|
NGƯỜI ĐI HỌC CUỐI CÙNG
Chiều xuống rất chậm trên căn nhà nhỏ cuối con dốc. Những hạt mưa tháng sáu lất phất rơi lên mái tôn cũ, tạo thành âm thanh đều đều như tiếng phấn viết trên bảng đen ngày trước. Ông Lâm ngồi bên cửa sổ, đôi bàn tay gầy đặt lên chồng giáo án đă úa vàng theo năm tháng. Hôm nay là ngày đầu tiên sau bốn mươi năm ông không c̣n phải lên lớp. Chiếc đồng hồ treo tường tích tắc. Ngoài sân, cây hoa sữa già lay động trong gió. Ông nh́n khoảng sân loang nước mưa mà thấy ḷng ḿnh trống trải lạ lùng. Bốn mươi năm. Một đời người. Ông khẽ cười, rồi lại thở dài. Ngày đầu tiên đứng lớp, ông mới hai mươi hai tuổi. Khi ấy, ông vừa tốt nghiệp trường sư phạm, gầy nhẳng, đôi mắt sáng và luôn mang trong người một niềm tin ngây thơ rằng nghề dạy học là nghề đẹp nhất trên đời. Nhiệm sở đầu tiên của ông là một tỉnh miền núi xa xôi trên cao nguyên . Chuyến xe khách cũ kỹ chở ông đi suốt hai ngày một đêm qua những con đường ngoằn ngoèo, vực sâu hun hút. Mưa rừng đổ xuống trắng trời. Có đoạn sạt lở, hành khách phải xuống đi bộ, lội bùn đến tận đầu gối. Ông c̣n nhớ rất rơ cảm giác khi lần đầu nh́n thấy ngôi trường nhỏ nằm nép bên sườn núi. Ba dăy nhà gỗ lợp fibro xi măng bạc màu. Sân trường đất đỏ. Cột cờ nghiêng nghiêng trong gió. Hiệu trưởng khi ấy là một người đàn ông tóc đă hoa râm. Thầy bắt tay ông thật chặt rồi nói: — Cậu trẻ nhất trường đấy. Nhưng đă làm thầy giáo th́ phải nhớ một điều: đừng bao giờ nghĩ ḿnh biết đủ. Câu nói ấy theo ông suốt đời. Những năm tháng miền núi là quăng đời không thể quên. Ban ngày lên lớp. Ban đêm soạn bài dưới ánh đèn mờ trong căn nhà trọ. Mùa đông lạnh cắt da, tay cóng đến mức cầm phấn run lên. Có lần mưa liên tiếp nhiều ngày, đường đầy bùn, học tṛ vẫn đi bộ hàng chục cây số đến trường, chân quấn giẻ, áo mỏng tanh. Ông nhớ cậu bé tên Y Puat ngồi bàn đầu, học rất giỏi toán nhưng mùa gặt thường nghỉ học cả tuần để theo cha mẹ lên nương. Nhớ con bé H’ Yưp viết chữ đẹp như in, vậy mà năm mười sáu tuổi đă lấy chồng. Nhiều đêm ông thao thức. Ông tự hỏi ḿnh có thể làm ǵ cho những đứa trẻ ấy ngoài vài bài giảng trong sách giáo khoa. Rồi ông bắt đầu học. Học tiếng dân tộc êđê để nói chuyện với phụ huynh. Học cách nhóm bếp củi cho khỏi khói cay mắt. Học cả cách chữa sốt bằng lá rừng từ bà con trong buôn. Ông đọc thêm sách, ghi chép từng điều nhỏ nhặt. Có lần chạy xe hơn hai mươi cây số chỉ để mượn một cuốn sách phương pháp giảng dạy mới. Dần dần, ông hiểu ra rằng nghề dạy học không phải là nghề “mang kiến thức đến cho người khác”, mà là hành tŕnh học cùng con người. Sau này, khi chuyển về thành phố, dạy tại ngôi trường ông đă từng học, nhiều thầy cũ của ông vẫn c̣n đó. Thế mà nhiều người gọi ông là “ông giáo khó tính”. Ông nghiêm khắc thật. Học sinh sợ những bài kiểm tra bất ngờ của ông. Đồng nghiệp ngại những cuộc tranh luận chuyên môn kéo dài đến tối. Nhưng ai cũng biết ông chưa từng ngừng học. Bốn mươi tuổi, ông học vi tính khi nhiều người cùng thế hệ c̣n e dè trước màn h́nh xanh lập ḷe. Năm mươi tuổi, ông tập dùng internet để t́m tài liệu cho học sinh. Sáu mươi tuổi, ông vẫn ghi danh các lớp tập huấn, ngồi chăm chú như một sinh viên trẻ. Trên bảng đen lớp học của ông luôn có một ḍng chữ viết bằng phấn trắng: “Người dạy học là người đi học suốt đời.” Học sinh nhiều thế hệ đều nhớ câu ấy. Nhiệm sở cuối cùng của ông trước khi nghỉ hưu là ngôi trường nổi tiếng ở một thành phố nổi tiếng, nơi thường được gọi là “ máy cái của ngành “. Nơi đây ông đào tạo những người sẽ kế tục ḿnh đứng trên bục giảng. Ông đă mày ṃ tự soạn giáo tŕnh để dạy, Ông chỉ đào tạo được ba khoá. Bây giờ nhiều người đă bỏ nghề, nhưng không ai quên ông. Điều an ủi của ông là có những người vẫn tiếp tục, thậm chí ở bậc học cao hơn. Có em sau này trở thành bác sĩ. Có em làm kỹ sư, nhà báo, cán bộ tỉnh. Thỉnh thoảng họ trở về thăm ông, mang theo những món quà quê giản dị. Nhưng điều khiến ông vui nhất không phải quà cáp, mà là khi họ kể: — Thầy ơi, giờ con vẫn đọc sách mỗi ngày. Hay: — Con vẫn đang học thêm cái mới, như thầy từng nói. Mỗi lần như vậy, ông thấy ḷng ḿnh ấm lên. Mưa ngoài trời nặng hạt hơn. Ông đứng dậy, bước đến chiếc tủ cũ rồi lấy ra một hộp gỗ nhỏ. Bên trong là hàng chục lá thư học tṛ gửi suốt mấy chục năm. Có lá thư giấy đă vàng ố. “Thầy ơi, nhờ thầy mà em biết ḿnh không cần phải sợ cái nghèo.” “Con vẫn nhớ lần thầy chạy xe vào buôn t́m con quay lại lớp.” “Nhờ câu nói của thầy mà con học tiếp đại học.” Ông đeo kính, đọc chậm răi từng ḍng chữ. Mắt ông cay cay. Người ta thường nghĩ thầy giáo là người cho đi. Nhưng càng sống lâu, ông càng thấy ḿnh nhận lại nhiều hơn. Chính học tṛ dạy ông về ḷng kiên nhẫn. Chính những vùng đất nghèo dạy ông biết yêu điều giản dị. Chính thất bại của bao thế hệ học sinh khiến ông hiểu rằng giáo dục không phải phép mầu. Có những đứa trẻ ḿnh không giữ được. Có những cuộc đời rẽ sang hướng khác dù đă cố gắng hết ḷng. Và chính điều đó dạy ông sự khiêm nhường. Ông nhớ có lần một học sinh hỏi: — Thầy dạy bao nhiêu năm rồi mà sao c̣n đọc sách hoài vậy? Ông đă trả lời ngay mà không cần nghĩ: — V́ nếu một ngày thầy ngừng học, hôm đó thầy không c̣n xứng đáng đứng trên bục giảng nữa. Khi ấy cả lớp im lặng. C̣n bây giờ, ngồi một ḿnh trong buổi chiều mưa, ông bất giác tự hỏi: nếu đă nghỉ hưu, liệu ḿnh c̣n là người thầy không? Ông nh́n lên giá sách phủ kín tường. Những cuốn sách cũ mới chen nhau, mép giấy cong lên theo thời gian. Cuốn nào cũng đầy ghi chú bằng nét chữ quen thuộc. Ông bật cười khe khẽ. Có lẽ, người thầy không nằm ở bục giảng. Mà nằm ở cách người ấy sống với tri thức. Ngoài hiên, tiếng xe đạp dừng lại. Một giọng nói vang lên: — Thầy ơi! Thầy có nhà không ạ? Ông bước ra mở cửa. Một cô gái trẻ đứng dưới mưa, tay ôm tập tài liệu. Ông nhận ra ngay. Thảo — cô học tṛ cũ ngày nào. — Em mới được nhận vào trường huyện dạy văn, — cô cười rạng rỡ — nên em đến xin thầy ít kinh nghiệm. Ông nh́n cô học tṛ cũ rất lâu. Rồi ông chợt thấy trong ḷng ḿnh có điều ǵ đó sáng lên như ngọn đèn dầu năm xưa giữa núi rừng lạnh giá. Ông nghiêng người tránh cửa: — Vào đi. Thầy tṛ ḿnh cùng học. Ngoài trời, mưa vẫn rơi rất nhẹ. Ông muốn nói thêm với cô học tṛ:
— Thầy vẫn học, và nay có cách học mới: đó là viết,
là dịch. Cũng có lúc những ǵ đă viết thầy in thành sách. Nói em mừng
thầy đă xuất bản 22 đầu sách rồi đó.
|
