|
BUỒN
Buồn (sadness) là một trạng thái cảm xúc tiêu cực cơ bản của con người, xuất hiện khi gặp sự kiện không như ư, mất mát, thất vọng hoặc đau đớn. Đây là phản ứng tâm lư b́nh thường, thường diễn ra trong thời gian ngắn, gây cảm giác chán nản, mất hứng thú, cô đơn và có thể giảm bớt theo thời gian. Buồn là trạng thái tâm hồn khi con người cảm thấy mất mát, thiếu vắng, bất lực hoặc không c̣n ḥa hợp với điều ḿnh mong muốn trong cuộc sống.
Ngắn hơn nữa:
Hoặc theo cách giàu h́nh ảnh hơn: Trong hệ thống thất t́nh của triết học và y học phương Đông, “buồn” không xuất hiện trực tiếp như một chữ riêng, nhưng nó nằm rất gần với chữ “ưu” và một phần của “bi”. Thất t́nh gồm:
Trong đó: Ưu gần với nỗi buồn âm thầm, day dứt, lo âu. Bi là nỗi buồn sâu hơn, thường gắn với mất mát, đau thương. Người Việt ngày nay nói “buồn” như một từ chung, nhưng trong Hán học cổ: “ưu” thiên về nỗi sầu trong ḷng, “bi” thiên về đau thương cảm động. Ví dụ: “ưu tư” → nỗi lo nghĩ nặng ḷng, “bi thương” → nỗi đau mất mát. Cho nên có thể nói: Trong thất t́nh không có chữ “buồn” theo cách gọi hiện đại, nhưng tinh thần của chữ buồn nằm trong hai chữ "ưu" và "bi". Có những chữ chỉ là âm thanh. Có những chữ là khái niệm. Nhưng cũng có những chữ giống như thời tiết — chúng bước vào đời sống con người, phủ lên mọi thứ một màu sắc riêng mà không cần giải thích. “Buồn” là một chữ như vậy. Tiếng Việt lạ lắm. Ta không “có” buồn như có một món đồ vật. Ta “buồn”. Buồn là trạng thái, là khí hậu nội tâm. Nó ngấm vào giọng nói, bước chân, ly cà phê nguội trên bàn, chiều mưa ngoài cửa sổ, và cả cách một người nh́n xuống thay v́ nh́n thẳng. Người ta thường nói về nỗi buồn như nói về một điều cần tránh. Phải vui lên. Phải tích cực. Phải lạc quan. Thế giới hiện đại đối xử với buồn giống như một lỗi kỹ thuật cần sửa chữa càng nhanh càng tốt. Nhưng có thật con người sống được mà không buồn không? Có lẽ không. Buồn là cái giá của kư ức. Nếu không từng thương ai, ta không buồn khi họ rời đi. Nếu không từng tin điều ǵ đẹp đẽ, ta không buồn khi nó tan vỡ. Nếu không có hy vọng, thất vọng cũng chẳng tồn tại. Nói cách khác, buồn chính là cái bóng của t́nh cảm. Chỉ những ai c̣n tha thiết với đời mới c̣n biết buồn. Có những nỗi buồn rất lớn:
một cuộc chia tay, Nhưng đời người phần nhiều lại được dệt bằng những nỗi buồn nhỏ xíu và âm thầm hơn:
buồn v́ một cuộc tṛ chuyện không c̣n như cũ, Nỗi buồn trưởng thành thường không dữ dội. Nó lặng. Nó ngồi đâu đó trong ḷng như một người khách quen lâu năm. Người trẻ nghĩ rằng buồn phải khóc. Người lớn hiểu rằng nhiều nỗi buồn không có nước mắt. Lạ nhất là: đôi khi con người lại yêu nỗi buồn của ḿnh. Ta nghe một bản nhạc cũ không phải để vui hơn, mà để được ch́m vào cảm giác quen thuộc ấy. Ta đi ngang con đường cũ chỉ để nhớ một người không c̣n gặp nữa. Ta mở lại một tin nhắn cũ dù biết kết thúc chẳng thay đổi. Có một phần trong con người muốn giữ lại những điều đă đau ḿnh, như thể nếu quên đi th́ một đoạn đời cũng biến mất. Có lẽ v́ buồn giúp ta biết thời gian là thật. Ngày c̣n trẻ, người ta nghĩ đời sống được đo bằng những sự kiện lớn. Sau này mới hiểu đời sống thường được đo bằng những điều ḿnh âm thầm tiếc nuối. Buồn cũng làm con người tử tế hơn. Một người chưa từng mất mát thường dễ tàn nhẫn. Chỉ khi từng đi qua cô độc, ta mới biết nhẹ tay với nỗi cô độc của người khác. Chỉ khi từng tan vỡ, ta mới hiểu có những im lặng không phải lạnh lùng mà là kiệt sức. Nhưng buồn cũng nguy hiểm nếu người ta cư trú quá lâu trong nó. Nỗi buồn ban đầu là một căn pḥng để trú mưa. Ở măi, nó thành nhà tù. Có những người lấy thất vọng làm bản sắc. Họ nâng niu vết thương tới mức không muốn lành nữa, v́ nếu lành rồi họ không biết ḿnh c̣n là ai. Đó là lúc buồn không c̣n sâu sắc nữa mà trở thành một kiểu tự mê đắm trong đau khổ. Nỗi buồn đẹp nhất có lẽ là nỗi buồn biết đi tiếp. Như trời chiều vậy. Đẹp v́ nó không cố giữ mặt trời lại. Con người cuối cùng rồi cũng phải học cách sống chung với buồn, giống như sống chung với tuổi tác hay mùa mưa. Không ai thắng được buồn hoàn toàn. Ta chỉ học cách mang nó nhẹ hơn. Có những sáng thức dậy, nỗi buồn vẫn nằm đó. Nhưng ta pha cà phê. Mở cửa sổ. Đi làm. Trả lời vài tin nhắn. Tưới cây. Nghe nhạc. Yêu thêm một người khác. Sống thêm một ngày nữa. Và có lẽ trưởng thành chính là như thế: không phải hết buồn, mà là vẫn sống được cùng nỗi buồn của ḿnh, một cách đàng hoàng. Trong Truyện Kiều, chữ “buồn” xuất hiện rất nhiều, với nhiều sắc thái: buồn thân phận, buồn t́nh yêu, buồn ly biệt, buồn thời thế… Dưới đây là một số câu thơ tiêu biểu có chữ “buồn”:
“Buồn trông cửa bể chiều hôm, Đây là câu nổi tiếng nhất về chữ buồn trong Truyện Kiều. “Buồn trông” không chỉ là nh́n bằng mắt, mà là nh́n bằng tâm trạng cô độc, lưu lạc.
“Buồn trông ngọn nước mới sa, Nỗi buồn gắn với thân phận lênh đênh của Kiều — như cánh hoa trôi vô định.
“Buồn trông nội cỏ rầu rầu, Không gian trải dài vô tận, đơn điệu và lạnh lẽo, diễn tả tâm trạng bế tắc.
“Buồn trông gió cuốn mặt duềnh, Nỗi buồn chuyển thành dự cảm dữ dội về tai họa sắp đến. “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.” Một câu thơ gần như đă trở thành thành ngữ trong tiếng Việt. Nguyễn Du diễn tả quy luật tâm lư rất sâu sắc: khi ḷng đă buồn th́ cảnh vật nào cũng nhuốm màu u uất.
“Buồn riêng riêng những sụt sùi, Nỗi buồn hướng vào nội tâm — thương thân phận ḿnh.
“Buồn thay phận đàn bà, Một tiếng thở dài cho số phận người phụ nữ trong xă hội cũ.
“Bẽ bàng mây sớm đèn khuya, Dù không có chữ “buồn”, đây vẫn là một trong những đoạn thơ buồn nhất của Kiều — nỗi cô đơn đến mức cảnh và t́nh ḥa làm một. Điều đặc biệt ở Nguyễn Du là ông không chỉ viết “buồn” như cảm xúc cá nhân, mà biến nó thành một trạng thái thẩm mỹ. Nỗi buồn trong Truyện Kiều: vừa rất riêng của Kiều, vừa là nỗi buồn nhân thế, vừa là cảm thức về kiếp người mong manh trước định mệnh. Có thể nói, ít ai trong văn học Việt Nam dùng chữ “buồn” hay và sâu như Nguyễn Du.
Trong kho tàng tục ngữ, ca dao Việt Nam, chữ “buồn” xuất hiện rất nhiều, nhưng thường không nói trực diện mà thấm qua h́nh ảnh: con đ̣, chiều xuống, trăng khuya, tiếng chim, ḍng sông, thân phận lỡ làng… Dưới đây là một số câu tiêu biểu: “Buồn như con chuồn chuồn đạp nước.” Một cách ví dân dă mà rất gợi — nỗi buồn mong manh, chới với. “Buồn như mất sổ gạo.” Nỗi buồn rất đời thường, nghèo khó kiểu Việt Nam xưa.
“Chiều chiều ra đứng ngơ sau, Không có chữ “buồn”, nhưng là một trong những câu ca dao buồn nhất về nỗi nhớ quê và thân phận làm dâu.
“Thân em như hạt mưa sa, Nỗi buồn về số phận bấp bênh của người phụ nữ.
“Chiều chiều con quạ lợp nhà, Cái buồn hiu quạnh của chiều quê nghèo được diễn tả qua cảnh vật.
“Đêm nằm lưng chẳng tới giường, Buồn v́ tương tư, mất ăn mất ngủ.
“Gió đưa cây cải về trời, Một câu ca dao tang tóc và cô độc đến nao ḷng. “Rau răm ở lại” trở thành biểu tượng của người ở lại chịu đựng mất mát.
“Trời mưa bong bóng phập phồng, Nỗi buồn trẻ thơ, ngắn mà đau.
“Chiều chiều én liệng truông mây, Nỗi buồn hiếu thảo rất đặc trưng trong ca dao Việt. Điều hay của ca dao Việt Nam là: ít khi triết lư trực tiếp, không “phân tích cảm xúc”, mà để nỗi buồn tan vào cảnh vật và nhịp điệu. Người Việt xưa không nói “tôi cô đơn”. Họ nói: “Chiều chiều ra đứng bờ sông…” Chỉ vậy thôi mà cả một đời người đă hiện ra.
Trong tiếng Pháp, khái niệm buồn xuất hiện rất nhiều trong proverbes (tục ngữ), maximes (châm ngôn) và đặc biệt là trong văn hóa cảm xúc Pháp. Tuy nhiên, người Pháp thường không nói “buồn” theo kiểu trực tiếp và mộc mạc như tiếng Việt, mà thiên về: nỗi u sầu, sự cô đơn, tiếc nuối, mélancolie (u hoài),chán chường hiện sinh. Một số câu nổi tiếng:
“Après la pluie, le beau temps.” Một cách nói về nỗi buồn như điều tạm thời của đời sống.
“La vie n’est pas toujours rose.” “Rose” ở đây là biểu tượng của niềm vui và hạnh phúc.
“Il faut rire pour ne pas pleurer.” Rất Pháp: dùng hài hước để chống lại nỗi buồn.
“Le cœur a ses raisons que la raison ne connaît
point.” Không trực tiếp nói “buồn”, nhưng là nền tảng của rất nhiều nỗi buồn t́nh cảm.
“Partir, c’est mourir un peu.” Một câu rất nổi tiếng về chia ly và mất mát.
“Plus on aime, plus on souffre.” Gần với tinh thần bi cảm trong văn học Pháp.
Điều thú vị là văn hóa Pháp có một từ rất đặc biệt: Nó không hoàn toàn tiêu cực. Trong nghệ thuật Pháp, một người biết buồn thường được xem là người có chiều sâu nội tâm. Điểm khác giữa Việt và Pháp khá thú vị: Người Việt hay gửi nỗi buồn vào cảnh vật: chiều xuống, con đ̣, mưa, ḍng sông… Người Pháp hay biến nỗi buồn thành suy tư hiện sinh: cô đơn, thời gian, t́nh yêu, sự phi lư của đời sống. Nếu ca dao Việt buồn như khói chiều, th́ văn chương Pháp thường buồn như một ly rượu vang uống chậm trong mùa đông.
Trong tiếng Anh, khái niệm buồn cũng xuất hiện rất nhiều trong tục ngữ, thành ngữ và văn học, nhưng cách biểu đạt thường thực tế và trực diện hơn tiếng Pháp, ít tính u hoài mỹ học hơn. Từ “sad” chỉ là lớp bề mặt. Tiếng Anh có nhiều sắc thái khác nhau:
sadness — nỗi buồn nói chung, Một số proverb và idiom nổi tiếng:
“Every heart has its own sorrow.”
“Laugh, and the world laughs with you; weep, and
you weep alone.” Một câu rất Anh-Mỹ: nhấn mạnh sự cô độc của nỗi buồn.
“Into each life some rain must fall.” “Mưa” trong tiếng Anh cũng thường tượng trưng cho buồn bă.
“Sadness flies away on the wings of time.”
“Still waters run deep.” Không trực tiếp nói buồn, nhưng gợi kiểu người trầm lặng, nội tâm.
“Blue Monday” Trong tiếng Anh, màu xanh (blue) gắn rất mạnh với nỗi buồn: feel blue, blue mood, blues music. Điều đặc biệt là văn hóa Anh-Mỹ có truyền thống biến nỗi buồn thành: âm nhạc (blues, jazz), thơ ca lăng mạn, triết lư cô độc cá nhân.
Nếu: cô đơn cá nhân và tự ư thức về nội tâm. Ví dụ rất điển h́nh là câu: “I’m feeling blue.” Ngắn, nhẹ, gần như casual — nhưng phía sau là cả một truyền thống văn hóa về sự cô độc của con người hiện đại. Dù trong ca dao Việt, proverb Pháp hay tiếng Anh hiện đại, con người cuối cùng vẫn gặp nhau ở một điều rất cũ: buồn là cái bóng của việc đă từng yêu, từng tin, từng sống hết ḷng với một điều ǵ đó. Có lẽ âm nhạc là nơi chữ buồn sống lâu nhất. Trong âm nhạc Việt Nam, nỗi buồn không chỉ là cảm xúc — nó gần như là một mỹ học. Nhiều bản nhạc nổi tiếng nhất đều đi quanh chữ ấy.
Một vài bài tiêu biểu:
• Một Cơi Đi Về
• Nỗi Buồn Hoa Phượng
• Sầu Đông
• Buồn Tàn Thu
• C̣n Tuổi Nào Cho Em Trong nhạc Pháp có:
• Ne me quitte pas
• La Vie en rose Trong tiếng Anh:
• Yesterday
• Blue Moon
• Hurt
Chỉ là một trạng thái tâm hồn thường gặp mà không
phải ai cũng hiểu ( Tôi buồn không hiểu v́ sao tôi buồn ) ngẫm
lại cũng có nhiều điều để nói vậy.
THÂN TRỌNG SƠN
|
