Istanbul

 

Hồi ức và thành phố

 

Orhan Pamuk

Nguyễn Quốc Trụ chuyển ngữ

 

Orhan Pamuk

 

Gửi tới Cha tôi, Gunduz Pamuk (1925-2002)

Cái đẹp của một phong cảnh th́ nằm ở trong nỗi buồn của nó

Ahmet Rasim

1

Một Orhan khác

Ngay từ khi c̣n bé tí, tôi đă hồ nghi thế giới của tôi rộng hơn nhiều so với những ǵ tôi có thể nh́n thấy: ở đâu đó, trong những con phố của Istanbul, có một căn nhà giống như căn nhà của chúng tôi, ở đó có một thằng bé Orhan khác, rất giống tôi, tôi và nó là hai đứa sinh đôi, hơn thế nữa, nó có thể là một thế thân của tôi. Tôi không thể nhớ, tôi lấy ư nghĩ đó ở đâu, và làm thế nào nó đến với tôi. Hẳn là nó nhập vào tôi, từ mớ ḅng bong, là những câu chuyện x́ xầm, những hiểu lầm, ngộ nhận, những ảo tưởng, và những sợ hăi. Nhưng, trong một hồi ức sớm sủa nhất mà tôi c̣n giữ được, tôi đă cảm nhận thật rơ ràng, về một thằng bé Orhan khác, một bóng ma của ḿnh rồi.

Khi lên năm tuổi, tôi được gửi tới sống trong một thời gian ngắn tại một căn nhà khác. Sau một, trong rất nhiều những cuộc chia ly băo tố, cha mẹ chúng tôi bằng ḷng gặp nhau tại Paris, và theo quyết định, ông anh tôi và tôi ở lại Istanbul, tuy nhiên, không sống chung dưới một mái nhà. Ông anh tôi sẽ sống với bà tôi cùng toàn thể bà con trong gia đ́nh, tại khu nhà của ḍng họ Pamuk, tọa lạc ở Nisantasi, c̣n tôi th́ được gửi tới ở với cô của tôi, tại Cihangir. Trên tường nhà của cô tôi, nơi tôi được tiếp đón thật là niềm nở, có treo bức h́nh một đứa bé, và, cứ mỗi lần, hoặc cô tôi, hoặc dượng tôi, nh́n bức h́nh, là lại nh́n qua tôi, chỉ tay, và cười: “Cháu đó!”

Cái chú bé đáng yêu ở trong bức h́nh, với cặp mắt to, quả có giống tôi. Chú đội một cái mũ, một trong những cái tôi vẫn thường đội, khi đi ra đường. Tuy nhiên tôi biết chú không phải là tôi. (Sự thực, đó là một bản sao, một kitsch, bức h́nh một chú bé dễ thương mà một người nào đó đă đem về từ Âu Châu). Tuy nhiên, tôi vẫn băn khoăn tự hỏi, liệu chăng, có một thằng bé Orhan khác, sống trong một căn nhà khác?

Lẽ dĩ nhiên, tôi, bây giờ, cũng sống trong một căn nhà khác. Như thể, tôi phải dời đổi, để gặp đứa bé song sinh với ḿnh, nhưng, bởi v́ tôi chỉ muốn trở về căn nhà thực của tôi, tôi chẳng thích thú ǵ khi làm quen chú bé đó. Cái tṛ đùa vui nho nhỏ của vợ chồng cô tôi, tôi là đứa bé trong bức h́nh, trong đó, có chút chế nhạo tuy không cố t́nh, nó giống như một giọt nước làm tràn một cái ly đă đầy, là mớ cảm xúc, ư nghĩ của tôi về một thằng bé giống hệt ḿnh, về bức h́nh của tôi và bức h́nh mà tôi giống, căn nhà của tôi và căn nhà khác. Tất cả những điều này càng làm tăng thêm ước muốn lại được trở về cùng với mọi người trong gia đ́nh.

Chẳng bao lâu, ước muốn của tôi trở thành sự thực. Nhưng cái bóng ma của một thằng bé Orhan khác, trong một căn nhà khác, đâu đó trong thành phố Istanbul chẳng bao giờ rời bỏ tôi. Suốt thời ấu thơ, và luôn cả những năm mới lớn, nó ám ảnh, quấy nhiễu tôi. Vào những buổi chiều mùa đông, lang thang trên đường phố, tôi thường đưa mắt nh́n vô những căn nhà hai bên đường, qua ánh đèn vàng nhạt ở bên trong nhà, và mơ ṃng tưởng tượng, những gia đ́nh hạnh phúc, b́nh dị, sống những cuộc sống thoải mái dễ chịu của họ. Thế rồi, bỗng dưng tôi giật ḿnh đánh thót khi nghĩ đến một anh chàng Orhan khác, có thể đang sống, trong một trong những căn nhà đó. Lớn dần thêm, già dặn hơn, bóng ma trở thành tai quái, và tai quái trở thành ác mộng cứ thế trở đi trở lại. Trong một vài giấc mơ, cuộc gặp gỡ giữa tôi và anh ta, một Orhan khác đó, luôn xẩy ra trong một căn nhà khác, khiến tôi sợ khiếp vía. Trong những lần mơ khác, hai Orhan im lặng nh́n nhau, lạnh như băng. Trong những khoảnh khắc giữa tỉnh thức và mê muội, tôi ôm gh́ cái gối, bám riết căn nhà, con phố, cái chỗ của tôi, ở trên cơi đời này. Khi tủi thân, cảm thấy bất hạnh, tôi tưởng tượng ra ḿnh ở trong căn nhà khác, trong cuộc đời khác, ở cái nơi chốn mà anh Orhan khác sống, và, mặc dù mọi chuyện, tôi nửa thuyết phục chính ḿnh, tôi là anh ta và thích thú khi tưởng tượng, anh ta hạnh phúc, sự thích thú như thế đó, có một thời gian, nó khiến cho tôi cảm thấy không cần thiết phải t́m kiếm cho ra căn nhà khác, trong một phần khác, được tưởng tượng ra, của thành phố.

Và bây giờ, chúng ta đi đến trung tâm của vấn đề: Tôi chẳng bao giờ rời khỏi Istanbul, chẳng hề rời những căn nhà, những con phố, và những lối xóm của thời thơ ấu của tôi. Mặc dù, lúc này lúc nọ, tôi sống trong những khu vực khác nhau, năm chục năm sau, nh́n lại, tôi lúc nào cũng cảm thấy ḿnh đóng rễ ở khu nhà của ḍng họ Pamuk của tôi, nơi những tấm h́nh đầu tiên được chụp, nơi bà mẹ tôi lần đầu tiên ôm tôi trong ṿng tay của bà, và phô tôi ra với thế giới, với cuộc đời. Tôi biết, sự bền bỉ này, mang nợ một điều ǵ đó, từ người bạn tưởng tượng, anh chàng Orhan khác kia, và từ niềm an ủi mà tôi có được từ mối thân quen giữa hai chúng tôi. Và chính v́ lư do đó mà tôi cảm thấy câu chuyện của tôi có một điều ǵ đặc biệt cho thành phố, và cho chính tôi: chúng ta sống trong một thời đại, được định nghĩa bằng di dân hàng loạt và bằng sự sáng tạo mang đậm tính di dân, do những người di dân mà có được, bởi vậy, có nhiều lúc tôi thật khó cảm nhận được, và thật khó cắt nghĩa, tại sao tôi cứ ở lỳ một chỗ, không chỉ ở lỳ một chỗ, mà c̣n ở lỳ măi cùng một ṭa nhà. Và giọng nói buồn phiền của mẹ tôi lại vẳng lên: “Tại sao con không đi ra ngoài một lát? Tại sao không thử thay đổi quang cảnh, làm một chuyến đi đây đi đó?”

Conrad, Nabokov, Naipaul – những nhà văn này được biết đến, là do đă hỳ hục xoay sở, t́m cách thiên di, chuyển đổi, giữa những ngôn ngữ, văn hóa, xứ sở, đại lục, và ngay cả những nền văn minh. Sự tưởng tượng của họ được nuôi dưỡng bằng lưu vong, một sự nuôi dưỡng không được chiết ra từ gốc rễ, nhưng chẳng cần gốc rễ. Tuy nhiên, sự tưởng tượng của tôi, đ̣i hỏi, tôi phải ở lỳ ở trong vẫn chỉ cùng một thành phố, cùng một con đường, cùng một căn nhà, cùng một cái nh́n từ đó. Bộ mặt của Istanbul là bộ mặt của tôi. Tôi mắc míu, duyên nợ với thành phố này, bởi v́ nó đă làm cho tôi trở thành tôi là tôi, như bây giờ.

Gustave Flaubert, viếng thăm Istanbul 102 năm trước năm tôi ra đời, ngỡ ngàng v́ muôn vàn vẻ này nét kia của cuộc sống, trong những con phố nguyên thuỷ, cổ xưa của nó, trong một bức thư, ông tiên đoán, chỉ trong chừng một thế kỷ, thành phố sẽ trở thành thủ đô của thế giới. Sự trái ngược đă biến thành sự thực: Sau khi Đế quốc Ottoman sụp đổ, thế giới hầu như quên hẳn, thành phố Istanbul đă từng hiện hữu ở trên cơi đời này. Thành phố mà tôi từ đó sinh ra, ngày một nghèo hơn, thê thảm thêm, và ngày càng thêm trơ trọi, tách rời, so với trước kia, so với lịch sử hai ngàn năm của nó. Với tôi, nó luôn luôn là một thành phố của điêu tàn, và của tận điểm, buồn ơi là buồn, của một đế chế. Tôi trải qua cả cuộc đời của ḿnh, chỉ để đánh lộn với nỗi buồn này, hay, như tất cả những cư dân của thành phố, để biến nó thành của riêng tôi.

Trong đời người, ít ra cũng có một lần, sự nh́n lại bản thân dẫn chúng ta tới chuyện, quan sát những hoàn cảnh, điều kiện, mà từ đó, chúng ta ra đời. Tại sao ta sinh ra, tại cái góc đặc biệt đó của thế giới, vào một ngày đặc biệt đó? Những gia đ́nh, mà từ đó chúng ta sinh ra, những xứ sở, thành phố, mà, cuộc xổ số đời đă chỉ định cho chúng ta – chúng mong ước t́nh yêu từ chúng ta, và sau cùng, chúng ta yêu chúng, từ tận cùng trái tim của ḿnh; nhưng, liệu chúng ta có lẽ c̣n xứng đáng được hưởng, thêm hơn nữa, tốt hơn nữa? Tôi, chính tôi, thỉnh thoảng lại ban cho ḿnh cái ư nghĩ, làm sao mà ḿnh kém may mắn đến như thế, v́ đă sinh ra tại một thành phố già nua, nghèo nàn, bị chôn vùi dưới những tro than của một đế quốc điêu tàn. Nhưng, một giọng nói từ bên trong tôi luôn luôn nài nỉ, rằng, may đấy, may đấy, không phải không may đâu. Nếu đây là vấn đề của cải, giầu sang, th́ chắc chắn kể như tôi là một kẻ may mắn v́ đă sinh ra trong một gia đ́nh dễ dăi khi ngọn thuỷ triều của thành phố đang ở lúc thấp nhất (tuy nhiên, có nhiều người lại nói ngược lại). Nói ǵ th́ nói, tôi không thích than van: tôi chấp nhận thành phố tôi sinh ra từ đó, như tôi chấp nhận h́nh hài của tôi (nhiều như là tôi muốn, giá mà ḿnh đẹp trai hơn, to con hơn) và cái sự tôi sinh ra là đàn ông, (ngay cả chuyện, tôi vẫn thường tự hỏi, một cách ngây ngô, giả như ḿnh sinh ra là đàn bà, th́ sự t́nh có tệ hơn chăng). Đó là phần số của tôi, và ngu ǵ mà sửng cồ với nó. Cuốn sách này là về “cái gọi là” phần số.

Tôi sinh vào lúc nửa đêm ngày 7 Tháng Sáu, 1952, trong một nhà hộ sinh tư tại Moda. Những hành lang của nó, tôi nghe kể lại, th́ thật là êm ả, vào đêm hôm đó, và thế giới, th́ cũng vậy. Ngoài chuyện núi lửa Strambolini, từ hai ngày trước bất th́nh ĺnh phun lửa và tro, kể như chẳng có ǵ xẩy ra cho trái đất của chúng ta. Nhật báo toàn những tin vụn vặt: vài câu chuyện binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ đi chiến đấu tại Korea; vài tin đồn xuất phát từ phía người Mỹ, về nỗi sợ, có thể Bắc Hàn đang sửa soạn sử dụng vũ khí sinh học. Vào những giờ trước khi tôi ra đời, mẹ tôi mải miết theo dơi một tin địa phương: Hai ngày trước đó, mấy người gác đêm và một số cư dân “dũng cảm” tại Trung Tâm Sinh Viên Konya đă nh́n thấy một người đàn ông đeo mặt nạ ghê sợ t́m cách leo vô một căn nhà qua cửa sổ pḥng tắm; họ rượt đuổi người này qua những đường phố, tới một nhà máy cưa, tại đây, sau khi chửi rủa cảnh sát, người đàn ông chai ĺ đă tự sát; ngày hôm sau, một người bán hàng vải nhận diện xác chết, là của một tên găng tơ, một năm trước, tại Harbie, ban ngày ban mặt, hắn, tay lăm lăm khẩu súng, xông vào tiệm của ông ta để ăn cướp.

Khi đọc đến ḍng chót của cái tin gay cấn, mẹ tôi, một ḿnh ở trong pḥng, v́, như nhiều năm sau này, bà kể lại cho tôi nghe, với một giọng giận dữ và buồn rầu, bà lúc đó thật bồn chồn, một phần v́ tôi chậm ra đời, một phần v́ ông bố của tôi, sau khi đưa bà vợ tới nhà bảo sanh, bèn bỏ bà một ḿnh, đi du hí với đám bạn. Người độc nhất ở trong pḥng sinh, cùng với bà, là bà của cô của tôi. Đang đêm, bà trèo qua tường, bao quanh khu vườn nhà bảo sanh, để vào với mẹ tôi. Khi nh́n tôi lần đầu, bà mẹ tôi, so tôi với thằng anh ra đời trước đó hai năm, và nhận thấy, tôi bèo nhèo, mảnh mai, hơn.

Nhưng, “hay là, h́nh như bà đă nói với tôi như vậy”?  Ở Thổ Nhĩ Kỳ, chúng tôi có một cách nói đặc biệt, một th́ đặc biệt, nó cho phép chúng tôi phân biệt giữa ba chuyện nghe qua nghe lại, với những ǵ chứng kiến tận mắt; khi kể về những giấc mơ, chuyện thần tiên, hay sự kiện đă qua, chúng tôi sử dụng cách đặc biệt này. Thật có ích, v́, khi chúng ta ‘nhớ lại” những kỷ niệm đầu đời, khi c̣n nằm nôi, những bước đi chập chững đầu tiên, tất cả những chuyện đó, chúng ta nghe người lớn, nghe bố mẹ, kể lại, thường là, chúng ta có cảm giác ngọt ngào như nh́n thấy ḿnh trong giấc mơ của ḿnh. Và chúng ta phải trả một cái giá thật đắt cho cái cảm giác ngọt lịm này. Một khi in vào trong đầu, những ǵ nghe kể lại, từ những nguời khác, về những ǵ chúng ta đă làm, đă trải qua, như thế, chúng thường gây ấn tượng, nhiều hơn nhiều, so với những ǵ chính chúng ta nhớ lại. Và, đâu có khác, một khi chúng ta biết về cuộc đời của chúng ta, từ những người khác, th́ cũng vậy, chúng ta để cho những người khác tạo dáng, tạo khuôn, cho hiểu biết của chúng ta, về thành phố mà chúng ta sống ở trong đó.

Những lần, khi chấp nhận, những câu chuyện mà tôi nghe về thành phố của tôi, và về chính tôi, là của ḿnh, tôi thèm viết ra, như vầy: “Ngày xửa ngày xưa, tôi là họa sĩ. Tôi sinh ra ở Istanbul. Tôi là một đứa trẻ ưa ṭ ṃ. Rồi th́, tới năm tôi hai mươi hai tuổi, không hiểu sao, tôi lại đâm ra viết tiểu thuyết.” Tôi thèm kể câu chuyện của đời ḿnh theo kiểu đó, như thể đời ḿnh là một chuyện ǵ xẩy ra cho một người khác, như thể đời ḿnh là một giấc mơ, trong đó, tôi nghe tiếng nói của ḿnh nhạt nḥa dần đi, ngọt lịm, và điều ḿnh ước muốn, th́, ôi chao, thật là tuyệt vời. Đẹp thật, tuyệt vời thật, tuy nhiên, tôi nhận ra, kể chuyện đời ḿnh như một sử thi như thế là không đáng tin cậy, cứ như thể chúng ta có tới hai cuộc đời, cuộc đời thứ nhất sáng hơn thực hơn, so với cuộc đời thứ nh́, bắt đầu, khi chúng ta thức giấc. 

Bởi v́ - với những người như tôi, ít ra - cuộc đời thứ nh́ đó, kiếm ở chi đâu, nếu không là, ở trong chính cuốn sách này, mà bạn đang cầm ở trong tay.

Và chính v́ thế, hăy thật cẩn thận, bạn đọc thân mến. Hăy cho tôi nói thẳng với bạn, và, đổi lại, tôi yêu cầu ở bạn, sự cảm thông.

Orhan Pamuk

 

 

(Nguồn : Tin Van

www.tanvien.net )

 

trang nguyễn quốc trụ

art2all.net