Lại nói chuyện
SÔNG NÚI TRÊN VAI
Hôm nay Fb nhắc lại bài viết “Lại
chuyện Sông Núi Trên Vai” của TK vào ngày này năm ngoái,
với một comment của bạn Ky Truong Si mà lần
trước TK chưa đọc. Nguyên văn comment của bạn được
copied&pasted như dưới đây:
(trích)
Ky Truong Si Dịch
theo tôi phải phản ảnh đúng nội dung cái ḿnh dịch, và người
nước ngoài phải hiểu đó là cái ǵ. Câu sông núi trên vai có
thể dịch The country on our shoulders. Tôi không đồng ư với
tác giả là gánh vác nhung việc4 trọng đại của đất nước phải
là lănh đạo boặc vua chúa, mà đấy là trách nhiệm của rất rất
nhiều người.
Câu keep your country on your mind không đúng với câu tiếng
Việt Sông núi trên vai. Hoàn toàn khác nhau về nghĩa. (hết
trích)
Tôi định bỏ qua chuyện này, v́ sau một năm chuyện đă nguội,
không c̣n tính thời sự, có lẽ chẳng mấy người quan tâm. Nhất
là lúc này con virus Vũ Hán trên vai mới là chuyện cấp bách;
“sông núi trên vai” chỉ là chuyện cường điệu nhất thời. Tuy
vậy, nhân đây cũng nên thảo luận lại đề tài này một chút cho
bớt căng thẳng về con virus “gốc Tàu” này ( COVID-19:
Tổ Chức Y Tế Thế Giới WHO cho biết đó là viết tắt của
COronaVIrus Disease 2019:
Bệnh do virus thuộc chủng Corona năm 2019; Tuy nhiên trên
mạng ảo th́ nhất định cho rằng đó là do cụm từ China-Originated
( hay China-Outbreak) Virus In
December 2019 - chủng virus gốc Tàu xuất hiện
vào tháng 12 năm 2019!)
Comment của Ky Truong Si trên
đây gồm ba ư:
1. Dịch theo tôi phải phản ảnh đúng nội dung cái ḿnh dịch,
và người nước ngoài phải hiểu đó là cái ǵ. Câu sông
núi trên vai có thể dịch The country on our
shoulders.
2. Tôi không đồng ư với tác giả là gánh vác nhũng việc4
trọng đại của đất nước phải là lănh đạo boặc vua chúa, mà
đấy là trách nhiệm của rất rất nhiều người.
3. Câu keep your country on your mind không đúng với câu
tiếng Việt Sông núi trên vai. Hoàn toàn khác nhau về nghĩa.
Trước hết, với ư thứ nhất, đành rằng dịch là phải phản ảnh
đúng những ǵ ḿnh dịch, nhưng chỉ “phản ảnh đúng” không
thôi chưa đủ để làm cho người nước ngoài hiểu được “đó là
cái ǵ.” Bạn Ky Truong Si
đă “phản ảnh đúng” bốn chữ Sông Núi Trên Vai thành “The
country on our shoulders.” Dù vậy, e là người nước ngoài
v́ khác văn hóa nên sẽ không hiểu theo cách bạn nghĩ, mà họ
sẽ hiểu theo cách khác.
Lư thuyết dịch từ hơn 2000 năm trước đă khuyên không nên
dịch nghĩa của chữ từ ngôn ngữ này thành chữ của ngôn ngữ
khác, mà phải chuyển ư của câu từ nền văn hóa của ngôn ngữ
nguồn sang nền văn hóa của ngôn ngữ đích.
V́, như đă nói trong bài SÔNG NÚI TRÊN VAI,
(
https://www.facebook.com/thieukhanh/posts/10210496758615323
), trong văn hóa của người Anh – Mỹ không có khái niệm
Sông Núi là h́nh ảnh tượng trưng đất nước, và họ cũng
không nói ǵ tương tự như “sông núi trên vai” để bày
tỏ trách nhiệm công dân gánh vác đất nước. Câu “The
country on our shoulders” có lẽ có ư nghĩa đối với người
Việt thôi; nhưng ta không dịch cho người Việt đọc. Ta dịch
cho người nước ngoài đọc, mà nếu không “phản ảnh đúng”
vào trong văn hóa của người Anh, Mỹ th́ họ sẽ không hiểu
theo cách bạn hiểu đâu.
Về ư thứ hai, bạn Ky Truong Si nên
biết rằng, có thể là mọi người Việt đều cảm thấy ḿnh có
trách nhiệm với đất nước/tổ quốc ḿnh, nhưng đó chỉ là thứ
trách nhiệm chung chung của công dân (trách nhiệm chính
của công dân là… đóng thuế và nhập ngũ chống xâm lăng).
Chuyện “gánh vác những việc trọng đại của đất nước” (sic)
không phải là “trách nhiệm của rất rất (sic) nhiều người”
như bạn nói, mà chuyện đó chỉ dành cho các bậc vua chúa hoặc
các nhà lănh đạo thôi. Không nhà lănh đạo hoặc vua chúa nào
sẵn sàng nhường ghế cho bạn ngồi vào để “gánh vác những việc
trọng đại” của đất nước đâu. Bạn có thể bị bỏ tù v́ tội
giành (tức là lật đổ) chính quyền (nhân dân) nữa là khác.
Các vua chúa xưa xử những kẻ “thoán đoạt” tàn khốc như thế
nào th́ sách vở viết đầy ra kia. Bây giờ có lẽ cũng vậy. Đó
là chưa nói trách nhiệm trọng đại đó không thể giao cho
những người không có khả năng “gánh vác đất nước” như bạn và
tôi. Mà những kẻ như bạn và tôi mới đúng là “rất rất nhiều.”
V́ vậy, khi dơng dạc tuyên bố: Tôi “gánh vác những việc
trọng đại của đất nước,” tức là bạn tự xác nhận ḿnh là
một nhà lănh đạo chính trị đang tại vị. Nếu bạn dịch câu đó
sang tiếng Anh: “I keep the country on my shoulders”
th́ người Anh, Mỹ càng hiểu chắc chắn bạn là một đấng quân
vương, một tổng thống, hay một chủ tịch nước!
Thế nên Biết là một chuyện, c̣n Biết tường tận để Làm được
và Làm đúng là chuyện khác.
Về ư thứ ba trong comment của Ky Truong Si th́
bạn ấy nói đúng: “Câu keep your country on your mind
không đúng với câu tiếng Việt Sông núi trên vai. Hoàn
toàn khác nhau về nghĩa.”
Nhưng nói như thế là thừa. Có ai nói hai câu đó là cùng một
nghĩa đâu!
Khi bàn cách dịch 4 chữ “Sông núi trên vai” có người
đă viện dẫn một câu ví dụ trong một từ điển thành ngữ của Mỹ
(The American Heritage Dictionary of Idioms, Second
Edition) để chứng minh người Anh – Mỹ cũng có khái niệm gánh
vác đất nước trên vai:
“The king carries his entire country on his shoulders.
(Nhà vua gánh vác toàn bộ đất nước trên đôi vai ḿnh).
Rơ ràng đó là chuyện của nhà vua, hoặc nhà lănh đạo đất
nước. Có phải là chuyện của những người dân thường như bạn
và tôi đâu! Trong câu này nên chú ư hai điều:
1. Nhà vua gánh vác (trách nhiệm về) đất nước (country)
trên vai ḿnh chớ không phải gánh vác sông núi
ǵ cả. Người Anh / Mỹ không có khái niệm đó.
2. Chỉ một nhà vua (hay một nhà lănh đạo
đất nước) mới có tư cách để nói như thế, chớ không phải
anh dân đen nào cũng nói thế được. Bạn hay tôi nói câu tiếng
Anh đó chỉ tỏ ra ḿnh là đứa ngớ ngẩn không biết ḿnh đang
nói ǵ, và làm tṛ cười mà thôi.
Bạn Ky Truong Si trưng
ra cho tôi xem h́nh b́a một cuốn sách có tựa bằng tiếng Anh
“The Country At My Shoulder.” Có lẽ bạn coi đó là
bằng chứng củng cố quan điểm của ḿnh rằng người Anh Mỹ cũng
nói “sông núi trên vai” như người Việt.
Bạn nhầm!
V́ bạn không hiểu rơ tiếng Anh. Bạn không nhận ra hai từ
then chốt (key words) trong cụm từ này: giới từ
(preposition) AT, và danh từ shoulder ở dạng
số ít.
“The
Country at My Shoulder” là tên tập thơ của nhà thơ nữ
Moniza Alvi, người Anh gốc Pakistan. Và cụm từ này không hề
có nghĩa tương đương với cụm từ tiếng Việt “sông núi trên
vai.”
Nếu tiếng Việt ta nói gánh vác chuyện ǵ đó, th́ cái
expression tương đương trong tiếng Anh là ON
the shoulders. ON the/my shoulders, chớ không
phải AT the/my shoulders. Và shoulders
ở dạng số nhiều.
Nếu bạn viết on the/my shoulder
(với shoulder số ít) th́ nó có nghĩa khác. Ví dụ:
He gave me a friendly clap on the shoulder and said,
"Well done!" (Ông ta thân mật vỗ vai tôi và nói “Tốt
lắm!”)
Hoặc:
She cried on my shoulder. (Nàng khóc trên vai tôi).
Nhớ đấy, trong expression này với shoulder số ít
th́ không có gánh vác ǵ hết. Mà với AT my shoulder
th́ càng không liên quan ǵ đến chuyện gánh vác.
Expressions trong tiếng Anh là những cụm từ cố định
để diễn tả những ư tưởng nhất định. Bạn có thể nói hay viết
“AT my shoulder” trong ngữ cảnh khác. C̣n nếu để diễn
tả bạn mang vác thứ ǵ trên vai, nhất là gánh vác điều ǵ,
mà bạn dùng AT my shoulder là bạn nói / viết sai
tiếng Anh. Mặc dù tôi nhận thấy có chỗ tác giả dùng sai
preposition khi nói về tập thơ này (có lẽ do gốc người
Pakistan dù sống ở Anh từ thơ ấu nhưng vẫn chịu ảnh hưởng
ngôn ngữ mẹ đẻ khi ở gia đ́nh nói tiếng Pakistan?) nhưng cái
tựa cuốn sách The Country At My Shoulder là hoàn toàn
đúng với chủ ư của tác giả muốn bày tỏ: đất nước ấy
(Pakistan) ở ngay đây, nơi vai tôi. (Tác giả không gánh vác
ǵ với nó hết).
Moniza Alvi sinh năm 1954, tại Pakistan, cùng gia đ́nh sang
định cư ở Anh quốc khi mới được vài tháng tuổi. Bà có bằng
Cao học Giáo dục, là Trưởng Ban Anh Ngữ trường Nữ học Aylwin
School, Luân Đôn. “The Country at My Shoulder” là tác
phẩm thứ hai trong ba tác phẩm đă xuất bản của nhà thơ nữ
này. Alvi đă phát biểu về tập thơ này của ḿnh như sau:
“With The Country at My Shoulder I found myself
recreating a past, as if to introduce the possibility of
returning in my actual life to my birthplace, Pakistan,
which I left when a few months old. Now having made the
return visit, I am working on a group of poems centered in
my impressions of family and country. The points where East
and West converge are crucial. The poems that do not concern
my Asian background are equally important to me. I am
attracted to the strange seeming and to fantasy and find
there some essence of experience. I have written about
Pakistan partly because it was, in the first instance, a
fantasy.”
(Với tác phẩm The Country at My Shoulder, tôi thấy ḿnh tái
tạo một quá khứ, như thể để giới thiệu khả năng trở lại cuộc
sống thực tế của tôi với nơi tôi sinh ra, là xứ sở Pakistan,
mà tôi đă rời đi khi mới được vài tháng tuổi. Bây giờ đă về
thăm lại, tôi soạn các bài thơ tập trung vào những ấn tượng
của tôi về gia đ́nh và đất nước. Các điểm mà Đông và Tây hội
tụ là rất quan trọng. Đối với tôi, những bài thơ này, vốn
không liên quan đến gốc gác châu Á của tôi, cũng quan trọng
không kém. Tôi bị thu hút bởi những vẻ lạ lùng và kỳ quặc,
và t́m thấy ở đó một số thực tế của sự trải nghiệm. Tôi đă
viết về Pakistan một phần v́, trước hết, là sự tưởng tượng…)
(Chỗ sai của tác giả trong đoạn văn trên là trong câu: “I am
working on a group of poems centered IN my
impressions…” Các expressions tương ứng của động từ
to center/centre (tập trung vào vấn đề ǵ) là to center/to
be centered AROUND something, và to center/to be
centered ON/UPON something, chớ không có cách nói “to
center/to be centered IN something trong ngữ cảnh này.)
Đây là những câu thơ đầu tiên trong bài thơ có tựa The
Country at My Shoulder, cũng là tựa của tập thơ:
There's a country at my shoulder,
growing larger—soon it will burst,
rivers will spill out, run down my chest.
(Có một đất nước nơi vai tôi
Lớn dần lên – chẳng bao lâu nó sẽ nổ tung
Những con sông sẽ tràn ra, chảy xuống ngực tôi…)
Vậy đó, “The Country at My Shoulder,” cái tựa và cả
tập thơ không có điều ǵ mang nghĩa tương tự với khái niệm
Sông Núi Trên Vai như cách chúng ta hiểu cả. Mà người
Anh, Mỹ cũng không nói điều ǵ như chúng ta nói Sông Núi
Trên Vai.
TK.
https://www.facebook.com/ThieuKhanh/posts/10212617879522020
________
a2a: Mời đọc bài SÔNG NÚI TRÊN VAI
của Thiếu Khanh :
http://www.art2all.net/tho/tho_tk/songnuitrenvai.htm