Thân Trọng Tuấn

VÙNG ĐẤT DƠI

(THE BAT LANDS)

~~oOo~~

VÙNG ĐẤT DƠI - PHẦN 2

Làm thế nào một loại virus dơi chết người

tìm ra những cách mới để lây nhiễm cho người

https://www.reuters.com/investigates/special-report/global-pandemic-bats-spillover/

     Vào ban đêm, lũ dơi bay đi kiếm ăn trong các vườn cây ăn quả và đồn điền đã thay thế môi trường sống tự nhiên của chúng.

Dơi ăn quả chuyền bay từ cành này sang cành khác trên cây khắp châu Á nhiệt đới.

Loài dơi ăn vội vã vương vãi xuống đất, chúng làm rơi trái cây đã ăn được một phần, bị nhiễm nước bọt và phân đôi khi mang một loại vi rút gây chết người.

Tại một trang trại ở Malaysia, lợn đã ăn trái cây bị ô nhiễm và truyền vi-rút sang người, khiến họ mắc một căn bệnh sưng não bí ẩn.

Hơn 100 người đã chết trước khi các cơ quan y tế truy tìm nguồn gốc của virus từ loài dơi.

Đầu tiên virus Nipah nhảy từ dơi sang lợn. Rồi lợn đem cho người. Giờ đây, virus Nipah gây tổn thương não đã tìm ra cách nhảy từ dơi sang người mà không cần vật chủ trung gian.

CHANGAROTH, ẤN ĐỘ
 

Vào ngày 3 tháng 5 năm 2018, Muhammad Sabith thức dậy với một cơn sốt khi đang ở cùng cha mẹ tại ngôi làng gần bờ biển phía tây nam Ấn Độ.

Người trợ lý thợ điện 26 tuổi đã đến một bệnh viện cộng đồng và được đưa vào phòng bệnh cùng với các bệnh nhân khác để theo dõi. Trong 24 giờ tiếp theo, các triệu chứng của anh ấy nhanh chóng trở nên tồi tệ hơn: nôn mửa, mê sảng, run và ho dữ dội. Các nhân viên đã hướng dẫn anh đến một trung tâm y tế, nơi anh được xét nghiệm các bệnh do muỗi truyền như sốt xuất huyết và sốt rét.

Tất cả đều âm tính. Các bác sĩ đã điều trị cho anh ta bằng thuốc kháng sinh và thuốc kháng vi-rút nhưng không có kết quả. Phổi của anh ấy chứa đầy chất lỏng, nồng độ oxy của anh ấy giảm xuống và vào ngày 5 tháng 5, Sabith “không còn trên cõi đời nữa”, Muthalib, em trai của anh ấy đau buồn, nói với Reuters.

Nhân viên y tế đã ghi nguyên nhân cái chết của anh ấy là viêm não vi rút, nhưng họ thực sự không biết điều gì đã giết chết anh ấy. Phải mất gần hai tuần trước khi các bác sĩ nhận ra rằng Sabith đã nhiễm vi-rút từ dơi, một sự kiện được gọi là lây lan từ động vật sang người, khi mầm bệnh truyền từ loài này sang loài khác.

Đến lúc đó, 22 người khác – bao gồm cha, anh trai, dì, nhân viên y tế và bệnh nhân ở chung phòng – đã bị nhiễm bệnh, theo các nghiên cứu khoa học được công bố sau khi dịch bệnh bùng phát. Trong số những người bị bệnh, chỉ có hai người sống sót.

Virus Nipah lây lan như thế nào
 

Muhammad Sabith, một trợ lý thợ điện 26 tuổi bị sốt, đã đến một bệnh viện cộng đồng vào năm 2018 ở Perambra, Ấn Độ. Sabith, người mà các nhà dịch tễ học gọi là “trường hợp điển hình,” qua đời hai ngày sau đó. Các bác sĩ đã mất gần hai tuần để phát hiện ra rằng anh ta đã không chống chọi được với virus Nipah. Đến lúc đó, 22 người khác đã bị nhiễm bệnh. Chỉ có 2 người sống sót. Đây là cách virus lây lan.

Nguồn: Tạp chí Bệnh truyền nhiễm

Câu chuyện của Sabith là một nghiên cứu về sự phát triển nhanh chóng của bệnh tật và rủi ro, một vấn đề trở nên trầm trọng hơn do sự phát triển quá mức ở các khu vực nhạy cảm về mặt sinh thái. Khi ngày càng có nhiều người trên toàn cầu sống gần dơi và các động vật khác chứa vi-rút chết người, những mầm bệnh đó đang lây nhiễm cho người dễ dàng hơn, thường gây ra hậu quả chết người.

Virus Nipah, căn bệnh đã giết chết Sabith, đã tỏ ra đặc biệt dễ dàng trong việc tìm ra những con đường lây nhiễm mới. Nó được mang bởi một số loài dơi ăn quả châu Á và là nguyên nhân gây ra các đợt bùng phát trước đó ở Malaysia và Bangladesh. Nipah được coi là một trong những mầm bệnh nguy hiểm nhất lưu hành trong tự nhiên. Không có vắc-xin để ngăn ngừa nhiễm trùng và không có cách điều trị để chữa khỏi.

Sau khi Sabith qua đời và những người thân của anh ngã bệnh, một bác sĩ gần đây đã đọc về Nipah đã đề nghị kiểm tra nó theo linh cảm. Theo các nhà khoa học nghiên cứu về đợt bùng phát, hết lần này đến lần khác cho kết quả dương tính, cũng như các mẫu từ đàn dơi đang đậu gần nhà Sabith.

Khi các nhà chức trách ở đây biết về chẩn đoán của Nipah, họ nhanh chóng cách ly tất cả những người mà họ có thể tìm thấy đã ở gần anh ta hoặc những người liên hệ đã biết khác. Mặc dù các biện pháp phòng ngừa đó đã ngăn chặn đợt bùng phát cụ thể đó, nhưng trường hợp này cũng nhấn mạnh con đường nhanh chóng và hung hãn mà mầm bệnh có thể thực hiện.

Một phân tích của Reuters về các điều kiện khiến những đợt bùng phát như vậy có thể xảy ra cho thấy rằng vào thời điểm Sabith bị ốm, vùng này của Ấn Độ đã trở thành một trong những nơi dễ lây lan nhất trên trái đất cho con người từ loài dơi, nguồn động vật hoang dã hàng đầu gây ra các bệnh mới ở người. Reuters đã gọi những khu vực này là “vùng nhảy”.

Phá rừng và phát triển khiến con người ngày càng tiếp xúc gần hơn với nơi từng là nơi sinh sản xa xôi của dơi và vi rút mà chúng mang theo. Ở Kerala, một bang nhiệt đới bao quanh quê hương của Sabith, tình trạng đốn mất nhiều cây cối và quá trình đô thị hóa nhanh chóng trong những thập kỷ gần đây đã tạo điều kiện lý tưởng cho một loại vi-rút như Nipah xuất hiện.

Đợt bùng phát năm 2018 là lần đầu tiên Nipah xuất hiện ở vùng này của Ấn Độ. Nhưng đã có ít nhất hai vụ lan truyền Nipah ở Kerala kể từ đó – với một sinh viên đại học 21 tuổi sống sót vào năm 2019 và một cậu bé 13 tuổi chết vào năm 2021.

Pragya Yadav, nhà khoa học hàng đầu về nghiên cứu Nipah tại Viện Virus học Quốc gia Ấn Độ, cho biết việc mở rộng khu định cư của con người ở Kerala và trên toàn thế giới đã dẫn đến mất môi trường sống, suy giảm đa dạng sinh học và di cư của động vật đến gần con người hơn, “điều này cuối cùng đã giúp virus bùng phát từ dơi đến người.”

VẬT CHUYỂN PHỔ BIẾN: Sự bùng phát của vi-rút Nipah đã được bắt nguồn từ dơi, một loài dơi ăn quả được tìm thấy trên khắp châu Á nhiệt đới. Hình trên, những con dơi bám treo trên cây ở bang Kerala, Ấn Độ. REUTERS/Sivaram V

Yadav cho biết phân tích vùng nhảy của Reuters nảy sinh một xu hướng toàn cầu mà các nhà lãnh đạo thế giới cần giải quyết “vì tương lai của nhân loại”. “Không ai được an toàn…Sẽ không mất nhiều thời gian để dịch bệnh bùng phát đến mọi nơi trên thế giới do du lịch và thương mại quốc tế.”

Phân tích này dựa trên việc kiểm tra 95 loại virus lây lan trong hai thập kỷ qua được tìm thấy ở loài dơi, bao gồm Ebola, SARS, Marburg và Nipah. Hãng thông tấn này đã xác định được hơn 9 triệu km2 ở 113 quốc gia nơi mà sự thay đổi của con người đối với các cảnh quan nhạy cảm đã tạo ra những điều kiện gần giống với những điều kiện xung quanh sự lan tỏa trong quá khứ.

Vùng Kerala, nằm cạnh bờ biển phía đông của Biển Ả Rập, có một số khu vực nhảy hàng đầu được Reuters xác định. Đây là nơi sinh sống của hơn 40 loài dơi và 35 triệu người. Các khu rừng trên núi và gò đồi có nhiều cây cối rậm rạp, môi trường sống chính của loài dơi, đã dần dần bị dọn sạch để nhường chỗ cho nhà ở, nông nghiệp, doanh nghiệp và công nghiệp, với các dự án đường sắt và đường cao tốc lớn vẫn đang trong chương trình nghị sự.

Phân tích của Reuters cho thấy tốc độ cư dân tăng trưởng nhanh đã tạo điều kiện chín muồi cho sự lây lan trên 83% Kerala vào thời điểm bùng phát Nipah, tăng từ 58% vào năm 2002.

Chính phủ quốc gia Ấn Độ đã không trả lời các câu hỏi qua điện thoại hoặc email của Reuters tới Bộ Y tế và Trợ cấp Gia đình, Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh Quốc gia, Bộ Ngoại giao và các cơ quan khác.

Thủ hiến Kerala Pinarayi Vijayan, được bầu vào năm 2016, đã tìm cách đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng với các dự án cơ sở hạ tầng lớn, phát triển công nghiệp và tăng cường du lịch. Thư ký báo chí của ông đã gửi email cho Reuters một tuyên bố có nội dung: “Tất cả các bước sẽ được thực hiện để giảm thiểu nguy cơ lây lan vi rút Nipah và các bệnh lây nhiễm mới nổi khác từ vật chủ chứa chúng sang con người trong khi lập kế hoạch cho các hoạt động phát triển ở Bang.”

Tuyên bố trích dẫn những nỗ lực không ngừng của tiểu bang nhằm lập bản đồ các khu vực dễ bị tổn thương về mặt sinh thái và một sáng kiến đã được lên kế hoạch của hai trường đại học Ấn Độ, do chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, nhằm cải thiện việc giám sát động vật và con người đối với Nipah và các loại vi rút gây bệnh từ động vật sang người khác.

Phân tích của Reuters cho thấy nguy cơ lây lan trong khu vực 25 km vuông xung quanh ngôi nhà của gia đình Sabith đã tăng nhanh chóng trong hai năm trước khi anh bị bệnh, khiến khu vực này nằm trong top 1,5% các địa phương trên toàn thế giới có khả năng lây nhiễm vi-rút từ dơi nhất cho con người.

Đốn hạ cây trong lãnh thổ dơi
 

Một hình ảnh vệ tinh năm 2002 về khu phố của Muhammad Sabith cho thấy những tán lá rậm rạp bao quanh những mái nhà rải rác. Vào năm 2018, khi Sabith chết vì Nipah, các tòa nhà mới và mỏ đá ong đã chiếm nhiều diện tích rừng. Các nhà khoa học đã tìm thấy những con dơi có virus Nipah đậu gần nhà của Sabith.
Nguồn: hình ảnh vệ tinh của Maxar Technologies (Không có hình)

Mặc dù các nhà khoa học chắc chắn rằng vi-rút lây nhiễm cho Sabith đến từ loài dơi, nhưng vẫn chưa rõ chính xác anh ta đã tiếp xúc với mầm bệnh như thế nào. Nipah có thể lây nhiễm cho người khi mắt, mũi hoặc miệng của họ tiếp xúc với chất lỏng có chứa vi-rút – nước bọt, nước tiểu, máu và các giọt nước mũi hoặc đường hô hấp.

Trong vài tuần sau khi các bác sĩ biết Sabith đã chết vì Nipah, các nhà nghiên cứu đã khám phá khu vực này. Họ tìm thấy vết dơi cắn trên ổi, xoài và quả mọng được thu thập từ khu vực xung quanh nhà của gia đình và những nơi anh ta đã làm việc khi anh ta bị bệnh.

Muthalib, hiện 23 tuổi, nói với Reuters rằng anh và Sabith thường hái trái cây dưới gốc cây trong khu vực và ăn chúng. “Chúng tôi không ăn xoài nếu chúng có vết cắn, nhưng ổi thì chúng tôi sẽ ăn sau khi loại bỏ phần đó.” Mẹ của họ, Mariyam Umma, nói rằng ăn trái cây dưới đất là một thói quen phổ biến trong làng và Sabith đã làm như vậy trong những tuần trước khi bị bệnh.

NHIỀU NẠN NHÂN: Anh trai của Muhammad Sabith, Muthalib, cho biết gia đình anh thường ăn trái cây bên ngoài nhà đã bị dơi nếm ăn. Ngoài Muhammad, Nipah đã giết cha mình, một người anh trai khác và một người cô. REUTERS/Sivaram V

Bà Mariyam Umma nói: “Chúng tôi thường ăn mọi loại trái cây mà chúng tôi có. “Tôi không lo sợ gì cả.”

Các nhà khoa học đã thử nghiệm trái cây lấy từ xung quanh nhà và nơi làm việc của Sabith. Nhưng họ không tìm thấy bằng chứng nào về Nipah. Họ suy đoán rằng mưa có thể đã cuốn trôi tàn dư của vi rút, hoặc Sabith có thể đã bị nhiễm bệnh ở nơi khác.

Một cuộc tìm kiếm trong khu vực lân cận đã phát hiện một bầy loài dơi ăn quả phổ biến, gần nhà của họ. Người Ấn Độ tả con dơi ăn quả “Cái gọi là megabat, là con cáo bay có cánh sải dài 5 bộ (foot) và khuôn mặt nhe răng nanh. Nó được tìm thấy trên khắp vùng nhiệt đới châu Á.”

Cáo bay (megabat) – The Flying Fox.
 

Cáo bay: Sải cánh lên tới 5 ft Cân nặng tới 3,5 lbs

Trong số những loài dơi lớn nhất thế giới, cáo bay sống thành đàn lớn từ hàng trăm đến hàng nghìn con và ăn trái cây chín như xoài, chuối và mật hoa. Việc tìm kiếm thức ăn của chúng cũng đóng một vai trò thiết yếu trong việc thụ phấn cho cây trồng.

Thử nghiệm từ phòng thí nghiệm của Yadav tại Viện Virus học Quốc gia đã tìm thấy Nipah ở 13 trong số 52 con cáo bay (con dơi ăn quả) mà các nhà khoa học bắt được gần nhà Sabith. Các chủng vi-rút ở người và dơi giống nhau từ 97,7% đến 100%, nghiên cứu của cô ấy báo cáo, “cho thấy dơi là nguồn gốc của đợt bùng phát.”

Yadav nói với Reuters: “Nếu bạn đang ngồi dưới gốc cây và có một số lượng lớn dơi ở đó, chúng làm rơi nước tiểu và phân, thì đó có thể là sự tiếp xúc trực tiếp. "

So với các đợt bùng phát đã biết trước đó ở những nơi khác ở châu Á, đợt bùng phát này đặc biệt nguy hiểm, giết chết 90% số người nhiễm bệnh. Một đợt bùng phát năm 1998 ở Malaysia đã giết chết gần 40% nạn nhân. Các đợt bùng phát ở Bangladesh bắt đầu từ năm 2001 đã có tỷ lệ tử vong chung khoảng 70%.

Đợt bùng phát Nipah đã khiến Mariyam Umma mất hai con trai, chồng và một người chị dâu. Những mất mát của cô ấy vẫn còn quá nhiều để có thể hiểu được, cô ấy nói: “Tôi rất đau đớn khi nhớ đến tên của họ.”

Các nhà khoa học đã nghiên cứu về loại virus này nói với Reuters rằng họ không biết tại sao những đợt bùng phát gần đây lại gây chết người nhiều hơn. Ông Yadav cho biết, chủng Kerala khác với những chủng xuất hiện ở Bangladesh và Malaysia, nhưng vẫn chưa rõ điều đó ảnh hưởng như thế nào đến khả năng lây nhiễm, mức độ nguy hiểm hoặc diễn biến lâm sàng của virus.
Tỷ lệ tử vong cao, khả năng lây nhiễm và thiếu thuốc chữa đã đưa Nipah vào danh sách ngắn các mầm bệnh ưu tiên cao có khả năng gây dịch của Tổ chức Y tế Thế giới.

Các nhà khoa học nghiên cứu về Nipah lo ngại virus sẽ biến đổi và một chủng có khả năng lây truyền cao hơn sẽ xuất hiện từ loài dơi.

Raina Plowright, một nhà khoa học tại Đại học Cornell, đồng thời là đồng tác giả của hơn 100 nghiên cứu về virus dơi và sự lây lan, cho biết: “Tôi muốn nói rằng, thậm chí nhiều khả năng là nó đã xuất hiện ở đó rồi. Những môi trường này, thì càng có nhiều khả năng những sự kiện này sẽ xảy ra.”

Khi sự phát triển ở các khu vực rủi ro tiếp tục diễn ra nhanh chóng, Nipah đã tìm thấy những địa điểm mới để lan tỏa. Để tìm hiểu thêm, Reuters đã đến thăm sáu địa điểm lan truyền, xem xét hàng trăm tài liệu nghiên cứu và phỏng vấn hàng chục bác sĩ, nhà khoa học và thân nhân đau buồn của các nạn nhân Nipah. Xung quanh mỗi đợt bùng phát, sự phát triển vượt bậc của nền kinh tế địa phương đã mở đường cho sự lan tỏa. Trong mỗi trường hợp, virus tìm thấy nó.

HO LỢN (Loài lợn bị bệnh làm cho ho)

Các nhà khoa học nghi ngờ Nipah đã sống giữa bầy dơi hàng thiên niên kỷ.

Nhưng sự lan tỏa trong những thập kỷ gần đây đã minh họa tính linh hoạt mà vi rút sử dụng như một tác nhân gây bệnh: khả năng lây nhiễm các tế bào có cái gọi là thụ thể ephrin-B. Những thụ thể này điều chỉnh những gì vào hoặc ra khỏi các tế bào nối các cơ quan quan trọng và hệ thống thần kinh trung ương. Vì tất cả các loài động vật có vú đều có cơ quan thụ cảm giống nhau nên Nipah có thể lây nhiễm cho nhiều loài trong số chúng, bao gồm cả con người.
 

LƯỚI NIPAH: Các nhà nghiên cứu ở Bangladesh sử dụng lưới để bắt dơi và thu thập các mẫu để tìm vi rút Nipah trong tự nhiên. REUTERS/Mohammad Ponir Hossain

Cho dù Sabith ăn trái cây bị ô nhiễm hay bằng cách nào đó tiếp xúc trực tiếp với dơi, vi rút đã xâm nhập vào tế bào của anh ta. Từ đó, nó sẽ nhân lên và di chuyển qua các cơ quan trong cơ thể anh ta, cuối cùng lây nhiễm sang não và đường hô hấp của anh ta, theo mô tả của các chuyên gia Nipah về quá trình tiến triển của bệnh. Khi anh ấy bắt đầu ho, nó dễ dàng lây lan từ Sabith sang những người khác qua những giọt nước miếng bắn ra.

Trong các đợt bùng phát trước đó, cơ chế này ít trực tiếp hơn.

Năm 1998, sản xuất lợn ở Malaysia đạt mức cao nhất mọi thời đại. Được thúc đẩy bởi nhu cầu thịt lợn ngày càng tăng, đàn lợn năm đó đã tăng lên 3 triệu con, theo một nghiên cứu, tăng 50% trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Để có thêm thu nhập, nhiều hộ chăn nuôi lợn còn trồng vườn cây ăn trái.

Ở thung lũng Kinta, cách thủ đô Kuala Lumpur khoảng 200 km về phía bắc, mật độ lợn và xoài đặc biệt cao. Dơi từng đậu trong rừng cây cao, sống nhờ trái cây dại và mật hoa của cây có hoa. Nhưng sau đó, khi môi trường sống của chúng bị thu hẹp, những con megabats mặt chó đã tìm kiếm trái cây được trồng để thay thế.

Một thuộc địa được thành lập gần một trang trại với 30.000 con lợn và những vườn xoài. Các công nhân nông trại ở đó sau đó đã nói với các nhà khoa học rằng những con dơi megabats mặt chó vào ban đêm sẽ tấn công các loại cây ăn quả, một số cành có quả chỉa ngang ngay trên chuồng lợn.

Juliet Pulliam, nhà dịch tễ học tại Đại học Stellenbosch ở Nam Phi, tác giả của một bản tái hiện vụ dịch cho biết: “Chúng là những con vật rất cẩu thả vương vãi khi ăn. Chúng có xu hướng chảy dãi khắp nơi và đánh rơi mọi thứ khi đang ăn. Thêm nữa, chúng cũng có xu hướng đi tiểu, đại tiện và nhả bỏ thức ăn trước khi bay đi nơi khác.”

Tại một số thời điểm, virus đã lây nhiễm cho lợn. Những con lợn bắt đầu ho.

Ban đầu vì không được báo động, trang trại đã bán lợn con cho các trang trại khác và gửi lợn trưởng thành để làm thịt. Chẳng mấy chốc, một số công nhân nông trại và tài xế vận chuyển động vật bị ốm. Công nhân lò mổ cũng bị ốm. Không giống như lợn, triệu chứng chính của công nhân là sốt chứ không ho.

Do nhiều nạn nhân chết vì viêm não nên các quan chức y tế ban đầu nghi ngờ bệnh viêm não Nhật Bản, một bệnh do muỗi truyền với các triệu chứng tương tự. Họ phun thuốc diệt côn trùng cho khu vực, nhưng virus vẫn tiếp tục lây lan.

Vào tháng 3 năm 1999, các nhà khoa học đã phân tích dịch não tủy của một nạn nhân đến từ thị trấn Kampung Sungai Nipah. Kaw Bing Chua, một nhà virus học người Malaysia, đã xác định được mầm bệnh, sau này được đặt tên là Nipah theo tên ngôi làng. Chính phủ Malaysia ngay sau đó đã ra lệnh tiêu hủy một triệu con lợn, chấm dứt đợt bùng phát khiến gần 300 người nhiễm bệnh và hơn 100 người thiệt mạng.

CÁC TIÊU CHUẨN MỚI: Các nhà khoa học không biết tại sao các đợt bùng phát gần đây của Nipah lại gây chết người nhiều hơn so với các ca nhiễm vi-rút ban đầu. Các nhà nghiên cứu, chẳng hạn như những con dơi thử nghiệm ở Bangladesh ở trên, tìm kiếm các chủng vi-rút để tìm câu trả lời. REUTERS/Mohammad Ponir Hossain

Một năm sau, nhóm của Chua tìm thấy chủng vi rút Nipah tương tự ở loài dơi. Ông Chua cho biết nguyên nhân của dịch bệnh đã trở nên rõ ràng: nạn phá rừng kéo theo sự kết hợp giữa chăn nuôi lợn và vườn cây ăn trái. Chính phủ Malaysia đã đặt các hạn chế đối với các vườn cây ăn trái gần các trang trại lợn. Đất nước này đã không ghi nhận một đợt bùng phát kể từ đó.

Năm 2001, Nipah tìm ra một con đường khác, cách đó 4.000 km, một lần nữa được tiếp tay bởi sự gần gũi giữa dơi và người. Bắt đầu ở đông bắc Ấn Độ, sau đó là Bangladesh, bệnh nhân xuất hiện trong bệnh viện vì sốt. Lần này, nhiều người bị ho.

Đợt bùng phát ở Ấn Độ và hai đợt bùng phát khác ở Bangladesh đã giết chết 62 trong số 91 người nhiễm bệnh trước khi Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh Hoa Kỳ phát hiện ra một chủng Nipah mới, các nghiên cứu và dữ liệu y tế công cộng cho thấy. Các nhà khoa học đã tìm thấy kháng thể đối với vi rút ở động vật gần đó – dơi tức cáo bay megabats mặt chó.

Không giống như ở Malaysia, nơi hầu hết các nạn nhân tiếp xúc trực tiếp với lợn bị nhiễm bệnh, chủng virus này lây từ người sang người. Nó gây ra ho và cũng lây lan qua các người khác bằng giọt nước miếng li ti bay ra.

Emily Gurley, nhà dịch tễ học tại Đại học Johns Hopkins, ở Baltimore, người đã nghiên cứu các đợt bùng phát ở Bangladesh, cho biết: “Các mầm bệnh có thể khiến chúng ta lo lắng có hai cách. “Một là khả năng lai giữa các loài dơi và lây nhiễm sang người. Hai là hiệu quả trong việc lan truyền giữa mọi người.

Tuy nhiên, các bác sĩ vẫn không chắc chắn làm thế nào vi-rút đã tràn qua.

Năm 2005, một trận dịch bùng phát ở Tangail, một quận trung tâm của Bangladesh, khiến 11 trong số 12 nạn nhân thiệt mạng. Gurley và các đồng nghiệp vội vã đến khu vực và tìm kiếm manh mối trong thói quen hàng ngày của các nạn nhân. Họ nhận ra một yếu tố chung: Bảy người trong số những người bị bệnh đã uống nước thốt nốt tươi, một món ngon địa phương, ngọt ngào được khai thác từ những cây thốt nốt trong khu vực.

Một bí ẩn đã được trả lời

Các nhà khoa học phát hiện ra nước thốt nốt tươi là phương tiện cho vi rút Nipah, giúp nó lây từ dơi sang người.

Gurley và các đồng nghiệp đã viết trong nghiên cứu của họ rằng một người đàn ông có con trai nhỏ là một trong những nạn nhân cho biết anh ta thường nghe thấy tiếng dơi kêu trên cây phía trên những ống lấy nước thốt nốt tươi mà anh ta đặt quanh nhà và đôi khi tìm thấy phân trong nước thốt nốt tươi mà anh ta thu thập được. Ngoài ống lấy nước thốt nốt tươi tại nhà, còn có cả nước thốt nốt tươi được thu thập trên các đồn điền. Với camera có gắn tia hồng ngoại, các nhà khoa học đã quay phim những con dơi tại các đồn điền trong khu vực liếm nước thốt nốt tươi bằng chiếc lưỡi dài, màu hồng của chúng – và nước bọt cùng nước tiểu của chúng nhỏ xuống những chiếc vò hứng nước thốt nốt tươi bên dưới.

Các nghiên cứu cho thấy thông qua nước thốt nốt tươi, vi-rút lây nhiễm trực tiếp cho người mà không truyền qua động vật khác.

“Trường hợp tử vong nếu bạn bị nhiễm từ nước thốt nốt tươi, vi-rút lây nhiễm trực tiếp cho người mà không truyền qua động vật khác.” Gurley nói với Reuters: “90% hoặc cao hơn.”

Bất chấp những cảnh báo của các quan chức y tế công cộng về việc tránh uống nước thốt nốt tươi, hơn 160 người đã chết kể từ đó.

Tại thành phố Ishwardi, các bác sĩ năm nay đã tuần tra bằng loa phóng thanh và phát cảnh báo từ loa phóng thanh tại các nhà thờ Hồi giáo sau khi Soad Hossain, một cậu bé 7 tuổi, chết vì Nipah vào ngày 23 tháng 1. Cậu bé đã uống nước thốt nốt tươi lấy từ cây thốt nốt trong sân nhà. Cha mẹ anh nói với Reuters rằng họ chưa bao giờ nghe nói về Nipah. “Không có gì có thể bù đắp hoặc an ủi sự mất mát này,” cha của anh, Mohammad Sanwar Hossain, một người lao động 33 tuổi, cho biết.

Một vài gia đình Bangladesh, nói với Reuters rằng một số người Bangladesh, đặc biệt là một số người mù chữ, vẫn khó tiếp cận bất chấp các chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng của chính phủ.

“THẢM HỌA SINH HỌC”
 

RỦI RO CAO: Sự phát triển nhanh chóng đã làm thay đổi hệ sinh thái và làm tăng nguy cơ lây lan vi-rút ở các khu vực của tiểu lục địa Ấn Độ, bao gồm bang Kerala đang phát triển nhanh và một số khu vực của Bangladesh. REUTERS

Một nghiên cứu mà Gurley đồng tác giả đã tìm thấy bằng chứng cho thấy dơi đã thích nghi với những khu rừng bị chia cắt và dân số đông đúc ở phía tây Bangladesh. Chúng chia thành các thuộc địa nhỏ hơn nằm rải rác khắp các ngôi làng, nơi chúng ăn nguồn thức ăn của con người.

Rất ít nơi có nhiều tiềm năng lan tỏa hơn Kerala. Trong nửa thế kỷ qua, nhà nước Ấn Độ đã thay đổi đáng kể.

Rừng tươi tốt vào đầu những năm 1970 đã trải thảm gần 25.000 trong số 38.000 km2 của Kerala, theo báo cáo của Trung tâm Khoa học Sinh thái thuộc Viện Khoa học Ấn Độ. Từ năm 1973 đến năm 2016, hơn một phần ba diện tích rừng đó đã biến mất do quá trình đô thị hóa nhanh chóng và mở rộng diện tích đồn điền. Kerala là một trong những nhà sản xuất cao su, cà phê, dừa và gia vị hàng đầu của Ấn Độ.

Đồng tác giả báo cáo T.V. Ramachandra nói với Reuters: “Nhân danh sự phát triển, chúng ta đã làm suy thoái các cảnh quan vốn rất mong manh về mặt sinh thái. Chúng tôi đã làm cho khu vực dễ bị tổn thương hơn."

Trong khi đó, các khu vực đô thị tăng vọt từ 95 km2 lên hơn 4.000. Ba trong số 50 khu vực đô thị phát triển nhanh nhất thế giới nằm ở Kerala, theo ước tính dân số đô thị của Liên Hợp Quốc cho các thành phố lớn.

Một nghiên cứu của một nhóm các nhà khoa học quốc tế, dựa trên dữ liệu giai đoạn 2000-2018, đã liệt kê Kerala trong số bảy “điểm nóng toàn cầu” hàng đầu về khả năng xuất hiện một loại vi-rút corona mới, liên quan đến SARS. Các tác giả cho rằng nạn phá rừng, mật độ chăn nuôi gia súc cao và sự xâm lấn của con người vào môi trường sống của loài dơi là “những yếu tố chính góp phần vào sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người”.

Những Nipah nổi lên đầu tiên.

Dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó có rất nhiều ở các vùng ven biển Kerala và vùng trung du, những ngọn đồi cây cối rậm rạp chạy về phía bắc và phía nam giữa biển và núi ở phía đông. Địa hình rộng mở phù hợp với loài dơi cánh lớn. Một nghiên cứu năm 2022 lập bản đồ phân bố các loài dơi ở Kerala cho thấy 90% lãnh thổ của cáo bay megabats mặt chó ở đó không được quan tâm, nên dơi dễ phát triển.

MÔI TRƯỜNG SỐNG GIẢM THIỂU: Hệ sinh thái xung quanh cáo bay ở Kerala đang thay đổi nhanh chóng, khi sự phát triển và tăng trưởng kinh tế biến đổi bang miền nam Ấn Độ. REUTERS/Sivaram V

Bờ biển và vùng trung du là nơi diễn ra phần lớn sự tăng trưởng của Kerala. Đó cũng là nơi xảy ra ba đợt bùng phát gần đây: đợt bùng phát năm 2018 bắt đầu với Sabith và hai trường hợp riêng lẻ kể từ đó.

Malik Fasil Madala, một nhà sinh thái học động vật hoang dã nghiên cứu về dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó tại Đại học Nông nghiệp Kerala, đã quan sát thấy sự phá hủy môi trường sống của động vật để khai thác và xây dựng. Ông trích dẫn các nghiên cứu tìm thấy bằng chứng cho thấy căng thẳng do những xáo trộn như vậy làm suy yếu khả năng chống lại vi rút của dơi. “Và sự lây lan của virus có xu hướng xảy ra nhiều hơn,” Madala nói.

Sau đợt bùng phát năm 2018, các quan chức y tế công cộng đã bắt đầu chiến dịch ngăn cản người dân ăn trái cây có vết cắn hoặc làm bất cứ điều gì có thể ảnh hưởng đến đàn dơi. Nhưng cư dân nói rằng những con dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó ngày càng trở nên khó tránh.

Gokul Krishna, một sinh viên viễn thông, không thể ra khỏi nhà vào buổi tối mà không gặp phải những con dơi. Đàn dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó bay đến một cây xoài ngay trước cửa ngôi nhà nơi anh và các thành viên khác trong gia đình sinh sống.

Phân tích của Reuters cho thấy gần 90% trong khoảng 200 km vuông xung quanh ngôi nhà - bên ngoài thành phố Kochi, thành phố lớn nhất Kerala - có nguy cơ lây lan cao.

Nhanh chóng lan rộng rủi ro

Ấn Độ đông dân hơn bất kỳ quốc gia nào khác sống ở những khu vực có nguy cơ lây lan cao. Dân số ở những vùng đó của Ấn Độ đã tăng đáng kể từ năm 2002 đến năm 2020, lên gần nửa tỷ người.

Nguồn: Reuters phân tích

Gokul nói với Reuters rằng sự hiện diện của loài dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây.

“Nếu chúng tôi đi dưới gốc cây, dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó sẽ trút lá xoài lên người, và tôi thường lấy tay che đầu để xoài không rơi vào người,” anh nói. “Tôi nhìn thấy dấu răng của chúng trên những quả xoài rơi xuống. Đôi khi tôi lấy những quả xoài đó và vứt chúng đi để dọn đường và không rửa tay.”

Vào ngày 23 tháng 5 năm 2019, Gokul bị sốt. Anh cho biết các bác sĩ tại các phòng khám địa phương đã kê đơn thuốc kháng sinh nhưng tình trạng của ông trở nên tồi tệ hơn.

Trong tuần tiếp theo, Gokul bắt đầu bị ảo giác và run rẩy dữ dội đến mức toàn bộ giường của Gokul rung chuyển. Gokul nói với Reuters rằng anh không nhớ gì từ ngày 27 tháng 5, bốn ngày sau khi có các triệu chứng đầu tiên và ngày 9 tháng 6, ngày Gokul tỉnh dậy trong phòng chăm sóc đặc biệt. Đó là ngày sinh nhật của Gokul.

Vài tuần sau, trước khi Gokul xuất viện, một quan chức y tế địa phương nói với Gokul rằng anh bị dương tính với Nipah.

Được báo động, các quan chức y tế công cộng lúc đó đã phân tán, lần theo dấu vết những người tiếp xúc với Gokul và cách ly bất kỳ ai có thể đã bị nhiễm bệnh. Họ đã có một cơ hội may mắn: Gokul không bị ho, hạn chế khả năng lây lan của vi rút sang người khác. Không ai bi lây nhiễm. Một nghiên cứu do cô Gurley dẫn đầu về 248 nạn nhân của Nipah ở Bangladesh cho thấy cứ 10 người thì có một người bị nhiễm bệnh, cô nói.

CÀNG NGÀY CÀNG NHIỀU: Cư dân Kerala, bao gồm cả một số người bị ảnh hưởng bởi đợt bùng phát Nipah, cho biết loài dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó, nơi trú ngụ của chúng bị thay đổi do sự phát triển lấn chiếm, ngày càng định cư gần các ngôi nhà và làng mạc. REUTERS/Sivaram V

Việc tìm kiếm Nipah ở những con dơi gần nhà của gia đình không làm giảm bớt nỗi sợ hãi về sự lây lan trong tương lai. Ba mươi phần trăm số dơi mà các nhà khoa học bắt được xung quanh nhà Gokul và ở các đồn điền gần đó đã cho kết quả dương tính. Khoảng 60 km về phía đông, xung quanh trường đại học mà Gokul theo học, các nhà khoa học đã tìm thấy hơn 10.000 con dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó trong một mảnh rừng rộng nửa mẫu Anh. Gần 20% số dơi được thử nghiệm ở đó cho kết quả dương tính.

Gokul sống sót, nhưng bị mất trí nhớ và trầm cảm, những vấn đề thần kinh kéo dài như những người sống sót khác ở Nipah. Anh ấy không thể hoàn thành việc học hoặc tìm việc làm. Anh ấy nói, năm nay 25 tuổi, anh ấy đã dần dần lấy lại sức khỏe thông qua thiền định và chế độ ăn kiêng.

Mới đây, nhà anh và nhà hàng xóm bị phá bỏ để mở rộng quốc lộ. Dự án đường cao tốc, do chính phủ quốc gia giám sát, chạy gần như toàn bộ chiều dài của Kerala và đi qua 20 km từ hai điểm bùng phát Nipah khác ở phía bắc. Một dự án đường sắt cao tốc được quy hoạch song song với đường cao tốc sẽ làm mất thêm và phát triển cây cối.

Đánh giá môi trường cho tuyến đường sắt bao gồm một đoạn, trong phần có tiêu đề “thảm họa sinh học”, thừa nhận nguy cơ lan truyền và lây lan vi rút lây truyền từ động vật sang người. Vinod T.R., một trong những tác giả của báo cáo, cho biết quá trình đánh giá diễn ra nhanh chóng và các nhà phân tích không có thời gian cũng như nguồn lực để kiểm tra sâu hơn. “Bang đã là một điểm nóng của các bệnh truyền nhiễm từ động vật sang người và bất kỳ sự phát triển nào nữa có thể làm tăng sự lây lan,” ông viết trong một email gửi cho Reuters.

Bộ Giao thông Đường bộ và Đường cao tốc Ấn Độ đã không trả lời email hoặc cuộc gọi điện thoại từ Reuters. Bộ Đường sắt từ chối bình luận, dẫn Reuters đến trang web của dự án.

Tuyên bố từ văn phòng của Bộ trưởng Vijayan mô tả sự sẵn sàng bùng phát là ưu tiên hàng đầu. Chính quyền của ông đã thiết lập các trạm giám sát Nipah tại các trung tâm y tế sau đợt bùng phát năm 2018 và khởi động chiến dịch cải thiện khả năng sẵn sàng của bệnh viện sau đợt bùng phát một năm sau đó.

Tuy nhiên, đợt bùng phát thứ ba đã khiến các cơ quan y tế bất ngờ vào tháng 8 năm 2021. Nó xảy ra chỉ cách nơi bùng phát đầu tiên 40 km. Hơn năm ngày, Hashim Vayoli, 13 tuổi, sốt và nôn mửa, được cha mẹ đưa đến một phòng khám, hai bệnh viện nhỏ và Bệnh viện Đại học Y khoa Chính phủ, nơi Sabith đã qua đời ba năm trước đó.

Các bác sĩ đã bối rối.
 

CHA MẸ ĐAU LÒNG: Aboobacker Vayoli cầm bức ảnh của đứa con trai quá cố Hashim Vayoli, trong khi Wafeeda, mẹ của cậu bé, đang khóc. Cậu bé 13 tuổi chết vì nhiễm trùng Nipah vào tháng 9 năm 2021. REUTERS/Sivaram V

Chandni Radhakrishnan, bác sĩ phụ trách khoa cấp cứu của bệnh viện đại học, cho biết thời điểm đóng vai trò quan trọng. Các đợt bùng phát Nipah trước đó đã xảy ra trong mùa trái cây mùa xuân. Các bác sĩ, tập trung vào đại dịch COVID-19, đã không mong đợi Nipah vào cuối mùa hè.

Hashim bắt đầu co giật. Khi Hashim ngày càng yếu đi và khó thở, bệnh viện đã chuyển cậu đến một cơ sở có máy thở cỡ trẻ em. Nhân viên y tế đã yêu cầu chụp MRI. Vào ngày 4 tháng 9, các bác sĩ nói với cha mẹ cậu rằng Hashim đã có Nipah.

Hashim qua đời vào ngày hôm sau.

Đến lúc đó, ít nhất 64 người đã tiếp xúc gần gũi với Hashim, các nhà điều tra y tế công cộng cho biết. Nhiều người đã đeo mặt nạ che miệng vì đại dịch.

Các thành viên trong gia đình đã chăm sóc Hashim tại Bệnh viện Đại học Y tế Chính phủ, dùng quần áo của họ lau bọt nước giải trên miệng Hashim.

“Hashim lè lưỡi ra và cắn quần áo của họ. Vì vậy, chúng tôi đã giúp Hashim đẩy lưỡi vào bên trong bằng tay”, mẹ của Hashim, Wafeedah, cho biết. “Ở đó thậm chí không có chậu rửa để rửa tay.”

Nhưng, một lần nữa, các cơ quan y tế đã tránh được một viên đạn: Hashim, giống như Gokul, không bị ho hay lây lan vi rút cho bất kỳ ai khác.

Trong vòng vài tuần sau khi cậu qua đời, các nhà khoa học đã tìm thấy Nipah trong đàn dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó gần nhà của Hashim ở làng Pazhoor. 20% số dơi mà họ thử nghiệm ở nơi trú ẩn cách đó 1 km và hơn một nửa số dơi được thử nghiệm ở nơi trú ẩn cách đó 18 km, đều cho kết quả dương tính.

Tuy nhiên, các nhà điều tra không thể xác định Hashim bị nhiễm bệnh như thế nào.

CÁC THỬ NGHIỆM TÍCH CỰC: Sau đợt bùng phát dịch Nipah gần đây ở Kerala, các nhà khoa học đã lấy mẫu phòng thí nghiệm từ những con dơi ở gần nhà nạn nhân. Nhiều kết quả cho thấy động vật mang virus. REUTERS/Sivaram V

Reuters đã đến thăm nhà cậu vào năm ngoái. Nhà nằm trong một khu vực nhiều cây cối giữa một nhà thờ Hồi giáo mới được mở rộng gần đây và một dòng sông. Gần đó có vườn trầu và xoài, mít, thốt nốt. Những trái cây chín mọng và nước thốt nốt tươi thu hút những con dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó.

Cha của cậu, Aboobacker, cho biết dơi đã nhân lên trong khu phố của họ vài năm trước, sau khi một hàng cây bên kia sông bị chặt phá để trồng chuối. Wafeeda đấu tranh để chấp nhận rằng con trai cô đã chết vì một loại virus do loài dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó mang theo. Một số người ở Kerala muốn diệt trừ dơi ăn quả tức cáo bay megabats mặt chó, nhưng cô Wafeeda không nghĩ rằng chúng nên bị giết hại.

Cô Wafeeda nói “Chúng ta không thể giết chúng sinh, phải không?”.


Thái Cát Thân Trọng Tuấn (VH-LVC)

chuyển ngữ từ California ngày 06 tháng 6 năm 2023. Xin tùy ý sử dụng.

~~oOo~~

Viết bởi: Deborah J. Nelson, Ryan McNeill, Sreekanth Sivadasan, Allison Martell, Ruma Paul, Andrew R.C. Marshall, và Adolfo Arranz

Người đóng góp: Francis Kokoroko, Grant Smith và Alphonso Toweh

Dữ liệu: Ryan McNeill, Allison Martell và Grant Smith
Đồ họa bổ sung: Sam Hart và Jackie Gu
Chỉnh sửa ảnh: Simon Newman
Video: Cooper Inveen, Zohra Bensemra, Ilan Rubens, Lucy Ha và Matthew Stock
Biên tập bởi: Janet Roberts, Feilding Cage, Paulo Prada và Blake Morrison

Reuters, bộ phận tin tức và truyền thông của Thomson Reuters, là nhà cung cấp tin tức đa phương tiện lớn nhất thế giới, tiếp cận hàng tỷ người trên toàn thế giới mỗi ngày. Reuters cung cấp tin tức kinh doanh, tài chính, quốc gia và quốc tế cho các chuyên gia thông qua thiết bị đầu cuối trên máy tính để bàn, các tổ chức truyền thông trên thế giới, các sự kiện trong ngành và trực tiếp tới người tiêu dùng.

Filed May 16, 2023, noon GMT

~~oOo~~

VÙNG ĐẤT DƠI : GIỚI THIỆU

Phần 1: Tây Phi Châu

Các vùng đất dơi trên thế giới đang bị tấn công,

gieo rắc nguy cơ về một đại dịch mới. Đây là nơi đề cập.

Phần 2: Ấn Độ

Làm thế nào một loại virus dơi chết người

tìm ra những cách mới để lây nhiễm cho mọi người

Phần 3: Lào

Trung Quốc, nơi sinh ra đại dịch COVID,

đang đặt dấu vết cho một cuộc khủng hoảng sức khỏe toàn cầu khác

Phần 4: Brazil

Sâu trong rừng Amazon, các nhà khoa học chạy đua với thời gian

để xác định mầm bệnh chưa biết

Phần 5: Giải pháp

Dơi mang virus giết người.

Các nhà khoa học đề xuất các cách để đối phó.

art2all.net