|
TRẦN DZẠ LỮ
HỒI ỨC
DỌC ĐƯỜNG VĂN NGHỆ CỦA TÔI
PHẦN
18 - Ở SÀIG̉N
LÊ NGỘ CHÂU. CHỦ NHIỆM TẠP CHÍ BÁCH KHOA
Trước khi nói về sự gặp gỡ và giao t́nh của tôi và ông Lê Ngộ Châu tôi
trích lại bài viết của anh Đặng Tiến, nhà phê b́nh văn học:
Người điều hành tạp chí Bách Khoa
Nhà báo Lê Ngộ Châu, người điều hành tạp chí Bách Khoa vừa qua đời
ngày 24.9 tại Thành phố HCM. Nhân dịp này, Đặng Tiến nhắc lại vai tṛ
của ông và của tờ tạp chí có nhiều đóng góp lớn lao cho đời sống văn hoá
miền Nam trước 1975
Lê Ngộ Châu, 160 Phan đ́nh Phùng
Đặng Tiến
Nhà báo Lê Ngộ Châu, điều hành tạp chí Bách Khoa
tại Sài G̣n trước 1975, đă qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 24
tháng 9 năm 2006 vừa qua, thọ 83 tuổi.
Ít người biết đến tên Lê Ngộ Châu v́ ông không viết sách, viết báo, chỉ
âm thần phụ trách ṭa soạn tạp chí Bách Khoa trong non hai mươi
năm. Nhưng đa số những người làm văn học tại Miền Nam trước đây đều biết
và quư mến, thậm chí chịu ơn ông dẫn dắt. Muốn hiểu t́nh cảm sâu đậm đó,
phải biết Bách Khoa không những là tạp chí có đời sống lâu dài nhất
(1957-1975), mà c̣n có những đóng góp lớn lao cho đời sống văn hóa Miền
Nam thời đó.
Nhà văn Vơ Phiến là người hợp tác chặt chẽ với Bách
Khoa suốt thời gian này, đă nhận định chính xác :
« Bảo tờ Bách Khoa thành công là không phải chỉ nghĩ đến cái tuổi thọ
của nó mà thôi. Tuổi thọ dắt theo một số ưu điểm khác. Người ta nhận
thấy Bách Khoa qui tụ được đông đảo cây bút thuộc nhiều thế hệ kế tiếp
nhau ; nó phản ảnh các chuyển biến của văn học qua nhiều giai đoạn; nó
lưu lại một khối lượng bài vở lớn lao và giá trị, một kho tài liệu cho
việc t́m hiểu cuộc sống của Miền Nam trên nhiều phương diện : kinh tế,
văn hóa, chính trị v.v… Trên Bách Khoa không phải chỉ có thơ văn, mà có
cả những khảo luận về văn học, sử học, ngữ học, triết học, tôn giáo, hội
họa, âm nhạc… ; như thế không những trên Bách Khoa có những t́m ṭi về
nguồn gốc dân tộc, về các vấn đề của văn học cổ điển nước nhà chẳng hạn,
mà c̣n liên tiếp có những giới thiệu các trào lưu tư tưởng Âu Tây mới
nhất lúc bấy giờ : tiểu-thuyết-mới, hiện tượng học, cơ cấu luận v.v….
Cũng như tờ Văn, Bách Khoa là một tạp chí dung ḥa rộng răi mọi khuynh
hướng.
Không có chủ trương « văn nghệ cách mạng » cũng không chủ trương « vượt
thời gian », nó đăng bài của các lăo thi sĩ tiền bối Đông Hồ, Quách Tấn,
Vũ Hoàng Chương, lẫn truyện của Thanh Tâm Tuyền, Trùng Dương… Về mặt
chính trị, sức dung ḥa của nó khiến có lần Nguyên Sa nói đùa : Bách
Khoa là một vùng xôi đậu. Nó đón nhận cả Nguyễn văn Trung, Nguyễn Ngọc
Lan, Vũ Hạnh, lẫn Vơ Phiến, Vũ Bảo… » (Văn học Miền Nam, Tổng Quan,
2000, tr. 239).
Nguyên Sa dùng chữ « xôi đậu » không nhất thiết là nói đùa. Ở một
nơi khác, ông có viết « Bách Khoa với đời sống lâu dài không bị xếp
vào hàng ngũ báo nhà nước » (Bách Khoa, số kỷ niệm 14 năm,
15-1-1971). Lời này bổ sung cho lời kia, và nói lên một sự thật kỳ lạ :
Bách Khoa, nguyên ủy là của hội Văn Hóa B́nh Dân, một hội
đoàn trực thuộc văn pḥng chính trị của Ngô Đ́nh Nhu, do Huỳnh văn Lang
chủ tŕ ; hội này cai quản những trường Bách Khoa B́nh Dân, do đó
có tên báo Bách Khoa, c̣n gọi là Bách Khoa B́nh Dân.
Huỳnh văn Lang là bí thư Liên Kỳ Nam Bắc Việt Nam của đảng Cần Lao mà
Ngô Đ́nh Nhu làm tổng bí thư. Năm đầu, 1957, ông Lang điều khiển tờ báo,
viết bài về kinh tế khi Phạm ngọc Thảo viết về quân sự, chính trị ; 1958
ông Lang đi tu nghiệp ở Mỹ, giao Bách Khoa cho Lê Ngộ Châu điều
hành ; năm 1963 ông Lang bị bắt v́ tội kinh tài cho chế độ Diệm, th́ Lê
Ngộ Châu tiếp tục nhiệm vụ, anh em thường gọi là Lê Châu. Nhưng báo vẫn
đứng tên Huỳnh văn Lang cho đến tháng 2-1965, báo phải đổi tư cách pháp
nhân, lấy tên Bách Khoa Thời Đại, do Lê Ngộ Châu đứng tên
chủ nhiệm, và đến tháng 1-1970, lấy lại tên Bách Khoa.
Với gốc gác như vậy mà Bách Khoa được xem như là báo « xôi đậu »,
không bị xếp vào hàng ngũ « báo nhà nước » như Nguyên Sa ghi lại,
và đóng góp lớn lao với đời sống văn hóa như Vơ Phiến nhận định, là nhờ
công lèo lái của Lê Châu.
Nguyên Sa trong bài báo đă dẫn, đă mô tả một buổi họp ṭa soạn, tại Ngân
Hàng Quốc Gia, khoảng 1957 : « bàn căi về tờ Bách Khoa đă diễn ra sôi
nổi. Lê Châu mặt trắng ngồi lặng lẽ, ít nói, hiền ḥa. Thỉnh thoảng anh
cất lời, toàn những lời nhẹ nhàng, vừa phải, nghiêm túc, không gây sóng
gió nào ». Đúng là h́nh ảnh Lê Châu. Về mặt ứng xử hằng ngày, th́ Vũ
Hạnh có lần tập Kiều : «ở ăn th́ nết cũng hay, ra điều ràng buộc th́
tay cũng già ». Đúng là Lê Châu.
Nhờ đức tính kín đáo, ḥa nhă, Lê Châu đă tập hợp không những trên mặt
báo nhiều khuôn mặt khác biệt, thậm chí trái ngược về hoàn cảnh, tính
t́nh lẫn chính kiến, mà c̣n quy nạp được nhiều bè bạn đến từ những chân
trời khác nhau, trong đời sống cụ thể hằng ngày.
Khi được tin Lê Châu mất, tôi có điện thư cho nhà văn Trần Hoài Thư, anh
trả lời là đă được Lữ Quỳnh điện thoại thông báo: cả hai cùng ḷ Bách
Khoa. Anh kể : ḿnh là quân nhân, từ Cao Nguyên về Sài G̣n, hẹn với
người yêu, vốn là độc giả hâm mộ, từ Lục Tỉnh lên, tại ṭa soạn Bách
Khoa, 160 Phan đ́nh Phùng. Sau đó hai người thành vợ thành chồng. Trụ sở
Bách Khoa là nơi hẹn và là hộp thư ; chuyện Trần Hoài Thư, lúc ấy dường
như c̣n kư Trần Qúy Sách, là chuyện t́nh chính đáng, c̣n những quan hệ
linh tinh, bay bướm của các nhà văn, nam và nữ, th́ hằng hà sa số. Nhưng
Lê Châu không bao giờ kể.
Bây giờ th́ anh vĩnh viễn im lặng.
Với nhiều bạn bè, dù là thân thuộc, Lê Châu vẫn là niềm bí ẩn lớn lao
giữa cơn gió bụi của thời đại.
Đặng Tiến
Orleans, 27/9/2006
Như bài viết của anh Đặng Tiến, Ông Lê Ngộ Châu đă quy tụ được nhiều cây
bút tài hoa thời ấy nhờ tính t́nh ḥa nhă, vui vẻ và nhất là rất quư
trọng hai chữ NHÂN VĂN. Tôi cũng là một cộng tác viên thường xuyên từ
năm 67. Nhưng cũng phải đến năm 1973 tôi mới đặt chân đến ṭa soạn tạp
chí BÁCH KHOA. Ṭa soạn ở 160 Phan Đ́nh phùng ( nay là Nguyễn Đ́nh Chiểu).
Nơi đâyđược gặp ông bà Lê Ngộ Châu trong niềm vui nhân ái. Ông rất điềm
đạm. Bà Châu th́ dịu dàng nhân hậu. Nơi đây, tôi cũng gặp cây bút trẻ
tài hoa thời ấy là Vô Ưu ( Ngô Thị Kim Cúc ) và ông Châu cũng có con mắt
xanh nên rất ưu ái nhà văn nữ nầy. Đặc biệt là tôi đă gặp cả hai anh Vơ
Phiến và Vũ Hạnh. Hai nhà văn tuy có chính kiến khác nhau nhưng khi ngồi
lại ở đây thấy họ rất chan ḥa. Điều nầy cho thấy văn chương đă xóa nḥa
khoảng cách, biên giới… Ṭa soạn Bách Khoa cũng là chiếc cầu nối để nhà
văn lăng tử Trần Hoài Thư nên vợ nên chồng với chị Yến ở tận Tây Đô.
Tuổi thọ của tạp chí Bách Khoa rất dài ( 1957-1975). Tiếc là sau 75 phải
đ́nh bản. Thỉnh thoảng tôi có đến thăm ông bà khi Vô Ưu gặp và nhắc tôi:
Hăy đến 160 Phan Đ́nh Phùng. Và rồi ông Lê Ngộ Châu cũng về Trời…Một
người sống trải ḷng như thế tôi luôn cầu mong ông bên kia cơi vĩnh hằng
thường lạc…
Trần Dzạ Lữ
H́nh 1: Lê Ngộ Châu ,chủ nhiệm tạp chí Bách Khoa
H́nh 2: Thơ Trần Dzạ Lữ
Xem tiếp Phần 19
trang Trần Dzạ Lữ
art2all.net
|