8. Tiến tới một sự phân loại
"Dear Reader: Behind
every story you read, there’s another story
waiting to be told"
(Bạn đọc thân mến: Đằng sau mỗi câu chuyện bạn
đọc, có một câu chuyện đang chờ tới lượt ḿnh).
The Guardian Weekly.
"Người ta thường xuyên gặp trong Kim Dung thái
độ nước đôi ấy trước trí năng, vừa cảm phục vừa
nghi kỵ."
"Không phải ngẫu nhiên mà họ là những đạo sĩ và
tăng nhân đă thoát tục. Nhưng không lẽ…"
ĐLV
"Qui est Ky?"
De Gaulle
Cái bể vơ học chập chùng chẳng biết đâu là giới
hạn. Không vơ công nào giống vơ công nào. Nhưng
nếu chưa thể thu ngần ấy cái độc đáo vào một
mối, th́ trong khi chờ đợi, sao không thể xếp
loại chúng? H́nh như Kim Dung đă chia tất cả vơ
công trên đời ra làm hai khối lớn: Âm công và
Dương công. Vơ công thuộc Âm công th́ mau, mềm
mại và ác độc; thuộc Dương th́ chậm nhưng dũng
mănh và cương trực. Người đời coi thứ vơ công
này là chính giáo và thứ vơ kia là môn. Vơ công
tuy nhiên chỉ là phương tiện. Khác nhau duy ở
mục đích cuối cùng của người dụng vơ. Âm hay
Dương th́ vơ công nào mà chẳng giết người. Xem
Kim Dung nhấn mạnh trên mọi sự phân biệt giữa Âm
và Dương th́ người ta thấy rằng tất cả cố gắng
của ông là để xem những tiêu chuẩn tự nhiên thay
thế cho những tiêu chuẩn nhân văn và đạo lư. Tà
và Chính đổi thành Âm và Dương nghĩa là hai mănh
lực của tự nhiên; trong tự nhiên không có Tà và
Chính, và Âu Dương Phong và Hồng Thất Công, một
người đại diện cho Ác tâm và một người đại diện
cho Thiện chí, sau mười mấy ngày đấu liên tiếp,
lại có thể ôm nhau để cùng chết giữa lúc tiếng
cười của họ càng chấn động cái hoang vu của
những đỉnh núi tuyết ngh́n năm. Mẹ tự nhiên đă
giải hoà hai đứa con xung khắc của ḿnh. Xă hội
người đặt chúng vào cái thế tương nghịch. Ác của
đứa này tuy nhiên cũng như thiện của đứa kia đều
có gốc ở năng tính. Và năng tính giống như một
mănh lực của tự nhiên, trong Kim Dung, người ta
biết là bao giờ cũng tốt. Khả nghi nhất là những
con người của trí năng. Ấy là những Hoàng Dược
sư chẳng hạn. Người đời thường hỏi họ thiện hay
ác. Nhưng họ khinh dư luận, coi rẻ đạo lư của
người đời và tự đặt những quy luật riêng để hành
động. Tham vọng của họ là mang tài ḿnh ra cướp
quyền tạo hoá. Không những giỏi vơ công mà,
trong những lĩnh vực khác, kiến thức của họ
thường cũng thâm viễn vô cùng. Ngoài cái tài hoa
của một nghệ sĩ, Hoàng Dược sư c̣n thông thạo
trận đồ, kiến trúc và những kỹ thuật làm máy
móc. Xa lục địa, trên đảo Đào Hoa, ông xây dựng
cả một giang sơn biệt lập cho ḿnh. Cái trí, cái
xảo, cái tài hoa ấy tuy nhiên có một cái ǵ điêu
bạc. Những con người ấy quá nhậy cảm và giàu
tưởng tượng. Óc của họ không ngừng làm việc, bầy
mưu và thiết kế. Làm sao trong sự giao động
thường xuyên họ có thể có cái tĩnh cần thiết để
tới cái chân nguyên của vơ học mà chỉ thông đạt
những tâm hồn chất phác và đơn thuần nghĩa là
gần tự nhiên hơn? Cho nên những vơ công mà chính
cái tài hoa của họ làm họ không tài nào luyện
được. Và vơ công của họ thường cũng mang ấn tích
của cái tài hoa ấy mà họ vốn có thừa, nghĩa là
phức tạp, khi thực khi hư, mau lẹ và uyển
chuyển, nhưng nhu Lạc Anh quyền, đôi khi không
khỏi thiếu phần cương trực. Người ta sẽ thường
xuyên gặp trong Kim Dung thái độ nước đôi ấy
trước trí năng, vừa cảm phục lại vừa nghi kị. Ấy
là cái ng̣i bảo thủ trong văn ông.
Năng tính là giải thuyết của sự đối lập giữa
Thiện và Ác. Nhưng giữa năng tính và trí năng
th́ sao? H́nh như Kim Dung lại muốn vượt sự đối
lập ấy trong con người của Đạo. Sau khi nghe
giảng Thái Cực quyền lần thứ nhất, th́ Vô Kỵ chỉ
nhớ một nửa những chiêu đă học. Nhưng nghe giảng
một lần nữa th́ xét lại, chàng c̣n nhớ có hai ba
chiêu trong đầu. Người ta không khỏi ngạc nhiên.
Nhưng đáng ngạc nhiên hơn nữa là khi cái lối
càng học càng quên ấy lại được coi là một tiến
bộ. Cũng như thế, trong một truyện khác, người
ta thấy một anh hùng giang hồ than thở là kiếm
pháp trên đời tuy ông đă thuộc cả, nhưng vẫn
chưa đến chỗ tối cao là quên được những kiếm
pháp đă học ấy! Th́ ra cái biết thực của vơ học
không ở những cách khoa chân và múa tay của
những chiêu lẻ mà ở nguyên lư của chúng. Khi
thấy cái nguyên lư ấy rối, nghĩa là đă thu những
tạp chiêu ấy và một mối, th́ người ta không cần
nhớ đến chúng nữa. Một chiêu c̣n nhớ là một
chiêu chưa thấu triệt, sự thống nhất chưa trọn
vẹn, và cái biết c̣n dở dang. Cái biết thực của
vơ học cũng như trong đạo là một sự lăng quên
những ảo ảnh của ngoại thể để tới cái chân
nguyên của tất cả. Nhưng người và tự nhiên khi
ấy mới thực tương đồng, trí năng và năng tính là
một. Cá nhân thực hiện được sự thống nhất của
ḿnh. Những xôn xao của ngoại giới không thể làm
hắn phân tâm nữa và cái tĩnh thuần nhất của ḷng
hắn không c̣n ǵ giao động nổi. Ngay vơ công
luyện được hắn cũng quên đi. Ấy là khi vơ công
đă thấm vào người hắn đến chỗ có thể tuỳ nghi tự
ư phát động mà không cần sự can thiệp của ư chí.
Tương Trùng Dương trong Anh hùng xạ điêu, Trương
Tam Phong và bộ ba Độ Ách, Độ Nạn, Độ Kiếp trong
truyện Đồ long đao, nhà sư già coi Tàng Kinh Các
trong Thiên Long bát bộ là những người đă gần
như tới độ tối cao của vơ học. Không phải ngẫu
nhiên họ là những đạo sĩ và tăng nhân đă thoát
tục. Nhưng chẳng lẽ Kim Dung lại kể chuyện vơ
hiệp để ca ngợi cái đức của sự tu hành? Nhưng có
lẽ một cái nh́n kỹ lưỡng vào thế giới và nghệ
thuật Kim Dung sẽ cho người ta một đáp thuyết
vững vàng hơn.
Đỗ Long Vân
_________
Ghi chú:
Ở trên, trong phần ghi chú, người giới thiệu đă
cho rằng, Đỗ Long Vân đă sử dụng cơ cấu luận như
một phương pháp "tiện tay, đương thời" để đọc
Kim Dung.
Gérard Genette, trong bài "Cơ cấu luận và phê
b́nh văn học", in trong H́nh Tượng I (Figures I,
nhà xb Seuil, tủ sách Essais, 1966), đă nhắc tới
một chương trong cuốn Tư Tưởng Hoang Sơ (La
Pensée Sauvage) theo đó, Lévi-Strauss đă coi tư
tưởng huyền thoại như là "một kiểu loay hoay về
tinh thần" (une sorte de bricolage
intellectuel). Chúng ta có thể mượn quan niệm
trên đây của Lévi-Strauss, để giải thích tại sao
Đỗ Long Vân lại dựa vào cơ cấu luận, khi viết
"Vô Kỵ giữa chúng ta". Từ đó, chúng ta có thể đi
đến kết luận: Vô Kỵ là ai? (Qui est Ky?, mượn
lại câu hỏi của de Gaulle, khi hoà đàm về Việt
Nam đang diễn ra tại Paris; Ky ở đây là Nguyễn
Cao Kỳ). Biết đâu, nhân đó, chúng ta có thể xác
định vai tṛ của một người viết, như Đỗ Long
Vân, ở giữa chúng ta.
Thế nào là một tay loay hoay, hí hoáy (le
bricoleur)?
Khác với viên kỹ sư, đồ nào vào việc đó, nồi nào
vung đó, nguyên tắc của "hí hoáy gia" là: xoay
sở từ những phương tiện, vật dụng sẵn có. Những
phương tiện, vật dụng, được sử dụng theo kiểu
"cốt sao cho được việc" như thế, ở trong một hệ
thống lư luận như thế, chúng không c̣n "y chang"
như thuở ban đầu của chúng nữa.
Cơ cấu luận đă có những thành tựu lớn lao qua
một số tác giả như Lévi-Strauss, Roland Barthes,
Gérard Genette… và nhất là Michel Foucault, cho
dù ông đây đẩy từ chối nhăn hiệu cơ cấu (làm sao
nhét vào đầu óc của những kẻ thiển cận…tôi không
hề sử dụng bất cứ thứ ǵ của cơ cấu luận). Trong
số những tư tưởng cận đại và hiện đại như hiện
sinh, cơ cấu, giải cơ cấu, hậu hiện đại… đóng
góp của cơ cấu luận là đáng kể nhất, theo chủ
quan của người viết.
***
"Nhưng nếu chưa thể thu ngần ấy cái độc đáo vào
một mối, th́ trong khi chờ đợi, sao người ta
không thử xếp loại chúng?"
Trong khi chờ đợi (Godot?): Thời gian chờ đợi -
nếu chúng ta cùng gật gù với Barthes - "Huyền
hoặc thay, sở hữu thế gian không bắt đầu từ Sáng
Thế Kư, mà là khi tư hữu bắt đầu, tức là từ Đại
Hồng Thủy, khi con người bắt buộc phải đặt tên
cho từng chủng loại, lo nơi ăn chốn ở cho chúng,
tức là tách chúng ra khỏi những chủng loại
khác." - phải tính từ Đại Hồng Thủy, và cái công
việc "thử xếp loại", cũng đă bắt đầu từ đó. Và
đây là lịch sử nhân loại trước khi, và chắc là
chẳng bao giờ được thu về một mối.
Và đó cũng là một trong những "chủ đề" của cuốn
"Chữ và Vật".
"Les Mots et les Choses", nhan đề bản tiếng Anh
có lẽ sáng sủa và thích hợp với chúng ta: "The
Order of Things (Trật tự của những sự vật)."
Trong Lời Mở Đầu, ông cho biết, cuốn sách được
gợi hứng từ một bài viết của Borges. Và cùng với
bài viết, là tiếng cười làm rung rinh cơi tư duy
của chúng ta (Tây phương). Borges nhắc tới một
cuốn bách khoa nào đó, ở xứ sở của Kim Dung,
theo đó, loài vật được chia ra như sau:
a/ thuộc về Hoàng Đế, b/ được tẩm nước thơm, c/
được thuần hóa, d/ heo sữa, e/ nhân ngư, f/
huyền hoặc, g/ chó thả rông, h/ ở trong bảng sắp
xếp này, i/ cử động như người điên, j/ không thể
đếm được, k/ được vẽ bằng một ngọn bút lông lạc
đà thật mịn, l/v…v… và v… v, m/vừa đánh bể một
cái b́nh, n/ ở xa trông như ruồi.
Theo Foucault một bảng phân loại như thế đúng là
thách thức lối tư duy của Tây phương. Làm sao có
thể hiểu nổi những con vật không có ǵ giống
nhau, lại ở cùng trong một bảng sắp xếp, ngoài
cái trật tự abcd như trên? Trong khi t́m hiểu
một trật tự như vậy, ông nh́n ra một điều: lịch
sử của sự khùng điên sẽ là lịch sử của Kẻ Khác,
lịch sử trật tự của những sự vật sẽ là lịch sử
của Ta (Le Même). Và đối với văn minh Tây
phương, lịch sử của Kẻ Khác – không phải lịch sử
trật tự của những sự vật – bị coi là thứ yếu, xa
lạ, và bị đẩy bật ra khỏi lịch sử của những Ta.
Đây là lư do người điên bị tống vào tù, hoặc bị
cưỡng bức lao động.
****
Thu về một mối, ôi cái giấc mơ "thống nhất, đại
đồng, hết c̣n vong thân, hết c̣n giai cấp..",
sau cùng hoá ra là một cơn ác mộng.
Và chúng ta có lẽ nên bằng ḷng cứ thế chờ đợi,
như anh chàng nhà quê của Kafka, trước cánh cửa
mở ra cái thế giới thu về một mối…
Và con người tự do trong cái hữu hạn đó: trong
khi chờ đợi, chẳng biết làm ǵ, bèn bịa đặt ra
những kư hiệu, những ư nghĩa, đặt tên sự vật,
sắp xếp, suy nghĩ về chúng, và về chính ḿnh,
như là một kẻ ở giữa hai cực điểm: nhà thơ và
tên khùng, theo một định nghĩa của Foucault: Thi
sĩ đẩy sự tương đồng về những kư hiệu nói lên sự
tương đồng đó, người điên coi tất cả những kư
hiệu đều chỉ ra, chỉ một sự tương đồng [mọi vật
đều giống nhau hết], cuối cùng xóa nhoà mọi kư
hiệu.
***
"Remember me,"
whispers the dust.
("Hăy nhớ đến tôi,"
Hạt bụi th́ thầm.)
Peter Huchel (thi sĩ Đức)
[Joseph Brodsky trích dẫn, trong "Ca ngợi buồn
phiền", "In Praise of Boredom"]
***
Đỗ Long Vân mất tại quê nhà tháng Tám năm 1997.
Người viết chỉ được biết, nhân đọc mục thư tín
trao đổi với bạn đọc của một tạp chí văn học ở
hải ngoại.
Và sau đó có viết vài ḍng về ông, như một tưởng
niệm muộn, và mượn ngay tên bài viết của ông làm
của ḿnh. Cả bài viết của ông, sau bao tai biến,
chỉ c̣n lại một cái tên trong trí nhớ người
viết. Gửi theo ông rồi, mới quên điều tính hỏi:
Vô Kỵ là ai, mà ở giữa chúng ta?
***
"Mỗi một bài viết bạn đang đọc…", bạn đọc hăy
coi những ḍng sau đây, như là một bài viết bên
lề, vẫn như một lời tưởng niệm muộn, gửi theo
người đă khuất.
***
Chết là hết, như người Việt thường nói. Nhưng
Volkov, trong bài viết tưởng niệm thi sĩ Joseph
Brodsky, "Con sói cô đơn của thơ ca", đă trích
dẫn câu thơ của nữ sĩ Akhmatova, "Khi một người
đàn ông chết, những bức chân dung của người đó
thay đổi", và đưa ra nhận xét, "có chút chi lạnh
lẽo ở hai ḍng thơ này". Theo ông, thường ra,
khi được tin một người bạn mất, và được trao
công việc lọc lựa những bức chân dung, ông nhận
thấy có những thay đổi thật tế vi, đôi khi gây
kinh ngạc, từ nét mặt người quá văng. Như thể
thần chết vạch giùm cho chúng ta thấy một ư
nghĩa, một viễn tượng nào đó, ở nơi người chết,
chỉ sau khi đă phán bảo: người này chết rồi.
Những giai thoại-sau cái chết (the posthumous
legend) càng mạnh, hậu quả của chúng càng xáo
trộn, ở nơi những bức chân dung đó. Và theo
Volkov, chuyện như vậy đă không xẩy ra, trong
trường hợp của Joseph Brodsky. Sau khi ông mất
v́ bịnh tim vào ngày 28 tháng Giêng năm 1996 ở
New York City, giai thoại về ông khi c̣n sống
nhập hẳn vào những bức h́nh của ông, qua đó, là
thời niên thiếu nổi loạn trong một thành phố bị
vây hăm, cuộc vây hăm 900 ngày, dài nhất trong
lịch sử cận đại, chưa kịp hồi phục bị giáng thêm
đ̣n thanh trừng thời kỳ Stalin, rồi tới bản án
theo kiểu Kafka của nhà nước Xô viết…
Người viết đă có lần giới thiệu bài tưởng niệm
Joseph Brodsky, của T. Tolstaya, rồi nhân đó,
tưởng niệm một nhà thơ Việt. Một người quen đă
bực ḿnh, tại sao lại để hai nhà thơ kế nhau như
thế? Brodsky th́ ai cũng biết, nhà thơ bạn anh,
đâu có ai biết đến mà chơi cái tṛ ăn theo!
Tôi thật sự ngạc nhiên, khi bị hỏi như vậy, lần
đó.
Trong bài viết của Tolstaya có nhắc tới một
người thợ mộc ở Moscow, nhân được phỏng vấn, đă
trả lời: Tôi chỉ mong có một cuộc sống riêng tư.
Như Joseph Brodsky!
Anh bạn nhà thơ của người viết sau 1975 đă làm
nghề thợ mộc. Trước đó anh làm nghề dạy học. Anh
khoe, t́m thấy những vân gỗ y hệt những vần thơ!
Cái ông thợ mộc chẳng ai biết đến đó lại mong có
một cuộc đời rất riêng tư của một nhà thơ được
giải Nobel văn chương!
Cái ông thợ mộc bạn tôi, giả sử như gặp nhà thơ
Nga ở cái thế giới nào đó, có thể sẽ là hai
người bạn thân. Tôi thực sự mong mỏi như vậy. Và
tôi c̣n tin rằng Joseph Brodsky sẽ thèm thuồng
cái số phận của anh bạn thơ của tôi, ở trong cái
thế giới cả hai đă cùng từ bỏ.
Nhà thơ Nga bị nhà nước Nga tống xuất, xin xỏ
măi để được ở lại, mà không được. Bạn tôi cứ tà
tà ở lại, chẳng ai đuổi, và cũng chẳng thèm đi!
Bạn tôi làm thợ mộc, nhà thơ Nga phải làm nghề
mổ tử thi. Ông tự hào về nghề đó, và xấu hổ khi
phải bỏ nghề. Anh bạn nhà thơ của tôi tự hào là
một anh thợ mộc, và anh t́m thấy thơ ở đó, khi
không c̣n có thể làm thơ được nữa.
Thử hỏi Brodsky có t́m thấy thơ từ những xác
chết hay không?
Anh bạn nhà thơ của tôi, là bạn thân của Đỗ Long
Vân.
Tôi viết bài tưởng niệm Đỗ quân cũng trong ước
vọng đó: được có một cuộc đời riêng tư như Đỗ
quân.
Bởi v́ cái cuộc đời riêng tư đó thật là hiển
hách vô cùng, đối với đám tụi tôi. Đám chúng
tôi, khi đi tŕnh diện nhập ngũ, trưng đủ thứ
bằng cấp, để được đi học sĩ quan (bằng tú tài),
để được biệt phái về một đơn vị không tác chiến
(bằng chuyên môn)…
Đỗ quân, tuy bằng cấp đầy ḿnh, đă từng du học
Paris, giáo sư đại học, đi tŕnh diện như một
cái bang chẳng có một túi nào!
Sĩ quan, binh lính miền nam trước 1975 thường
mặc quân phục bó sát người. Kỷ niệm của tôi về
Đỗ quân, trong lần t́nh cờ đi cùng anh bạn thi
sĩ Joseph Huỳnh Văn ghé thăm ông tại Đài Truyền
Tin Phú Lâm, là một anh lính trong bộ quần áo
nhà binh rộng thùng th́nh, tươi cười, thoải mái.
Tôi có cảm tưởng ông thoải mái hơn cả lần đầu
gặp tại quán Cái Chùa, đường Tự Do.
(
xem tiếp Kỳ 3b
)
Những câu trích từ bài viết làm đề từ, là do
người giới thiệu bầy đặt ra, như một cách hiểu,
hoàn toàn mang tính cá nhân, tức chủ quan, bài
viết của Đỗ quân, và những vấn đề mà bài viết
đặt ra.