Nguyên Lạc

 

TẢN MẠN ĐÔI ĐIỀU VỀ TRÀ

KỲ 8

 


 

 

ẤM NGHI HƯNG THEO THỜI GIAN

 

Theo sách Dương Tiện Mính Hồ Lục (Sách về các ấm trà vùng Dương Tiện) của Chu Cao Khởi th́ đời Chính Đức, Gia Tĩnh nhà Minh có Cung Xuân tài nghệ tuyệt vời, là người nổi danh đầu tiên về làm ấm tử sa. Cung Xuân vốn là gia đồng của Ngô Sĩ đất Nghi Hưng thường theo hầu Ngô Sĩ đến học tại chùa Kim Sa. Trong chùa có một vị ḥa thượng có tài làm đồ sứ nên Cung Xuân theo nhà sư học nghề nặn ra những tác phẩm trông chẳng khác ǵ đồ kim loại xưa. Khi Cung Xuân nổi danh, ông thường cùng Bộc Trọng Khiêm (đất Gia Định) khắc trúc, Lục Tử Đồng (đất Tô Châu) chạm ngọc, và Khương Thiên Lư khảm xà cừ. Tất cả đều là những người nổi tiếng đời Minh. Cung Xuân nặn ấm không lâu -- truyện kể rằng ông bị quan sở tại v́ yêu chuộng tài nghệ ông nên bức bách khiến ông phải bỏ xứ mà đi -- nên tác phẩm của ông hiện nay lưu truyền rất ít. Sách vở chỉ c̣n ghi một chiếc ấm của ông h́nh 6 múi hiện tàng trữ tại Viện Trà Cụ Hongkong nặn năm Chính Đức thứ 8 (1513). Thế nhưng c̣n một cái ấm khác cũng của Cung Xuân để tại Singapore th́ ít thấy sách vở nào đề cập. Theo bài “Nghi Hưng và Nghiên Mực” (Yi Hsing and Inkstones) trong tạp chí Arts of Asia, số July/August 1971 th́ ông C.M. Wong, Bí Thư của Pḥng Thương Mại Singapore và là Chủ Tịch Hiệp Hội Hoa Nhân tại đây có trong bộ sưu tập của ông một ấm Cung Xuân h́nh vỏ cây. Ấm này đề năm 1506, có triện của người nghệ sư. Phần dưới quai cầm lại c̣n một vết dấu tay điểm vào mà người ta bảo rằng đó là vết ngón tay thứ sáu của Cung Xuân (Bàn tay phải của ông có sáu ngón).

Sau thời Cung Xuân, nghệ thuật làm ấm đất nung vùng Nghi Hưng thịnh đạt, đến đời Vạn Lịch càng có nhiều danh thủ. Lư Ngư viết là: “Trà không ǵ bằng dùng ấm bằng tử sa, mà vùng Dương Tiện là hạng nhất”. Từ đời Minh trở đi, việc dùng ấm tử sa để uống trà trở nên thông dụng. Người ta để ư đến phẩm chất trà đă đành mà c̣n kén chọn cả cách pha trà, nước nào pha trà ngon, uống lúc nào mới hợp.

Trước kia, ấm trà bằng sứ là quí nhất nhưng khi ấm tử sa ra đời th́ không mấy ai c̣n chuộng ấm sứ nữa. Cổ nhân tổng kết ấm tử sa có bảy ưu điểm:

1. Chế nước sôi vào không làm trà mất hương vị, sắc hương c̣n nguyên

2. B́nh trà dùng lâu, chế nước không cũng ra mùi trà

3. Trà vị không bị biến chất

4. Chịu nóng cao, mùa đông tháng giá đổ nước sôi vào không bị nứt

5. Ít truyền nhiệt, cầm vào không phỏng tay

6. Dùng càng lâu càng lên nước, bóng lộn

7. Có nhiều màu khác nhau, dễ lựa chọn

V́ ấm tử sa là một tác phẩm nghệ thuật nên trông ấm người ta có thể đánh giá được người nặn vào bậc nào. Thành ra, trong những nghệ nhân nghề sành sứ, th́ ngành làm ấm để tên lại nhiều nhất.

Sau đời Cung Xuân người ta thấy có Thời Bằng, Đổng Hàn, Triệu Lương, Nguyên Sướng và Lư Mậu Lâm là những thợ nổi danh.

Đời Vạn Lịch, Thời Đại Bân, con của Thời Bằng là người nổi tiếng hơn cả. Văn Chấn Hanh viết trong “Trường Vật Chí” là “ấm trà tử sa là loại tốt nhất, nắp vừa vặn không làm mất hương, lại không bốc hơi. Ấm do Cung Xuân chế tạo quí nhất, đều nhỏ nhắn, h́nh dáng lạ lùng. Thời Đại Bân chế th́ có cái to, cái nhỏ ...”. Cùng nổi danh với Đại Bân có Lư (Đại) Trọng Phương, Từ (Đại) Hữu Tuyền, người ta gọi là Tam Đại.

Từ Hữu Tuyền tự Sĩ Hoành, là học tṛ của Thời Đại Bân, có tài bắt chước các loại đồng khí xưa làm ấm h́nh tàu lá chuối, đài sen, củ ấu, quả trứng...

Nổi tiếng thời Vạn Lịch c̣n có Âu Chính Xuân, Thiệu Văn Kim, Thiệu Văn Ngân, Tưởng Bá Cung, Trần Dụng Khanh, Trần Tín Khanh, Mân Lỗ Sinh, Trần Quang Phủ, Thiệu Cái, Thiệu Nhị Tôn, Chu Hậu Khê...

Thời Vạn Lịch, ngoài việc nặn ấm, các nghệ nhân c̣n dùng đất tử sa điêu khắc và các chế tạo vật phẩm khác, rất thịnh hành. Người nổi tiếng nhất là Trần Trọng Mỹ ở Vụ Nguyên, An Huy. Họ Trần trước vốn ở Cảnh Đức Trần làm đồ sứ. Sau đến Nghi Hưng kết hợp nghệ thuật đồ gốm với nặn ấm, tạo ra các loại đỉnh hương, b́nh hoa, cục chặn giấy .. rất xinh xắn. Người nổi danh đồng với Trần Trọng Mỹ th́ có Trẩm Quân Dụng, tự Sĩ Lương.

Sau đời Vạn Lịch có Trần Tuấn Khanh, Chu Quí Sơn, Trần Ḥa Chi, Trần Đ́nh Sinh, Thừa Vân Ṭng, Trẩm Quân Thịnh, Trần Chấn, Từ Lệnh Âm, Hạng Bất Tổn, Trẩm Tử Triệt, Trần Tử Huề, Từ Thứ Kinh, Huệ Mạnh Thần, Tiết Hiên, Trịnh Tử Hầu ...

Trên đây là những nghệ nhân nổi tiếng khéo đời Minh. Về sau, người ta mô phỏng rất nhiều những kiểu họ đă chế tạo nên những ấm nào thực sự đời Minh, cái nào đời sau khó ai biết được. Đồ tử sa lại không đề niên đại như đồ gốm nên càng khó phân biệt chân giả.

Sang đến đời Thanh, nghệ thuật làm ấm c̣n thịnh đạt hơn nữa. Triều đ́nh nhà Thanh chuộng đồ tử sa nên càng coi trọng. Văn khố nhà Thanh c̣n ghi lượng hàng mỗi năm tiến cống vào cung. Phẩm chất cũng thêm tinh vi, xảo diệu. Ngoài ấm đất, ngựi ta c̣n nặn bồn trồng cây cảnh, b́nh hoa, và dụng cụ dùng trong nhà. Màu sắc pha chế cũng phong phú hơn.

Nghệ nhân nổi tiếng đời Thanh rất nhiều. Người xuất sắc nhất là Trần Minh Viễn, hiệu Hạc Phong, lại có tên là Hồ Ân, chế ra hàng chục thứ ấm trà, đồ dùng khác nhau, không cái nào giống cái nào, quả là bậc thầy trong nghề. Những tác phẩm mà Trần Minh Viễn c̣n để lại hết sức tinh xảo, lại đầy sáng tạo. Cái th́ h́nh một gốc mai già, cái th́ h́nh bó củi, trông như một nghệ phẩm điêu khắc tả chân hơn là một trà cụ. Ông c̣n nặn những trái cây tầm thường như hạt dẻ, củ đậu phộng … trông hết sức tinh xảo, thoạt trông không ai bảo là một vật bằng sành.

Sách Trùng San Kinh Khê Huyện Chí, viết năm thứ hai đời Gia Khánh, (Thanh) dùng bốn chữ “vạn gia yên hỏa” (nhà nhà đều khói lửa) để chỉ khung cảnh sinh hoạt bấy giờ. Đời Ung Chính, Càn Long th́ có Trần Hán Văn, Dương Quí Sơ, Trương Hoài Nhân. Chế tạo đồ dùng trong cung vua th́ có Vương Nam Lâm, Dương Kế Nguyên, Dương Hữu Lan, Thiệu Cơ Tổ, Thiệu Đức Hinh, Thiệu Ngọc Đ́nh nhưng thiên về ấm có trang trí, màu sắc. Những chuyên gia cho rằng kết hợp hai kỹ thuật của Cảnh Đức Trấn (nơi chế tạo đồ sứ tráng men) với Nghi Hưng đă làm giảm đi phong vị của ấm tử sa, bản chất vốn giản phác, gần thiên nhiên. Cầu kỳ hóa một nghệ thuật vốn dĩ đạm bạc đă khiến cho nghệ thuật nặn ấm đổi hẳn sắc thái, mất đi tính nguyên ủy của nó.

Sang đời Gia Khánh, những người tên tuổi có Huệ Dật Công, Phạm Chương Ân, Phan Đại Ḥa, Cát Tử Hậu, Ngô Nguyệt Đ́nh, Hoa Phượng Tường, Trinh Tường, Quân Đức, Ngô A Côn, Hứa Long Văn...

Thời Đạo Quang có Dương Bành Niên và em gái là Dương Phượng Niên cùng với Trần Hồng Thọ, Thiệu Đại Hanh là những danh gia. Trần Hồng Thọ hiệu là Mạn Sinh, đời Gia Khánh làm huyện tể đất Lật Dương. Ông là người giỏi viết chữ, vẽ tranh, khắc triện lại thích sưu tầm ấm tử sa. Nhiều ấm do Dương Bành Niên và nhà họ Dương chế tạo ra, đợi cho hơi khô, Trần Hồng Thọ dùng dao tre khắc, vẽ, viết chữ, đề thơ lên rồi mới đem nung. Việc kết hợp hai tài danh, một nặn ấm, một thư họa là sáng tác mới của thời đó. Ấm thường có đề “A Mạn Đà Thất” (là tên thư trai của họ Trần) hay dưới đáy có khắc “Bành Niên”. Đời sau gọi là ấm Mạn Sinh (Mạn Sinh hồ).

Theo chân Trần Hồng Thọ, nhiều danh sĩ khác như Kiều Trọng Hỉ, Ngô Đại Trừng cũng đứng ra chỉ đạo việc nặn ấm. Từ đó, một kỹ xảo vốn chỉ được coi như nghề mọn nay đă lan sang cả giới nho gia. Tuy không được phổ biến như thư họa nhưng cũng không c̣n là một tiện nghệ như trước nữa.

Một danh sĩ vốn giỏi về vẽ trúc là Cù Tử Trị lại đem việc khắc trúc, họa trúc vào trang trí trên ấm. Họ Cù không những mang thư pháp mà c̣n khắc hẳn những cành trúc, cành mai nghĩa là coi chiếc ấm như một tờ giấy hay vuông vải để thi thố tài hàn mặc.

C̣n Thiệu Đại Hanh th́ là một nghệ nhân nổi tiếng không kém ǵ Dương Bành Niên. Trong khi Dương nổi danh về tinh xảo th́ Thiệu có tiếng về giản phác. Ông không cầu kỳ nhưng cũng có nhiều sáng kiến độc đáo. Chính kiểu nắp ấm đầu rồng, khi rót th́ lè lưỡi ra là do ông khởi thủy, tới nay vẫn c̣n nhiều người bắt chước và khá phổ biến trên thị trường.

Cuối đời Thanh, Chu Kiên lại có sáng kiến dùng thiếc và ngọc để bịt hay khảm vào ấm tử sa. Nhiều thân ấm được bịt thiếc và viết chữ rồi dùng ngọc trạm thành quai, thành ṿi ráp vào. Thế kỷ thứ 19 nhiều người c̣n bịt đồng hay thau nhưng nói chung những kiểu này không được chuộng lắm.

Vào thời điểm này, việc thương mại giữa Trung Hoa và nước ngoài đă phát triển. Nhiều cường quốc đă chiếm những lănh địa ở duyên hải hay cưỡng ép nhà Thanh nhường làm tô giới và Thanh đ́nh đă phải mở cửa cho họ vào buôn bán. Trà Tàu trở thành một nông phẩm xuất cảng quan trọng và ấm Tàu cũng được sản xuất qui mô để bán ra ngoài. Nhiều công ty thành lập tại Thượng Hải, Nghi Hưng, Thiên Tân, Hàng Châu đại lư bán ấm Nghi Hưng. Những kiểu ấm thời đó cũng vẫn theo mô dạng cũ. Một công ty ở Thượng Hải là Thiết Họa Hiên đến nay vẫn c̣n. Thiết Họa Hiên nổi tiếng v́ chữ viết trên ấm rất đẹp. Những nghệ nhân nổi tiếng của họ gồm có Tưởng Yến Hanh, Trần Quang Minh, Phạm Đại Sinh, Vương Diễn Xuân, Tŕnh Thọ Trân. Những ấm xuất cảng thường có cả con dấu của nghệ nhân lẫn con dấu của hăng. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 có hai hăng khác là Chân Kư và Ngô Đức Thịnh cũng phát đạt.

Thời Dân Quốc ấm Nghi Hưng được xuất cảng rất nhiều sang Nhật Bản, Đông Nam Á, Âu Châu và Mỹ Châu. Thời đó cũng có nhiều thợ khéo nhưng kiểu thường giản dị, cân đối chứ không cầu kỳ như thời trước. Có lẽ v́ nhu cầu thương mại và thị hiếu đă thay đổi. Đến thời loạn lạc thập niên 1930, 1940 việc sản xuất ấm phải đ́nh trệ.

Sau khi Trung Cộng nắm quyền, việc sản xuất được qui tụ thành công xă nhưng không phát triển được. Thời Cách Mạng Văn Hóa lại một lần nữa kỹ nghệ này bị vùi dập. Trong chế độ Cộng Sản, uống trà bị coi là một tàn tích tư sản, bóc lột, phi sản xuất nên bị bài xích. Việc làm ấm v́ thế cũng bị triệt hạ. Sau khi Đặng Tiểu B́nh thi hành chính sách cải tổ, Trung Cộng phục hồi ngành nặn ấm tử sa. Năm 1979, xí nghiệp Nghi Hưng Tử Sa đă sử dụng đến 600 nhân công. Hiện nay, một số thợ chuyên môn trẻ và tương đối có tŕnh độ đă khôi phục lại được công nghiệp này, nhất là càng ngày càng có nhiều người ưa chuộng và sưu tập.

(Mục Ấm Nghi Hưng Theo Thời Gian tác giả trích đoạn từ bài viết: Trà Tàu Và Ấm Nghi Hưng - của Nguyễn Duy Chính)
.

 

CÁCH CHỌN, SỬ DỤNG VÀ BẢO DƯỠNG ẤM TỬ SA

 

CÁCH CHỌN ẤM TỬ SA

Một cái ấm quư phải hội đủ mấy điều kiện:

- Miệng, ṿi và quai ấm phải ngang nhau, lúc đặt sấp xuống bàn không chênh vênh; đổ nước sôi vào phải nóng ngay mà quai ấm cầm vẫn không bỏng; nắp ấm phải khít khao với miệng ấm, nắp ấm có một lỗ nhỏ mà nước không được trào ra ở lỗ ấy.

Ấm trà: Miệng, ṿi và quai ấm phải ngang nhau

- Lúc cầm lên pha vào chén, nước từ ấm ra phải chảy thành một đường như đường chỉ, không được vung văi. Lúc ngừng tay, nước không trào ra ngoài giọt nào.

- Đặt ấm vào tai, nghe vi vu như tiếng sóng.

- Đất phải thật nhẹ và mịn nhuyễn. Đất màu tím là hạng nhất gọi là Tử Sa, Thiết Sa, Chu Sa hạng nh́, sau đó c̣n hoàng sa, bạch sa, lam sa, đều có thể dùng làm ấm trà nhưng ở các hạng sau.

- Da ấm cần phải mỏng, láng, gơ vào kêu tiếng thanh, ấm dùng lâu, bao giờ cũng có cốt trà đóng bên trong, để cho giữ hương vị trà. Không ai mang ấm trà ra mà kỳ cọ bao giờ, đó là điểm tối kỵ trong nghệ thuật uống trà.
 

TIÊU CHUẨN KINH ĐIỂN CHỌN MUA ẤM TỬ SA

Thả ấm vào chậu nước nổi bồng bềnh, không nghiêng lệch; nhận ch́m xuống rồi buông tay, ấm sẽ nổi trồi lên mặt nước mà không bung nắp hay bị lật ch́m; hoặc bịt ngón tay vào lỗ thông hơi trên núm nắp ấm th́ rót nước không chảy; dùng nắp ấm gơ nhẹ vào quai phát ra âm thanh như tiếng sắt, tiếng đồng…

1. Nhìn bằng mắt: H́nh dáng thanh thoát, ưa nh́n.Các bộ phận như :thân ấm, nắp, miệng, ṿi, quai, đáy phải cân đối, liền lạc. Màu sắc đồng đều trong ngoài. Dấu triện của nghệ nhân hay nhà sản xuất nét chữ sắc sảo, đặt cân đối ở trung tâm đáy ấm, theo trục thẳng từ quai sang ṿi ấm. Những chiếc ấm đắt tiền thường có thêm dấu triện phụ dưới nắp và quai cầm thật rơ nét. Ṿi ấm có thể dài ngắn khác nhau, nhưng quan trọng là khi rót, nước chảy thông, đều và thẳng ḍng, không rơi văi hay đọng giọt nhểu ra ngoài.

2. Nghe bằng tai: Đặt ấm lên ḷng bàn tay, tay kia cầm nắp ấm khẽ gơ vào quai, tiếng kêu đanh; chắc như kim loại chạm vào nhau.

3. Cảm nhận bằng tay: Trơn láng, mịn màng, không t́ vết. Nắp và miệng ấm khít khao, v́ ấm Tử sa được nung trong ḷ liên tục 23 tiếng đồng hồ ở nhiệt độ từ 1.190 – 1.270 độ C (trung b́nh 1.200 độ C), đ̣i hỏi tay nghề nghệ nhân phải cao, chất đất phải thật tốt và mịn mới không bị co giăn khi nung. Do tính bào ṃn trong quá tŕnh sử dụng, một chiếc ấm dùng càng lâu càng lên nước, không đổi màu, đó mới chính là đặc trưng ưu việt của ấm Tử sa, chứ màu sắc đất không liên quan ǵ đến chất lượng và công dụng.

4. Nắp ấm phải kín, thử bằng cách đổ ¾ nước vào ấm rồi đậy nắp lại (tay gh́ giữ nắp ấm cho chặt) và nghiêng ṿi nếu nước không chảy ra th́ nắp ấm kín.

Vỏ ấm phải cứng, cầm ấm lên dùng ngón tay gơ nhẹ vào thành ấm nghe boong boong càng trong càng quư. Vỏ càng cứng càng ít thẩm thấu và nắp càng kín càng ít thoát hơi nước, có như vậy trà mới ấm lâu và ít bay thoát hương vị.

Trong truyện “Những cái ấm đất” Nguyễn Tuân có đề ra tiêu chuẩn lựa ấm:

“Nếu không tin ông cứ úp ấm xuống mặt miếng gỗ kia. Cho ấm ngửa trôn lên. Cứ xem miệng ṿi với quai và gờ miệng ấm đều cắn sát mặt bằng miếng gỗ th́ biết. Nếu muốn thử kỹ nữa, quư khách thả nó vào chậu nước, thấy nó nổi đều, cân nhau không triềng, thế là đích ấm tàu.” (Những chiếc ấm đất - Nguyễn Tuân).
 

SỬ DỤNG VÀ BẢO DƯỠNG ẤM TỬ SA

Những chiếc ấm trải qua thời gian dài sử dụng và bảo dưỡng sẽ trở nên sáng ngời, tṛn trịa, dày nặng, rắn chắc và tinh khiết. Nói chung, giá trị của nó chỉ có tăng chứ không giảm.

Có người mua ấm mới về không đem ra dùng ngay, họ dùng giấy nhám loại nhuyễn thấm nước chà trong ngoài cho hết bụi đất ḷ nung gốm bám dính vào, rồi rửa sạch. Sau đó cho ấm vào một nồi nước đun sôi suốt mấy tiếng đồng hồ. Có người đun sôi ấm như thế trong một nồi bă trà lớn nhiều giờ hay nhiều ngày đêm, để ấm có thể hấp thu chất trà vào các lỗ thông khí (khí khổng), loại bỏ mùi của đất, hương vị trà không bị át mất. Ngày nay, trên thị trường đă có bán loại máy chuyên dùng bảo dưỡng ấm, bằng cách phun nước trà liên tục suốt một ngày đêm để tôi những chiếc ấm mới.

Những tay cự phách trong làng trà thường không thích ấm mới, v́ c̣n hôi mùi đất; ấm càng cũ càng tốt vì trong ḷng ấm có gợn lớp bợn trà, mới cho ra nước trà ngon. Vì điều này, các người sành trà ít dùng chất tẩy rửa bên trong ấm trà, chỉ tráng qua nước nóng sau khi dùng, rồi úp để ráo.

 

ẤM TRÀ THỜI TRỊNH NGUYỄN

Sẵn bàn về các ấm trà, tôi xin ghi ra đây trích đoạn bài viết "Bộ ấm cũ" của Phí Ngọc Hùng để các bạn hiểu thêm sự trân trọng ấm trà của người xưa:

"Theo điển tích th́ tất cả những bộ ấm trà của các cụ từ thời Trịnh Nguyễn được gọi chung là đồ “kư kiểu”, hiểu theo nghĩa là vẽ kiểu trước và kư là dấu ấn hay một bài thơ ngắn. Khởi đầu từ chúa Trịnh Sâm, người được coi là trà sư của nghệ thuật uống trà, tự nhận ḿnh là “trà nô”, với chén bạch định hay bạch trản kư hiệu “Nội Phủ”. Sau đó, cụ Nguyễn Du mang về cho vua Gia Long bộ ấm “Giáp Tư 1804”, riêng cụ có bộ Mai Hạc với hai câu thơ “Nghêu ngao vui thú yên hà, mai là bạn cũ hạc là người quen”. Tiếp đến vua Minh Mạng có bộ “Chữ Nhất”, vua Thiệu Trị với bộ “Măn Hoa Tùng Đ́nh” và vua Tự Đức cùng bộ “Ngọan Hảo”. Các bộ ấm đặt làm cho các quan, với “chữ đề” gọi là “chấm”. Quan vơ thích chấm “Tam Cố thảo lư”, hoặc “Tây Sương kư”. Quan văn ưa “Trúc lâm thất hiền” hay “Đạp tuyết tầm mai” này nọ…

Từ các bộ ấm của các quan, sau rơi rớt lại trong dân gian qua cụ Tú, cụ Cử, cụ Nghè…Các cụ xem bộ ấm trà như vật gia bảo để đi vào giai thoại: Như cụ cử Lưu làng Nguyệt Ánh, tỉnh Hà Đông, cụ có bộ ấm trà “Bạch định” để không th́ trắng cả trong lẫn ngoài, nhưng nếu rót trà vào ấm th́ hiện lên một bức họa “Thanh sơn bạch vân” thêm bốn câu thơ nhỏ li ty, mỗi câu ở mỗi chén. Năm 1922, cụ cử Nguyễn Kỳ tri huyện Thanh Tŕ, muốn xem bộ ấm chén đó phải nhờ cụ đồ Thục tiến dẫn và được hương hào, lư trưởng làng Nguyệt Ánh xuất tuần phu, trống rong cờ mở, hương án bái vọng như thiên tử tuần du. Tháng sau, cụ cử Lưu lại khăn gói quả mướp như trẩy hội qua làng Hoàng Mai để đáp lễ và cũng để thưởng ngoạn bộ chén trà văn kỳ thanh, bất tướng kỳ h́nh có cái tên “Kim tiên kỳ ngoạn” c̣n được gọi là bộ “Long linh” từ đời Minh Vĩnh Lạc, khi soi dưới ánh sáng mặt trời thấy “lưỡng long tranh châu”, nét như sợi chỉ và phủ ngoài một lớp men nên nh́n sơ qua chỉ thấy mầu trắng không. Khi nào rót trà, nh́n vào ḷng chén, sẽ thấy hai con rồng cử động và ngo ngoe như thật" -(Bộ ấm cũ - Phí Ngoc Hùng)
 

CÁC LOẠI CHÉN UỐNG TRÀ

1.Chén tống

Chén tống xưa gọi là tướng, sau đổi gọi là tống. Chén tống rất quan trọng, như một vị tướng chỉ huy ba đội quân, nó vừa để tống, vừa để nghênh đón những giọt trà mà người xưa gọi là “Dịch thể ngạnh ngọc bào”.

Chén tống có hai loại: Hoặc là trên dưới bằng nhau, hoặc là miệng hơi loe ra cho khỏi vung văi đổ ra ngoài phí trà. Chén tống dùng làm giảm bớt độ nóng của nước trà, kẻo uống phỏng môi, bỏng họng. Nó là loại chén chuyên, dùng để chuyển trà từ ấm trà qua những chén quân, rồi uống; v́ nước từ ấm trà ra bao giờ cũng phải dùng thứ nước thật sôi, rắt nóng. Nước chưa đủ độ sôi thì trà sẽ không ch́m và không toát ra hết tất cả hương vị của từng lá trà, trong ấm trà.

2. Chén quân

Tại sao phải là ba chén quân? V́ người xưa, người Trung Hoa hay có câu "Tam quân đương nhất chiến", phải ba đạo quân mới giữ vững được một trận tuyến, và người xưa lại c̣n nói thêm một câu khác nữa là: "Quân chi tam đội, thành nhất chiến chi công". 

Ngay những lúc độc ẩm cũng phải cần tam quân để cho trà vừa nguội, uống hết chén nầy lại uống chén nữa, sau đó mới pha lần khác. Có người để sẵn trong chén tống, pha riêng khi độc ẩm, nhưng nghi thức vẫn đ̣i hỏi tam quân. Con số ba là số dương - "dương số", con số vừa vặn, vì nếu 5 th́ lại quá nhiều - Theo Dịch học, số lẻ là số dương, số chẳn là số âm; người xưa ít thích số âm, chỉ thích số dương.

Theo ông Vương Hồng Sển th́ miền Bắc dùng một chén tống và bốn chén quân; miền Trung trở vào Nam dùng một chén tống với ba chén quân nên mới có thành ngữ “nhất tống tam quân”.

Bộ chén trà lại chia làm bốn loại để dành dùng cho từng mùa: Xuân ẩm, hạ ẩm, thu ẩm và đông ẩm. H́nh dạng bốn bộ chén này cỡ vừa (không lớn không nhỏ, không dày không mỏng) vào xuân thu gọi là kiểu xuân ẩm và thu ẩm; nhưng kiểu Hạ ẩm dùng cho mùa Hạ chén nhỏ thành mỏng giúp nước nhanh nguội, kiểu Đông ẩm th́ chén trà dày và ḷng chén sâu giữ cho trà lâu nguội.

Chén uống trà mà chúng ta gọi là tam quân ở đoạn trên, cũng rất quan trọng, người ta phải chọn chén, men chén phải mầu ǵ để hợp với sắc trà, hoặc làm tăng thêm sắc lóng lánh của trà, trái lại có những màu men làm giảm sắc trà, tức là giảm hứng thú.

Dưới đời nhà Đường, ở phương nam người ta chế được nước men xanh (thanh từ) và ở phương bắc, nước men trắng (bạch từ). Lục Vũ cho màu xanh là màu lư tưởng của chén đựng trà, v́ nó tăng thêm màu lục cho nước trà, c̣n màu trắng th́ làm cho nước trà có vẻ hồng hồng kém ngon. Đó là v́ ông dùng trà bánh, về sau, khi các tay Trà sư đời Tống dùng trà bột, họ ưa những chiếc bát nặng màu thanh mặc tức xanh đen và màu âm hạt tức nâu sẫm. Người đời Minh uống trà ngâm lại thích dùng những chiếc chén nhẹ men trắng.

Việt Nam ta có loại chén gọi là chén hạt mít, v́ có những màu men tựa màu vỏ hạt mít và chén cũng khá nhỏ.

3. Các loại chén trà quý

- Người xưa có câu “ấm đất Nghi Hưng, chén sứ Cảnh Đức”; nói chén uống trà phải nói đến Cảnh Đức Trấn. Trấn này nguyên trước chỉ là một vùng đất thôn dă mang tên Xương Nam, đến niên Cảnh Đức (1004 – 1007) thời vua Tống Thần Tông (960 – 1279), chọn nơi này làm xưởng sản xuất đồ gốm dành cho vua và triều đ́nh dùng (gọi là Ngự Diêu) nên đổi tên thành Cảnh Đức Trấn. Nếu Nghi Hưng có loại đất sét đỏ gọi là tử sa làm ra loại ấm đất lừng danh, th́ Cảnh Đức có loại đất sét trắng gọi là cao lanh làm ra loại chén sứ có tên tuổi không kém phần lừng lẫy. Sứ Cảnh Đức đặc sắc ở điểm có lớp men ngọc nhiều màu và men ngọc bích (celadon), men chén mỏng và nhẹ, tiếng gơ vang trong và ngân rất dài. Với đặc điểm này làm chén dùng trà khiến trà trở nên tươi ngon hơn.

- Việt Nam từ đời Lư-Trần đă làm ra những sản phẩm sứ dùng trà rồi. Dĩ nhiên vào thời nhà Lư chén trà vẫn c̣n hơi nặng, dù đă tạo ra men ngọc nhưng men chưa được mỏng, tiếng gơ chưa trong và ngân như chén của người Trung Hoa.

Thư tịch Nhật có ghi thiền sư Raku Zengoro, người pḥ lănh chúa Ashikara mang về cho thiền viện Kasuga trà cụ - chén trà có dáng bát trà đời Lư, Trần được gọi là An Nam Yaki của làng Chu Đậu, v́ rằng người Việt uống chè xanh, chè vối bằng bát nên ảnh hưởng đến chén tống temmonlu của họ sau này.

 

Bộ trà Hoa Sen Xanh - Gốm Chu Đậu

Qua đời Trần th́ có những sản phẩm không thua kém nhiều, gốm Chu Đậu về kỹ thuật đă đạt, nhưng vấn đề nguyên liệu sản xuất rơ ràng c̣n thua kém đất của Cảnh Đức Trấn, vốn lừng danh. Đến đời Lê-Mạc, gốm Chu Đậu được giới chuyên môn hiện nay đánh giá “mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông” nên có thể nói không c̣n thua kém nữa. Gốm Chu Đậu hiện đă được thế giới biết đến, dù số lượng trưng bày trong các viện bảo tàng khá hiếm hoi.

Nhật Bản và Trung Quốc sinh thù nghịch từ thế kỷ 14, hồi quân Nguyên sang đánh Nhật bị ngọn Thần Phong diệt. Khi nhà Minh lên ngôi, từ năm 1371 ra lệnh cấm dân duyên hải xuất ngoại. Đến năm 1567, mới bỏ luật này, nhưng vẫn cấm vượt biển sang Nhật Bản v́ nạn “Nụy khấu” (cướp lùn) quấy nhiễu bờ biển Trung Quốc. Suốt mấy thế kỷ đó, Nhật không quan hệ tốt với Trung Hoa, họ quay xuống Nam và đă t́m thấy nơi Đại Việt, thời nhà Lê nguồn cung cấp tơ sống và gốm sứ.

Lúc này Đại Việt đă làm sứ vẽ lam. Gốm sứ trà Việt nhập vào Nhật Bản nhiều hơn trước, đóng vai tṛ quan trọng trong nghệ thuật Trà Đạo của Nhật Bản đang hồi cực thịnh. Không g̣ gẫm tỷ mỷ như bàn tay nghệ nhân đời Minh, với mấy nét đơn sơ trên gốm Việt phóng bút cảnh chim trời, cá nước, sơn thủy, tùng thạch .v.v… xuất cái thần vị Thiền, Lăo chẳng khác nào tranh tốc họa Sumie; và thuật thư pháp rất hợp với tâm hồn trà nhân Nhật, làm họ say mê. Vẽ gốm như vẽ tranh Thiền. Di sản tranh cổ họa Việt Nam ngày nay chừng như có thể thấy trên gốm cổ.

 

Bộ trà Tử Sa - Gốm Bát Tràng

- Việt Nam ngoài gốm Chu Đậu, ta cũng thường nghe nhắc đến gốm Bát Tràng. Hai chữ Bát Tràng này ta thường nhớ trong bài ca dao:

Trên trời có đám mây xanh,

Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng.

Ước ǵ anh lấy được nàng,

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây.

Xây dọc rồi lại xây ngang,

Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân. (Ca dao)

Xin ghi ra đây chuyện về tên Bát Tràng, các bạn có thể dùng trong lúc "trà dư tửu hậu":

Thời nhà Lê, làng Bát - một chữ không thôi- thuộc huyện Gia Lâm, trấn Kinh Bắc. Thời nhà Nguyễn 1822, trấn Kinh Bắc đổi thành Bắc Ninh và làng được gọi là làng Bát Tràng (tháng 11 năm 1949, huyện Gia Lâm thuộc tỉnh Hưng Yên, sau thuộc ngọai thành Hà Nội…). Ngoài ra có sách khác viết tên làng Bạch Thổ v́ vùng này có đất sét trắng. Theo một cụ cao niên, người làng Bát Tràng, trước cũng có làm đồ gốm thuật lại cho biết làng Bát Tràng từ chữ Nôm, bát chỉ đồ gốm và chữ Hán, tràng (hay trường) là đất hay vùng dành cho làng nghề. Làng không làm… gạch, tất cả chỉ là sự ngẫu nhiên: Để nung bát, đĩa, dân làng làm gạch để kê, sau mới có gạch Bát Tràng.

Trong Dư Địa Chí, Nguyễn Trăi viết: “Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm, Huê Cầu thuộc huyện Văn Giang. Hai làng ấy cung ứng đồ cống cho Trung Quốc là 70 bộ bát dĩa, 200 tấm vải thâm.” [Nguyễn Trăi Toàn Tập – NXB Khoa Học Xă Hội 1998 – Trg. 225] để chứng minh Việt Nam có ḷ sản xuất ấm trà ở Bát Tràng.

Có người nói: Tên Bát Tràng khởi nguyên từ hai chữ ghép: của thổ ngơi tổng Bạch “Bát” và tên của anh em ông thợ gốm Nguyễn Ninh “Tràng” mà có.
 

 

Nguyên Lạc

 

Trở về Kỳ 7

Xem tiếp Kỳ 9

 


 

art2all.net