khi đối diện với sự thật trần trụi, con người thường phản ứng bằng tức giận, tự ái, đôi khi trả đũa. Vậy thì phải chăng trong giao tiếp thực tiễn hàng ngày, nên nói giảm, nói tránh và có thể nói dối vô hại, để giữ cho quan hệ xã hội đuợc êm đẹp?

GIỐNG NHƯ MẶT TRỜI

Sự Thật, Sekhar suy ngẫm, giống như mặt trời. Tôi cho rằng không người nào có thể nhìn thẳng vào nó mà không chớp mắt hoặc bị chóa. Ông nhận thấy, từ sáng cho tới tối, quan hệ của con người luôn luôn là cố làm dịu nhẹ sự thật để khỏi gây sốc. Cái ngày hôm nay ông dành riêng cho nó như là một ngày đặc biệt - ít ra là một ngày trong năm chúng ta phải cho và nhận Sự Thật tuyệt đối dù bất cứ chuyện gì có thể xẩy ra. Nếu không đời không đáng sống. Cái ngày trước mắt này đối với ông hình như đầy những khả thể. Ông không cho ai biết thí nghiệm của mình.

Trắc nghiệm đầu tiên đến khi vợ ông dọn cho ông bữa sáng. Ông tỏ vẻ ngần ngừ trước một món ăn mà bà nghĩ là một tuyệt phẩm gia chánh của mình. Bà hỏi, "Sao, nó không ngon?" Vào lúc khác, quan tâm đến cảm xúc của bà về chuyện này, ông bảo, "Không, tôi thấy no bụng, chỉ có vậy." Nhưng hôm nay ông nói, "Không ngon. Tôi không thể nuốt nổi." Ông thấy bà nhăn mặt và ông tự nhủ, Đành vậy thôi, không thể khác được. Sự thực giống như mặt trời.

Trắc nghiệm tiếp là trong phòng sinh hoạt chung, một đồng nghiệp tới ông, nói, "Ông có nghe tin ông gì gì đó vừa qua đời? Ông có thấy tội nghiệp?" "Không," Sekhar đáp. "Ông ta là một người tốt..." Ông kia bắt đầu. Nhưng Sekhar cắt ngang. "Ngược lại. Tôi thấy cái ông lỗ mãng đó ích kỷ và nhỏ nhen."

Trong giai đoạn chót của buổi học, khi ông đang dạy địa lý tại lớp 3A trung học Sekhar nhận đuợc giấy báo của hiệu trưởng: "Mời ông gặp tôi trước khi về nhà." Sekhar tự nhủ: Chắc hằn là về các bài trắc nghiệm ớn lạnh. Một trăm bài viết cẩu thả, khó đọc của đám học trò nam; ông đã lẩn tránh công việc này trong nhiều tuần, luôn luôn cảm thấy như có một lưỡi kiếm đang treo trên đầu.

Chuông rung và đám trò nam ùa ra khỏi lớp.

Sekhar dừng lại một lúc trước phòng hiệu trưởng để cài cúc áo choàng; đây là một bận tâm khác của hiệu trưởng luôn luôn được ông ta thuyết giảng.

Ông bước vào thật lễ phép "Chào ông."

Hiệu trưởng ngước nhìn ông một cách rất thân thiện, hỏi, "Chiều nay ông có rảnh không?"

Sekhar đáp, "Chỉ đi ra ngoài như tôi đã hứa với bọn trẻ ở nhà - "

"Ừ, ông có thể đưa chúng đi chơi một ngày khác. Bây giờ về nhà với tôi."

"Ồ...vâng, thưa ông, tất nhiên thôi..." Và rồi ông rụt rè thêm, "Có gì đặc biệt, thưa ông?"

"Phải," hiệu trưởng đáp, cười một mình..."Ông đã không biết tôi kém về nhạc?"

"Ô, vâng, thưa ông..."

"Tôi đang học nhạc và tập luyện bí mật. Giờ tôi muốn ông nghe tôi chiều nay. Tôi đã thuê một tay trống và một tay vĩ cầm để phụ đệm tôi - đây là lần đầu tiên tôi tổng diễn tập và tôi cần ý kiến của ông. Tôi biết nó sẽ rất giá trị."

Khiếu âm nhạc của Sekhar thì ai cũng biết. Ông là một trong những nhà phê bình âm nhạc đáng nể trong thành phố. Nhưng ông không bao giờ tiên liệu thiên hướng âm nhạc của mình lại đưa đến thử thách này..."Hơi ngạc nhiên đối với ông, phải không?" hiệu trưởng hỏi. "Tôi đã kín đáo tiêu phí rất nhiều tiền bạc vào chuyện này..." Họ bắt đầu khởi hành về nhà hiệu trưởng. "Trời đã không cho tôi một đứa con, nhưng ít ra cũng để ngài không từ khước tôi niềm an ủi của âm nhạc" hiệu trưởng nói cảm kích, trong khi họ đi bộ. Ông không ngừng lan man về chuyện nhạc: nào là ngày nọ chỉ vì buồn chán ông đã bắt đầu học nhạc; nào là thầy giáo thoạt tiên chế nhạo ông và rồi cho ông hy vọng; nào là tham vọng của ông trong đời là quên mình trong âm nhạc

Tại nhà hiệu trưởng tỏ ra hết sức lấy lòng. Ông đặt Sekhar ngồi trên một thảm lụa đỏ, đặt trước ông mấy đĩa bánh kẹo, và lăng xăng quanh ông như thể ông là một con rể trong nhà. Ông còn bảo, "Ừ, ông phải nghe với đầu óc thảnh thơi. Đừng bận tâm về những bài trắc nghiệm này." Ông thêm nửa đùa nửa thật, "Tôi sẽ cho ông thời gian một tuần."

"Cho tôi mười ngày, thưa ông," Sekhar nài nỉ. "Được rồi, chấp thuận," hiệu trưởng nói rộng lượng. Sekhar giờ cảm thấy thực sự nhẹ nhõm - ông sẽ tấn công chúng theo mức độ mười bài một ngày và thoát đuợc cái phiền toái.

Hiệu trưởng thắp mấy que nhang. "Chỉ để tạo đúng bầu không khí," ông giải thích. Tay trống và tay đàn vĩ cầm đã ngồi trên một thảm Rangoon Miến Điện, đang đợi ông. Hiệu trưởng ngồi xuống giữa họ như một ca sĩ chuyên nghiệp tại buổi hòa nhạc. Ông hắng giọng và bắt đầu một ca khúc Nam Ấn, rồi ngứng lại hỏi, "Bài raga Kalyani có hay không?" Sekhar làm như không nghe ông hỏi. Hiệu trưởng tiếp tục hát một bài đầy đủ của Thyagaraja và tiếp theo với hai bài nữa. Suốt thời gian hiệu trưởng hát Sekhar không ngừng nhận xét thầm trong đầu. Ông ta ộp ộp như cóc kêu. Ông ta rống như bò. Giờ ông ta nghe như mành chớp của cửa sổ rung động trong cơn bão.

Nhang đã chỉ còn cháy thấp. Đầu Sekhar bây giờ đập rộn ràng với mớ âm thanh liên khúc đã tấn công màng nhĩ ông trong vài giờ qua. Ông cảm thấy đờ đẫn, hầu như u mê. Hiệu trưởng gần như đã khàn đặc khi ngừng lại để hỏi, "Tôi tiếp tục không?" Sekhar đáp, "Đừng, thưa ông, tôi nghĩ thế đuợc rồi..." Hiệu trưởng trông có vẻ bàng hoàng sững sờ. Mặt ông lấm tấm mồ hôi. Sekhar cảm thấy hết sức tội nghiệp cho ông. Nhưng ông đành chịu, không thể làm khác đuợc. Quan tòa nào khi tuyên án cũng chỉ cảm thấy đau đớn và đành chịu như thế này là cùng. Sekhar chú ý thấy vợ hiệu trưởng nóng lòng tò mò nhìn lén ra từ nhà bếp. Tay trống và tay vĩ cầm trút được gánh nặng tỏ ra nhẹ nhõm thấy rõ. Hiệu trưởng tháo kính mắt, lau trán, và hỏi, "Giờ hãy cho biết ý kiến của ông?"

"Để ngày mai đuợc không, thưa ông," Sekhar ngập ngừng nói.

"Không. Tôi muốn ngay tức thì - ý kiến thành thực của ông. Có tốt không?"

"Không, thưa ông..." Sekhar đáp.

"Ô! Tôi tiếp tục học có ích lợi gì không?"

"Tuyệt đối không, thưa ông..." Sekhar nói giọng run run. Ông cảm thấy rất khổ sở đã không thể nói dịu nhẹ hơn. Sự Thực, ông suy ngẫm, đòi hỏi nhiều quyết tâm khi cho cũng như khi nhận.

Suốt trên đường về nhà ông cảm thấy lo lắng. Ông thấy cuộc đời nghề nghiệp của mình từ nay không còn trơn tru suông sẻ. Có những câu hỏi để xét tăng bậc và giấy chứng nhận v.v..., tất cả tùy thuộc vào thiện chí của hiệu trưởng. Đủ thứ lo lắng hình như tích sẵn chờ ông...Chẳng phải Vua Harischandra đã mất ngôi báu, vợ con, vì Vua không chịu nói gì ít hơn Sự Thật tuyệt đối, bất chấp mọi hậu quả?

Tại nhà, vợ ông phục vụ với bộ mặt sưng sỉa. Ông biết vợ vẫn còn giận ông về nhận xét hồi sáng, Hai tổn thất cho hôm nay, Sekhar nhủ thầm. Nếu ông thực hành nói sự thật trong một tuần, ông nghĩ sẽ chẳng còn đến một mống bạn.

Hôm sau ông được hiệu trưởng gọi lên trong khi đứng lớp. Ông lo lắng lên gặp.

"Đề nghị của ông thật hữu ích. Tôi đã trả hết tiền thày dạy nhạc. Lâu nay không ai bảo tôi sự thật về khả năng âm nhạc của tôi. Tại sao tuổi này mà còn lố bịch như thế cơ chứ! Cám ơn ông. Tiện đây, những bài trắc nghiệm ra sao rồi?"

"Ông đã cho tôi mười ngày để chữa chúng, thưa ông."

"Ô, tôi đã xem xét lại. Nhất định là ngày mai tôi phải có chúng ở đây...". Một trăm trắc nghiệm trong một ngày! Thế nghĩa là ngồi thức suốt đêm! "Cho tôi một hai ngày, thưa ông..."

"Không. Sáng mai tôi phải có chúng. Và nhớ là mỗi bài phải được xem xét kỹ lưỡng."

"Vâng, thưa ông," Sekhar nói, cảm thấy ngồi thức suốt đêm với một trăm bài trắc nghiệm là một cái giá nhỏ phải trả cho chuyện xa hoa thực hành Sự Thật.

Phạm Đức Thân

dịch từ bản English (Like The Sun) của chính tác giả.

art2all.net