QUÁN VĂN

 

 QUÁN VĂN 58: Từ Sông Po Đến Sông Côn

 

 

 

 

Nguyễn thị Tịnh Thy

ELENA PUCILLO TRUONG: ĐI NGƯỢC ĐỂ XUÔI D̉NG

 

            Trong làn sóng di dân của nhân loại từ xưa đến nay, người ta thường bỏ nơi nghèo khó để đến xứ giàu sang, bỏ nơi lạc hậu để đến vùng văn minh… Nhưng ở thế kỷ XXI này, có một nữ tiến sĩ người Ư lại đi ngược so với mọi người; chị bỏ nơi giàu sang, văn minh để về với nghèo khó, lạc hậu. Đó là Elena Pucillo Truong.

Nhà văn Trần Hữu Hội đă từng có một nhận định rất chính xác về Elena: Chị chọn định cư ở nước ngoài không v́ mục đích kinh tế, chính trị, mà là v́ t́nh yêu, đơn - thuần - v́ - t́nh - yêu. T́nh yêu đă khiến chị đi ngược so với nhiều người, chấp nhận một đời sống vật chất và tiện nghi thua kém xa quê mẹ, để rồi thích nghi và yêu mến quê chồng như chính nơi chôn rau cắt rốn của ḿnh. Từ t́nh yêu với một người, Elena yêu muôn người; từ t́nh yêu với mảnh đất B́nh Định quê chồng, chị yêu luôn cả đất nước Việt Nam; từ t́nh yêu với “bánh ít lá gai”, chị yêu luôn cả mắm ruốc tương cà…

Elena đă đi ngược. Nhưng đi ngược để xuôi ḍng.

Elena xuôi theo ḍng văn hóa Việt từ ngôn ngữ, ẩm thực, sở thích, tính cách, tâm hồn. Chị nói khá tốt tiếng Việt. “Muốn ăn bánh ít lá gai, Lấy chồng B́nh Định sợ dài đường đi” là câu ca dao Elena thích ngân nga mỗi khi mời ai đó cái bánh ít mới mang về từ quê chồng. “Bún ḅ Huế bị thiếu ruốc mà cũng gọi là bún ḅ à ?!” - Chị làm cả chủ quán lẫn thực khách ngạc nhiên khi buông ra câu nhận xét rất “điêu” ấy. Một người bạn tóc bạc đùa với Elena rằng: “Mai mốt anh phải đi nhuộm tóc cho trẻ. Anh nhuộm màu vàng giống em, được không hả Elena?” Rất nhanh, câu trả lời tỉnh queo của Elena khiến mọi người ôm bụng cười lăn: “Anh nhuộm màu chuối non luôn đi! Cho nó trẻ!” Khi quyết định chọn Việt Nam để sống trong những tháng năm c̣n lại, điều làm người bạn đời của Elena lo ngại nhất là nếu anh ra đi trước, chị sẽ ra sao. Người thân, bạn bè th́ nhiều, nhưng làm sao thân thuộc bằng thành phố Milano của chị. Vả lại, các vấn đề như an sinh xă hội, chất lượng sống và chăm sóc sức khỏe thể chất lẫn tinh thần cho người cao tuổi cũng không bằng các nước châu Âu. Chị có thể chịu được cô đơn, có cảm thấy lạc lơng, tủi thân khi không có anh không? Elena đă trấn an anh bằng câu trả lời khiến tất cả những ai nghe thấy, hoặc nghe kể lại đều muốn ôm siết lấy chị: “Anh yên tâm! Nếu cần, em sẽ vào chùa rửa chén để có thể sống tiếp ở đây đến trọn đời.”

Thích mặc áo dài, đi chùa, tham gia các dịp lễ hội, hiếu hỷ với tâm yêu thương và ḷng thành kính, Elena c̣n đi gần khắp đất nước Việt Nam. Lên rừng, xuống biển, ra phố, về quê… Hầu như không có rào cản, không có khoảng cách văn hóa phương Đông và phương Tây, Ư và Việt Nam; hầu như không cần phải làm quen, cố gắng thích nghi, ḥa nhập, Elena đă sống, hiểu, cảm với đất nước và con người Việt Nam tự nhiên nhi nhiên, như đây chính là nơi đă từng được chôn rau cắt rốn và sẽ là nơi lá rụng về cội của chị. V́ thế, trong những trang viết của Elena, ta không chỉ bắt gặp cảnh sắc, con người, đời sống… mà c̣n được thấm thía cái Hồn Việt có một không hai. Nó khiến ta yêu thương hơn, trân quư hơn những giá trị độc đáo này.

Khó có thể thống kê hết từ xưa đến nay có bao nhiêu câu nói hay về tà áo dài của phụ nữ Việt. Trong số đó, theo tôi, câu của Elena đáng được xếp vào hàng đầu. Đó là kiểu áo, mà “người phụ nữ nào có cơ hội mặc nó sẽ cảm thấy ḿnh là một bà hoàng”. Theo chị, áo dài, dù chỉ một màu hay được thêu những hoa văn tuyệt đẹp th́ “nó vẫn luôn lịch sự và quyến rũ” (Tà áo lụa giữa những cánh sen). Thể hiện mỹ cảm về chiếc áo dài bằng những ngôn từ như thế, quả là đáng nể phục và mến phục!

Làm dâu của đất vơ B́nh Định, Elena biết Quang Trung là “một vị vua thông minh và cũng là một nhà lănh đạo tài ba từng chiến thắng ngoại xâm và “thống nhất đất nước sau bao năm nồi da xáo thịt v́ nội chiến” (Lễ hội Tây Sơn, B́nh Định: Kỳ diệu và tự hào); biết “B́nh Định là cái nôi xuất phát loại h́nh nghệ thuật hát bội, nhờ sự đóng góp của một danh nhân địa phương tên là Đào Tấn”; biết trang phục của diễn viên hát bội có những nét đặc thù so với y phục sân khấu truyền thống Trung Hoa.

Elena có thể kể vanh vách nguồn gốc quư tộc của nhà thơ - “quận chúa” Tôn Nữ Hỷ Khương: chắt nội của Tuy Lư Vương Miên Trinh, con gái của nhà thơ Ưng B́nh Thúc Giạ Thị; có thể cảm được bài thơ Khi c̣n gặp nhau của Hỷ Khương và so sánh nó với bài thơ Quư nương, ta đi xem bông hồng của Pierre de Ronsard và Cái hồ của Alphonse de Lamartine để hiểu thông điệp “Nắm bắt khoảnh khắc” v́ cuộc sống rất mong manh mà nhà thơ Tôn Nữ gửi gắm.

Đối với Elena, từ chỗ thích hiểu biết, khám phá đến “hiểu” chỉ là một khoảng cách rất ngắn. Chị hiểu về phong tục và lễ cúng cô hồn tháng Bảy, hiểu các lễ hội và nghi thức truyền thống khác, hiểu tâm lư mẹ chồng nàng dâu. Trong cái “hiểu” của Elena có sự yêu thương, quư trọng văn hóa của quê chồng; đồng thời nó là kết tinh từ cái nh́n tinh tế của người biết quan sát và thẩm thấu văn hóa. Mỗi địa danh, danh lam thắng cảnh của đất nước vừa rất mới lạ, lại vừa rất đỗi thân quen với chị. Cảm xúc của Elena qua từng trang viết vừa non tơ vừa già dặn, và có những con chữ như bước ra từ kư ức - một thứ kư ức được tích lũy qua bao năm tháng t́m hiểu, yêu mến dù chưa một lần đặt chân đến nơi chốn ấy. V́ vậy, dàn ḥa tấu của rừng chim Trà Sư được chị cảm nhận không chỉ bằng thính giác mà c̣n bằng cảm xúc chan ḥa giữa t́nh, cảnh và âm thanh: “Trong không gian, tiếng chim ríu rít trầm bổng trong một bản ḥa tấu không ngừng. Tưởng như tất cả các loài cùng đồng thanh hát bài hát ca ngợi thiên nhiên tươi đẹp, ca ngợi cuộc sống yên b́nh bằng những giai điệu nồng nàn, làm cho khách phương xa là tôi cũng tự dưng thấy ḿnh thật gần gũi với khung cảnh hoang dă nơi đây” (Trà Sư, thánh địa của loài chim). Hà Nội ở thế kỷ XXI trong văn của Elena vẫn c̣n lưu giữ “nét đẹp bí ẩn” đầy quyến rũ. “Đă từng đọc các trang sách viết về những nơi này, bị lôi cuốn bởi những huyền thoại và biểu tượng”, thế nên Elena có cảm giác như ḿnh “vừa quay lại tuổi thơ và đang lắng nghe những câu chuyện cổ tích về những con rồng và các cô tiên, những chiến binh dũng cảm hay về con rùa bí ẩn” khi thong thả bước trên băm sáu phố phường. Giống như một giấc mơ giữa ban ngày, chị “muốn ḿnh được bay như một cánh chim vừa thoát khỏi lồng, lơ lửng trên những con đường thuốc, với những dụng cụ chưng cất đang hâm nóng bát thuốc trường sinh hay cưỡi trên lưng một con cá vàng bơi dọc theo sông Hồng” (Hà Nội, nét đẹp bí ẩn). Giữa những năm tháng ồn ả, xô bồ này, có được rung cảm nên thơ như thế về Hà Nội chắc hẳn là do người viết đă không nh́n ngắm bằng mắt, mà nh́n ngắm bằng tâm tưởng đầy mến yêu với mảnh đất kinh kỳ tự ngàn xưa. Cảm giác như chị đă từng sống nơi đây và bây giờ có dịp trở về chốn cũ, ḷng đang chạm vào những vết tích thời gian làm cuộn sóng tâm hồn.

Trong tập truyện và bút kư Vàng trên biển đá đen, phong cảnh, con người, văn hóa thực thể và phi thực thể của mảnh đất h́nh chữ S đi vào trang văn của Elena càng ngập tràn yêu thương. Cát trắng ở Phú Quốc, cát vàng ở Quy Nhơn, cát xám ở Vũng Tàu, Elena khiến ta ngỡ ngàng về những sắc màu trên dải biển miền Trung đầy nắng gió. Vàng trên biển đá đen của chị c̣n đưa ta về với Hà Nội rêu phong, xứ Huế cổ kính, Đà Lạt khói sương, Vũng Tàu sôi động...; vào những ngôi chùa nhỏ để thắp nhang khấn Phật hay cài hoa hồng lên ngực trong mỗi tiết Vu Lan; lên non thiêng Yên Tử để thanh tẩy tâm hồn; cheo leo cùng biển đá Hà Giang để trân quư từng tấc đất của tổ quốc. Cảm nhận của Elena về Hà Giang thấm đẫm nỗi xót xa. Ở nơi đó, có những “cơn gió lạnh rít qua khe cửa”, có con người cơng đất lên đắp vào hốc đá để gieo trồng; có các bé trai mặt đỏ gay v́ nắng gió và các bé gái đầu bù tóc rối cố gắng vuốt lại tóc với bàn tay được làm ẩm bằng nước bọt... Ở nơi đó, có “tiếng bản lề rít lên kẽo kẹt” khi cô giáo đẩy cánh cửa bước vào lớp học, ánh mắt buồn bă nh́n xuống “những dăy băng thấp đă từ lâu trống vắng”... Những miêu tả trên là sự kết tinh của óc quan sát tỉ mỉ, tinh tế, nghiêm túc của một nhà văn; đồng thời ta có thể cảm nhận được tâm t́nh thiết tha, nỗi đồng cảm sâu sắc của Elena với vùng đất phên giậu của tổ quốc.

Đọc những trang viết của Elena, tôi không c̣n muốn luận cái hay dở của văn chương, chỉ muốn đo lường cảm xúc của chính ḿnh khi được Hiểu Việt Nam từ chị. Đó cũng là một cách đi ngược. Ngược bởi v́ tôi được hiểu thêm về quê hương ḿnh từ một người con của kinh đô thời trang Milano danh tiếng, mà lẽ ra, đó phải là những điều tôi và nhiều người Việt Nam nữa giới thiệu với chị. Cái ngược đó khiến tôi thêm mến yêu và thầm cảm ơn chị. Bởi, chị đă đến đây, ở lại mảnh đất này, đă đi ngược để xuôi ḍng - một ḍng thôi - thủy chung như nhất. Đó là ḍng của “Thuyền theo lái, gái theo chồng”. Elena đă “theo”, đă “về”, đă “ở lại”. Nhưng rốt cuộc, chị khiến những ai từng tiếp xúc hoặc đọc văn của chị phải thừa nhận một điều: Chị được sinh ra ở nơi này, đă từng và đang là chủ nhân thật sự của tương cà mắm ruốc, của rau răm rau húng, của muối mặn gừng cay, của ngơ hẻm, khói bụi và kẹt xe… trong mỗi giây, mỗi phút, mỗi ngày.

Những truyện ngắn, bút kư của Elena đến được với người đọc Việt Nam thông qua nhà văn - dịch giả Trương Văn Dân - người bạn đời của chị. Sự đồng điệu trong tâm hồn, quan niệm sống và t́nh yêu văn chương; khả năng sử dụng ngôn từ nghệ thuật của tiếng Việt một cách điêu luyện đă giúp anh chuyển tải thành công những ǵ người viết muốn diễn tả. Như song kiếm hợp bích, cặp đôi tác giả - dịch giả độc đáo này đă làm đẹp cho đời bằng những trang văn cộng hưởng t́nh yêu lứa đôi, t́nh yêu quê hương và t́nh yêu văn học. Có thể, Elena chưa phải là nhà văn tên tuổi; sáng tác của chị cũng chưa chiếm vị trí vững chắc trên văn đàn. Tuy nhiên, trong lịch sử văn chương Việt, vợ say mê viết, chồng miệt mài biên dịch tác phẩm của vợ là một hiện tượng độc đáo mà Elena và Trương Văn Dân lưu lại dấu ấn của ḿnh giữa đông đảo người cầm bút tham gia cuộc chơi ngôn từ.

Lẽ thường, khi có ai đó nhớ về bạn bằng một câu chữ của chính bạn. Hoặc khi câu chữ nào đó của riêng bạn được nhiều người thân quen sử dụng như một thục ngữ hoặc biệt ngữ th́ bạn đă thực sự sống trong tim họ. Elena đă sống trong tim nhiều người khi hai từ “Ôm mạnh!” của chị được bạn bè khắp nơi sử dụng với niềm hân hoan và cảm mến, khi nhan đề tập truyện ngắn Một phút tự do của chị được sử dụng trong ngôn ngữ giao tiếp của mọi người.

Đó là những từ ngữ tiếng Việt mà chúng tôi có được từ chị, vừa vụng về khập khiễng đến ngộ nghĩnh bởi thay v́ “Ôm chặt” lại được nói thành “Ôm mạnh”; vừa bóng bẩy thành thục nên thơ khi trêu đùa ai đó chỉ được phép có “một phút tự do”. Và như vậy, Elena cũng đang đưa chúng tôi đi ngược để xuôi ḍng - ḍng t́nh bạn - ḍng t́nh yêu con người, yêu văn chương chảy măi trong đời.

Yêu những ǵ chị đă sống và đă viết. Ôm mạnh, Elena!


Huế, mùa thu 2018
NTTT

__________

Bài đă được đăng trong tạp chí Quán Văn # 58: Từ sông Po đến sông Côn

 

 

Trang Trương Văn Dân

Trang Elena Pucillo Truong

art2all.net